جوانان، جوانی و جنبشهای جوانان
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
معروف است پییر بوردیو گفته است: «جوانی. چیزی بیش از یک کلمه نیست»؛ چراکه جوانان طبقات مختلف، آنقدر مشترکات اندکی دارند که نمیتوانند ذیل یک مقوله قرار بگیرند (بوردیو،1993). اما این حرف بوردیو، متعلق به زمان و مکانی بود که تحصیل در مدارس، یک امتیاز برای الیتها بود؛ شرایطی که در آن، بوردیو چنین ادعایی میکرد، با شرایط کنونی که تحصیلات در آن بدل به امری فراگیر شده، بسیار متفاوت است. همین فراگیرشدن تحصیل، پایه و اساسی برای [مقوله] «جوانی»، هم در مقیاس ملی و هم در مقیاس جهانی شده است؛ البته نمیگوییم که افراد با جنسیت و پیشینههای فرهنگی متفاوت، تجربههای مشترکی از بودن (یا نبودن) دارند، چراکه ندارند؛ اما آنچه ما میگوییم، این است که فارغ از تفاوتهای بسیار مهم، خلقوخوی (dispositions) بنیادین مشخصی ـ در واقع اگر بخواهیم از واژگان بوردیو استفاده کنیم، یک عادتوارههای (habitus) خاصیـ وجود دارند که «جوانی» را به مقولهای تحلیلی بدل میکنند. اگر بخواهیم بیشتر توضیح بدهیم باید بگوییم، «جوانانی» به نوعی، یک مقوله سنی است و بنابراین دلالت بر ویژگیهای بیولوژیک مشخصی دارد؛ همانطور که «زن» هم یک مقوله بیولوژیک است؛ اما غیر از این، جوانان مانند زنان، یک مقوله اجتماعی هم هستند. به این معنا که شامل تعدادی ویژگیهای اجتماعیـ روانی محدود به زمان و فرهنگ، نیز هست. در وهله دوم، «جوان»، نمایانگر واقعیتی اجتماعی است. به این معنا که بیانگر موقعیتهایی اجتماعی در حیات انسانی است، »مرحلهای از زندگی» که در آن، افراد میان کودکی (دوران آسیبپذیری، معصومیت و نیاز به حفاظت) و بزرگسالی (دوران مسوولیتپذیری نسبت به خود و دیگران) قرار میگیرند. به لحاظ نظری، جوان در این دوران، «استقلال نسبی» را تجربه میکند؛ موقعیتی که در آن، فرد نه وابسته و نه کاملا مستقل است. فراگیری تحصیل ابزاری بوده که مفهوم جوانی و دوره زمانی جوانی را به وجود آورده است؛ چراکه از سویی جوانها را از دنیای کار و مسوولیت دور نگه داشته و از سوی دیگر، درجهای از استقلال را در آنها به وجود آورده که بر مبنای آن، افراد ایدههای مستقلی را هم انتخاب و هم ایجاد میکنند. جوانی در معنای جوان بودن، بیانگر نوعی عادتواره بوردیویی است. این عادتواره شامل مجموعهای از خلقوخوها، ساختارهای ذهنی و شناختی، طرق بودن، احساسکردن و قیافه گرفتن است که پایه عقلانی و آگاهانهای ندارد و تنها متکی به واقعیت بیولوژیک جوان بودن است. به واسطه همین عادتواره، جوانان اغلب درگیر تمرین هرروزه سیاستهای فرهنگی هستند. برای مثال، اغلب در حال بحث و مذاکره با بزرگسالان هستند و سعی میکنند فضاهای اجتماعی و فرهنگیشان را بسازند. با وضع موجود مخالفت میکنند، خردهفرهنگ میسازند، خلق میکنند و نگران موقعیت و آیندهشان هستند. این رفتارها و ایدهها در وهله اول، فردی هستند و در خانواده، محله و مدرسه بیان میشوند اما فضای زبان، مد و فعالیتهای خردهفرهنگی بادوام - مثل موسیقی - شکلی جمعی به خود میگیرد. واقعیت جوانبودن (یا تجربه جوانی) بسیار پیچیده و متنوع است. بخشی از این تنوع به تفاوتهای