سازمانی که ایران را بدترین کشور در حقوق بشر کرد

رأی اخیر دادگاه فلوریدا در پرونده پرویز ثابتی، بار دیگر موضوع شکنجه زندانیان سیاسی در دوره پهلوی و عملکرد ساواک را به بحث گذاشته است.در همین زمینه، شبکه صدای آمریکا در یکی از برنامه‌های خود، ضمن پرداختن به پرونده ثابتی، به بررسی عملکرد ساواک و روایت زندانیان سیاسی از شکنجه در آن دوره پرداخت.

یکی از زندانیان سیاسی سابق دوره پهلوی در گفت‌وگو با صدای آمریکا، از علت بازداشت خود و تجربه‌اش از برخورد ساواک می‌گوید: «من در آن زمان صرفاً به‌خاطر فعالیت‌های دانشجویی و تظاهراتی که به‌طور قانونی انجام می‌دادم، توسط ساواک دستگیر شدم».او در ادامه، جزئیاتی از شکنجه‌هایی را که در دوران بازداشت متحمل شده است، شرح می‌دهد: «من دو بار شکنجه شدم و هر دو بار من را شلاق زدند. دفعه اول در حدی من را شلاق زدند که نمی‌توانستم راه بروم. ۹ ماه در سلول انفرادی بودم. دفعه دوم هم به مدت یک روز و نیم به‌طور مداوم و سنگین شکنجه شدم. در این شکنجه از زدن شلاق به کف پا، دستبند قپانی و شوک الکتریکی زیر آپولو استفاده کردند؛ به‌قدری که حالم بد شد و داشتم می‌مُردم».

روایت این زندانی سیاسی تنها نمونه‌ای از خاطرات منتشرشده درباره شکنجه در بازداشتگاه‌های ساواک نیست. پیش‌تر، نسرین آزاد، پزشک و زندانی سیاسی دوره پهلوی، نیز در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی، از نحوه بازداشت و شکنجه خود سخن گفته بود.او درباره چگونگی دستگیری‌اش روایت می‌کند: «ساواک به خانه من آمد، بدونِ اینکه حکم قانونی به من ارائه بدهد یا اینکه جرم من را بیان کند، همه خانه‌ام را به هم ریخت و [فقط] دو مقاله پیدا کرد و این دو مقاله برایشان کافی بود که من را در همان روز دستگیر کنند».نسرین آزاد در ادامه، از آغاز شکنجه‌ها بلافاصله پس از انتقال به بازداشتگاه می‌گوید: «آن‌ها فوراً من را به اتاق شکنجه بردند و نیم ساعت بعد از اینکه وارد کمیته شدم، شکنجه شروع شد. از همان ابتدا بدون تعارف شروع کردند به شلاق‌زدنِ کف پا، آویزان‌کردن از سقف توسط مُچ‌های دست و استفاده از شوک الکتریکی. سه ماه مرتب شکنجه کردند و بعداً ـ چندین و چندین بار ـ از آپولو استفاده شد».

اما در کنار روایت زندانیان سیاسی سابق، برخی نویسندگان و پژوهشگران نیز در آثار خود به گزارش‌هایی درباره شیوه‌های شکنجه در ساواک پرداخته‌اند.ویلیام شوکراس، روزنامه‌نگار، نویسنده و مدرس بریتانیایی، در کتاب «آخرین سفر شاه» می‌نویسد: «همین که یک نفر به دام ساواک می‌افتاد [امیدی به] بازگشت نداشت... به شهادتِ زندانیان سابق، ابزارهای شلاق، کتک، شوک برقی، کشیدن ناخن و دندان، تنقیه آب جوش، بستن زندانی به یک تخت آهنی که به‌تدریج داغ می‌شد، فروکردن بطری شکسته در مقعد و تجاوز به عنف، ازجمله ابزارهای شکنجه ساواک به حساب می‌آمدند». (ویلیام شوکراس، آخرین سفر شاه، صفحه ۱۱۹.)

گزارش‌های مربوط به وضعیت حقوق بشر در ایران دوره پهلوی نیز از دیگر منابعی است که در بررسی عملکرد ساواک مورد استناد قرار می‌گیرد.جان فوران، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا، در کتاب «مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال ۱۵۰۰ میلادی تا انقلاب»، با اشاره به ارزیابی عفو بین‌الملل در سال ۱۳۵۵، می‌نویسد: «عفو بین‌الملل در سال ۱۳۵۵ وضعیت حقوق بشر و آزادی بیان در زمان محمدرضا شاه را این گونه توصیف می‌کند: تعداد زندانیان سیاسی ایران بین ۲۵ تا ۱۰۰ هزار نفر برآورد می‌شوند و هیچ کشور دیگری در جهان از نظر سوءسابقه در حقوق بشر به پای ایران نمی‌رسد». (مقاومت شکننده، جان فوران، صفحه ۴۶۶.)این روایت‌ها و گزارش‌ها، تصویری از عملکرد ساواک و وضعیت وخیم حقوق بشر در سال‌های حکومت پهلوی ارائه می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که در آن مقطع، از ایران به‌عنوان بدترین کشور از نظر حقوق بشر نام برده می‌شد.

فارس پلاس/ مهدی اسدی