در روزهایی که منطقه خاورمیانه به شدت تحت تأثیر تحولات امنیتی و هستهای قرار دارد، گمانهزنیها درباره انجام آزمایش هستهای توسط ایران بار دیگر به صدر اخبار برگشته است. ادعاها مبنی بر این هستند که در استان سمنان تکانههایی رخ داده که برخی آن را ناشی از آزمایش زیرزمینی هستهای قلمداد کردهاند. از سوی دیگر جمهوری اسلامی ایران این ادعاها را رد کرده و کارشناسان تأکید دارند که شواهد موجود هنوز برای نتیجهگیری قطعی کافی نیستند.
آمار زلزلهنگاری نشان میدهد لرزهای به بزرگی حدود ۴.۴ ریشتر در منطقه آرادان رخ داده است. در حالی که این واقعه در سطح منطقه حس شده است، برخی ناظران بینالمللی آن را نه به عنوان زلزله طبیعی، بلکه به عنوان آزمایشی هستهای زیرزمینی تحلیل کردهاند. اما نهادهای رصد بینالمللی مانند پیمان منع جامع آزمایشهای هستهای (CTBT) هنوز ارزیابی مستقلی را به دنبال این رخداد منتشر نکردهاند و تحلیل موجهای لرزهای ثبتشده نیز نشان داده که شباهت بیشتری با زلزلههای طبیعی دارد تا انفجاری هستهای.
اهداف ایران در عرصه هستهای؛ از انرژی تا بازدارندگی
دولت ایران همواره تأکید کرده است که برنامه هستهایاش صلحآمیز بوده و هدف از تولید اورانیوم، تأمین نیاز داخلی در حوزه انرژی و تحقیقات است. با این حال، بسیاری از کشورها و سازمانهای بینالمللی به این نکته اشاره دارند که برخی فعالیتها میتواند در مسیر توسعه سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرد. در این میان، اگر فرض شود ایران اقدام به آزمایش هستهای کرده باشد؛ چنین تصمیمی تبعات متعددی خواهد داشت: از تشدید تحریمها تا فشار دیپلماتیک شدیدتر و احتمالاً تشدید تنش امنیتی منطقهای.
همچنین برای تهران، پیشرانهای دیگر وجود دارد؛ بازنمایی قدرت و نمایش آمادگی بازدارنده در برابر تهدیدها. در این منظر، حتی گمانهزنی درباره آزمایش هستهای میتواند به عنوان ابزار مذاکره در برابر فشارهای بینالمللی استفاده شود. اما این نوع «نمایش قدرت» هزینههای خاص خود را دارد؛ هزینههایی که اقتصاد و اعتبار بینالمللی ایران را هدف میگذارند.
خطرات، چالشها و امکان تأیید
اگرچه شواهد موجود از جمله مشاهدات لرزهای، تصاویر ماهوارهای و گمانهزنیهای رسانهای حاکی از احتمال وجود آزمایش هستهای هستند، اما مهمترین چالش در مسیر تأیید این ادعاها «دسترسپذیری دادههای معتبر» است. آزمایش زیرزمینی هستهای به تجهیزاتی بسیار پیشرفته، کنترل شرایط دقیق و نظارت فراگیر نیاز دارد؛ امری که در هر کشور برای عموم آشکار نمیشود.
علاوه بر این، در صورت واقعی بودن آزمایش، ایران با دو خطر عمده مواجه خواهد بود: اول، واکنش فوری جامعه بینالمللی و احتمال بازگشت تحریمهای سنگینتر یا حتی اقدامات نظامی پیشدستانه؛ دوم، کاهش احتمالی مشروعیت داخلی به دلیل هزینههای سنگینی که اجرای چنین عملیاتی به اقتصاد کشور وارد میآورد. بنابراین، ایران اگر بخواهد به مسیر توسعه هستهای پیش برود، باید بازدارندگی را با حفظ ثبات اقتصادی و دیپلماتیک تلفیق کند.
پیامدها برای منطقه و ایران
در سطح منطقهای، انجام یا حتی گمانهزنی درباره آزمایش هستهای ایران، باعث افزایش نگرانیهای امنیتی و بهویژه تشدید رقابتهای تسلیحاتی خواهد شد. کشورهایی مثل اسرائیل و عربستان سعودی بهعنوان رقبای منطقهای، ممکن است دست به تقویت توان بازدارندگی خود بزنند و این روند میتواند منجر به چرخهای از بیاعتمادی و تشدید تسلیحات شود.
در ایران نیز پیامد اقتصادی آن پیش روی است: اگر بخش عمده منابع کشور به برنامهای بپردازد که در سطح بینالمللی مشکلساز شده، امکان دارد از سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی، رفاه اجتماعی و زیرساختها کاسته شود. بهویژه در شرایطی که اقتصاد کشور با تورم، نوسان ارزی و کاهش قدرت خرید روبروست، هر بخش هزینهبر میتواند به فشار بیشتری بر زندگی روزمره مردم تبدیل شود.