جنسیتی، فرهنگی و طبقاتی و مانند آن برمیگردد؛ در حالی که جوانان طبقه متوسط (چه پسر و چه دختر) در کشورهای صنعتی مرفه ـ همان «شمال جهانی»ـ میتوانند استقلال نسبی را تجربه کنند. بسیاری از جوانان روستایی (بهخصوص دختران) در کشورهای فقیر ـ همان «جنوب جهانی»ـ شانس کمتری برای بهرهگیری از جوانیشان دارند. آنان مجبورند به سرعت از کودکی به دنیای کار، مسوولیت، پدری یا مادری کردن، یعنی همه شاخصههای بزرگسالی پا بگذارند. بنابراین برخی از جوانان از دوره «جوانی» حذف میشوند؛ چراکه نمیتوانند از تحصیلات، فعالیتهای لذتبخش جوانی، [استفاده از] رسانه و بازار و همه فعالیتهایی بهرهای ببرند که فرهنگ و سیاست جوانی حول آن شکل میگیرد و آگاهی جوانانه را میسازد. بنابراین، آدمهای جوان بدون آنکه به مقوله اجتماعی «جوان» بدل شوند، نمیتوانند با تاکید بر موقعیت جوانیشان چالشی جمعی درست کنند یا به عنوان عاملان جمعی عمل کنند. شهرها، نقش مهمی در تبدیل «آدمهای جوان» به «جوانان» دارند. نقش مهم شهرها، ایجاد آگاهی خاص درباره جوان بودن است. تحصیلات، رسانههای جمعی و فضاهای شهری (مانند پارکها، پاساژها، گوشه و کنار خیابانها، از جمله محلات) آغازگاههای ایجاد هویتهای جوانی هستند. برخی از محققان درباره وجود «جوانان روستایی» حرف زدهاند (به عنوان پدیدهای که از «آدمهای جوان» متمایز است) بدون آنکه توجه کنند در اشاره به این «مناطق روستایی»، وجود برخی ویژگیهای اصلی حیات شهری را مفروض داشتهاند، ویژگیهایی مانند تحصیلات فراگیر، توسعه اطلاعات و تکنولوژیهای اطلاعاتی (ITC)، نفوذ مد و محصولات مصرفی، تخصصیشدن و فراگیری خانواده هستهای. این ویژگیها در کنار هم، ساختارهای اجتماعی و اقتصاد سیاسی روستاها را تغییر دادهاند. با توجه به اینکه، جوانان به عنوان یک مقوله اجتماعی، اساسا پدیدهای شهری هستند و با توجه به اینکه مناطق روستایی در حال شهریشدن هستند، تمایز میان شهر و روستا در حال محوشدن است. اما درباره «جنبشهای جوانان» چه میتوان گفت؟ پدیده عجیب این است که در حوزه تئوری جنبشهای اجتماعی درباره ماهیت «جنبشهای جوانان» کارهای اندکی صورت گرفته است. به نظر میرسد، پیشفرض عمومی این باشد که جنبش جوانان یعنی جنبشهایی که درشان جوانان نقش مرکزی دارند، مانند فعالیتهای دانشجویی یا فعالیتهای ضدجنگ در دهه 1960 در اروپا و آمریکا. نمیتوان گفت جوانان به اندازه کافی مورد توجه محافل آکادمیک نبودهاند. برعکس، در سالهای اخیر، شاهد تعداد زیادی وبسایت و کنفرانس درباره مسایل گوناگون، از ایدز گرفته تا رسانههای جدید، فعالیتهای مذهبی، منازعه، به حاشیه رانده شدن و موسیقی بودهایم که هرکدام به شکلی به حیات جوانان مربوط بودهاند. کماکان در این تلاشهای فکری، «جوانان» تصادفی مورد بررسی قرار گرفتهاند یا در بهترین حالت، بهعنوان موضوعی حاشیهای، در کنار موضوعات اصلی مورد بررسی موضع ما این است که اگر یک تحقیق، موضوعی مانند «رادیکالیسم مذهبی» یا اعتراضات سیاسی را بررسی میکند که در آن، جوانان هم مشارکت دارند، نمیتوان گفت این تحقیق فیالنفسه مربوط به جوانان است؛ مگر اینکه دلالتهای «جوانانه» چنین جنبشها و اعتراضاتی را توضیح دهد؛ بنابراین، انواع فعالیتهای جوانان که در چارچوب جنبشهای اجتماعی کلاسیک قرار نگیرد، اغلب از منظر «آسیبهای اجتماعی» یا مطالعات خردهفرهنگها مورد بررسی قرار میگیرد. در بهترین حالت، فعالیتهای جوانان زیر رده اعتراضات دانشجویی یا جنبشهای اجتماعی کلیتر قرار میگیرند و آنچنان که مستحق هستند، بهطور ویژه، به عنوان جنبشهای جوانان بررسی نمیشوند. با وجود اینکه اغلب جوانان، دانشجو و دانشآموز و اغلب دانشجویان و دانشآموزان، جوان هستند، «جنبشهای جوانان» را باید به لحاظ مفهومی از فعالیتهای دانشجویی متمایز کرد. باتوجه به اینکه فعالیتهای دانشجویی، اغلب در شکل مبارزه جمعی دانشجویان برای احقاق یا بسط «حقوق دانشجویی» (مانند آموزش شایسته، امتحانات منصفانه یا پاسخگویی مدیریت دانشگاه) تجلی پیدا میکنند، موضوع جنبش جوانان، مطالبات جوانی یا بسط یا دفاع از عادتوارههای جوانی است. با این همه، شناخت ذهنیت جوانان و جنبشهای جوانان، بدون قراردادن جوانان در زمینه تاریخیشان ـ جایی که احساسات و تجارب مشترکی دارندـ کامل نخواهد بود. مفهوم «نسل»، میتواند به عنوان یک چارچوب [مفهومی] سازنده کمک کند بفهمیم، چرا جوانان در هر دوره تاریخی مشخص یادآور ذهنیت خاصی هستند.
نسل و آگاهی نسلی در حالی که مفهوم عادتواره اشاره به فضا، خلقوخو و روشهای جوانبودن دارد، ادبیات نظری، درباره نسلها در اینباره که چگونه جوانان، صاحب آگاهی تاریخی میشوند، بصیرتافزاست. تحقیقات نسلی، از مطالعاتی که درباره دوره بین دو جنگ جهانی شده و نقش فرهنگ و جنبش جوانان آلمانی را در سربرآوردن فاشیسم در دهه 1920 کاویده (Wohl 1979) تا مطالعات درباره نسل ضدجنگ، مصرفی و به لحاظ سیاسی پیشروی جوانان آمریکا و اروپا در دهه 1960، تا نسل پسااستعماری (Camaroff and Camaroff 1999) و «گمشده» (O'Brien 1996) در آفریقا، نمونههایی هستند که نشان میدهند، چگونه با عینک نسلیدیدن، میتواند به فهم فرآیندهای اجتماعی گستردهتر و نقش جوانان به عنوان نیروی نسلی بالقوه در تغییرات فرهنگی و سیاسی کمک کند (Cole and Durham 2007; Durham 2000; Edmunds and Turner 2002; Edmunds and Turner 2005; Eisenstadt 2003). برای فهم ویژگیهای نسل جهانیشده و همچنین زیرمجموعه آن یا «واحد نسلی» (Mannheim 1952) جوانان مسلمان، نیازمند فهم عوامل تاریخی کلیدی ـ اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و همچنین موضوعات مربوط به سبک زندگی و معاش است. این عوامل هرکدام در شکلدهی آگاهی نسلی نقش و سهم دارند. جوان در این کتاب، بهطور کلی افراد بین 15 تا 29 سال در نظر گرفته شدهاند که در خلال سالهای 1979 تا 1993 به دنیا آمدهاند. اینها « تحصیلکردهترین نسل در تاریخ بشریت» به شمار میآیند (UNDESA 2005: 13). با اینحال، تحصیلات، لزوما به معنای فرصتهای بیشتر، امنیت بیشتر و معاش بهتر نیست. نظم اقتصادی نئولیبرالی جاافتاده دولت رفاه را از کار انداخته و تمام ذخایر اجتماعی را از بین برده و سبب افزایش ناامنی در حوزه کار شده است. این نسل باید درون این نظم اقتصادی فعالیت کند. جوانان، بهخصوص کسانی که در کشورهایی با درآمد پایین و متوسط زندگی میکنند با مجموعهای از سختیها و ناامنیها روبهرو هستند که حیات کنونی و دورنمای آیندهشان را متاثر میکند (Herrera 2006). حدود 90درصد از جوانان جهان در کشورهای جنوب پسااستعماری زندگی میکنند؛ مناطقی که در دهههای پس از جنگ جهانی دوم، تغییرات پرشتاب، ناآرامیهای سیاسی و استقلال ملی از کشورهای استعمارگر را تجربه کردهاند. نسل انقلابی جوان که در جنبشهای ضداستعماری، ملیگرایانه، غیر متعهد جهانسومی مشارکت داشت، نه تنها به آگاهی سیاسی درباره قدرت جنبشهای جمعی در ایجاد تغییرات دست نیافت، بلکه در دورهای تاریخی میزیست که انقلابهای جهانی نهتنها ممکن که گریزناپذیر بود. آن نسل، رهبران و عناصر فعال در مبارزاتی بودند که اکنون بیش از نیم قرن از آنها فاصله داریم. آنها اکنون به سیاستمداران سالمند، فعالان حوزههای مذهبی، اقتصادی و دولتی شدهاند یا به رهبران احزاب مخالف مبدل شدهاند. این افراد ـ چه در مقام حاکم باشند و چه در مقام اپوزیسیونـ سابقه خوبی در راه دادن نسل جوان به دالانهای قدرت، فرصت و امتیاز ندارند (البته به جز جوانان فامیل خود). برای مثال در مصر، مانند بسیاری کشورهای دیگر در منطقه [خاورمیانه] و قاره [آفریقا]، نبرد نسلی قابل مشاهده است. این در حالی است که رهبران «تاریخی» که ریشه در دهههای 1950 و 1960 دارند و اکنون در دهههای 70 و 80 زندگی خود به سر میبرند، قدرت را در انحصار خود نگه داشتهاند. این نسل در دوران پس از جنگ سرد، بزرگ شده است؛ دورانی که ویژگی آن، جهانی تکقطبی است که در راس آن ایالات متحده تا دندان مسلح، قرار دارد (و برآمدن قدرتهای رقیب هنوز این نظم را برهم نزده است). همزمان، با سقوط دیوار برلین در سال 1989 یک تصویر شمایلگونه از این دوران جدید ساخته شد؛ دورانی که در آن، حقوقبشر به آرمانی سیاسی و اخلاقی برای ملتها و مردم، یا به عبارتی «ایدئولوژی رسمی نظم نوین جهانی» (Douzinas 2007: 32) بدل شده. در دلها امیدی برانگیخته شده که نظمی جهانی بر پایه حقوقبشر، عدالت، دموکراسی، برابری جنسیتی و مشارکت بسط و گسترش یابد. شاهد همگرایی بیسابقهای در نظام آموزشوپرورش جهانی که این نسل جوان در آن آموزش میبیند. همه در پی ایجاد اصلاحاتی هستند که دستکم در سطح سیاستگذاریهای رسمی (اگر نه در عمل) مدافع حقوق کودکان، شهروندی جهانی و مشارکت جوانان است (Herrera 2008). در حالی که نهادهای آموزشی فضای آموزشی رسمی و سلسلهمراتبیای ایجاد کردهاند که آگاهیها درباره شهروندی و حقوق را تغییر میدهد، تکنولوژیهای اطلاعات و ارتباطاتی منشا ایجاد فضای آموزشی غیرسلسلهمراتبیتری هستند. جوانان مسلمان، مانند دیگر جوانان جهان، نسلی هستند که در دوران انقلاب ارتباطاتی و تکنولوژیک، دوران جوانیشان را سپری میکنند؛ دورانی پرشتاب که ویژگیاش مشارکت جوانان و تولیدات فرهنگی جوانانه است جوانانی با رویکردهای مختلف فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و ایدئولوژیک که با هم در ساختن فرهنگهای جهانی جوانی همراه هستند. این فرهنگهای جهانی، خطمشیهای سیاسی و اجتماعی سایبرمحور، گرایشهای موسیقایی و مد هستند و این جوانان، هم تولیدکننده و هم مصرفکننده، این اجزا هستند. شبکه جهانی وب که در نیمه دهه 90 نفوذی محدود داشت، در سال 2009 به ابزاری فراگیر برای ارتباط، سازماندهی و اطلاعرسانی بدل شد. فرهنگهای جهانی جوانان با استفاده از ابزارهایی مانند وبلاگ، به اشتراک گذاشتن ویدئو در یوتویوب (ساختهشده در سال 2005) و استفاده از سایتهای شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک (از 2004)، مایاسپس (2002) و توییتر (2006)، هم فراگیرتر شدهاند و هم با یکدیگر تعامل داشتهاند. به طور قطع، این نسل میشود آن را «ایـنسل» (e (electronic)-generation) یا «نسل اینترنت» نامید، «بیشتر از روشهای تعاملی و کمتر از شیوههای سلسلهمراتبی استفاده میکند؛ امری که در آن تاثیر متقابل احتمال بیشتری دارد» (Edmunds and Turner 2005: 569). جوانان از رسانههای جدید، به عنوان ابزاری برای ارتباط با همنسلان خود، پر کردن اوقات فراغت، خرید، ایجاد یا استفاده از اطلاعات، و انجام مجموعهای از کنشهای سیاسی مستقیم یا غیرمستقیم استفاده میکنند و این استفاده در مقیاسی بسیار بزرگ و روزافزون صورت میگیرد و صورتی دوطرفه دارد. جوانان مسلمان هم، بخشی از این نسل جهانی هستند؛ چراکه همانند دیگران، در «دورهای جهانی» جوانیشان را میگذرانند و در ایجاد سیاستهای فرهنگی فرهنگهای جهانی جوانان نقش دارند؛ اما پدیدههایی مانند وقایع ناشی از حمله تروریستی یازدهم سپتامبر 2001، منازعات ژئوپولتیک در بخشهای اسلامی خاورمیانه، آسیا و آفریقا، تغییر سیاستها در آمریکا و اروپا حول اسلام، ادغام و تکثرفرهنگی و بحثهایی که برانگیخت از یک سو، و از سوی دیگر، موقعیت حاشیهای و بحرانهای معیشتی جوانان مسلمان، هم در شمال و هم در جنوب، آنان را از چندجهت به یک زیرمجموعه جدا ذیل نسل جوان جهانی بدل کرده است. امروزه جوانان مسلمان در حال مبارزهاند. مبارزه میکنند که جوانبودنشان را اثبات و حقوقشان را مطالبه کنند و در زمانه پسا یازدهم سپتامبر زندگیشان را تغییر دهند؛ زمانهای که در آن نظارتهای شدید، کنجکاوی رسانهها و طیفی از مداخله دولتها، این جوانان را دربرمیگیرد، متاثر میکند، آنها را به مسیرهای خاصی میکند و موجب میشود هویت اسلامی به شدت در ایشان تقویت شود، اما این جوانان برحسب اینکه چگونه به موقعیت «فرودست بودن»شان واکنش نشان دهند یا اینکه چگونه احساساتشان را عملی کنند، دچار اختلافات ریشهای میانشان میشوند. شکلگیری نوعی آگاهی جمعی را میتوان بهطورکلی در میان نسل جوان جهانی مشاهده کرد. این آگاهی جمعی در میان جوانان مسلمان حتی روشنتر دیده میشود. این آگاهی تا حدی، خود را از طریق رسانههای جدید و در قبال موضوعاتی مانند عدالت اجتماعی و حقوقبشر نشان میدهد. در کنار بحث از عدالت و حقوقبشر، ابراز نارضایتی اخلاقی شدید از تضییق حقوق اولیه، یکی از راههای بروز این آگاهی است. جوانان، وبلاگ مینویسند، شعر میخوانند، اعتراض و شورش میکنند، به سازمانهای رسمی و زیرزمینی میپیوندند و بیشمار راه دیگر برای مطالبه حقوقشان و بیان ارادهشان برای رسیدن به عدالت، معاش و سبک زندگی [مطلوبشان] پیدا میکنند. سوال اصلی که باقی میماند، این است که جوانان مسلمان، در میان انبوهی محدودیت و فرصت که جوان، مسلمان، حاشیهای و زیر نظر نظارت اجتماعی بودن برایشان فراهم میکند، چگونه عمل میکنند؟
دیدگاه تان را بنویسید