جامعهشناسی دروغ در گفتوگو با مقصود فراستخواه
راست و دروغ در متن زندگی اجتماعی شکل میگیرد
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، بخشهایی از گفتوگوی دکتر فراستخواه را با روزنامه اعتماد میتوانید در ادامه بخوانید: • ارزش صداقت و راستگویی مثل دیگر ارزشهای اخلاقی مبتنی بر معیارهای مهم جهانشمول است. البته در اینکه معیار اخلاقی بودن یک عمل یا یک صفت چیست، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. بر مبنای یک دستهبندی کلی رایجتر، سه دیدگاه عمده در باب ملاک خوبی و بدی اخلاقی از هم متمایز میشوند: 1- وظیفهگرایی، 2- نتیجهگرایی، 3- فضیلتگرایی. هر یک از سه دیدگاه برای ارزش راستی، و زشتی ناراستی؛ دلایلی نسبتا متفاوت به دست میدهند. اولی میگوید دروغ بد است بنا بر ماهیت آن. قانونی اخلاقی ما را از دروغ باز میدارد و ما خود را بنا بر ضرورتی اخلاقی در عقل یا در دل، موظف به راستی و صداقت میبینیم. خود را موظف به اجتناب از دروغ و ناراستی مییابیم. دیدگاه دوم میگوید دروغ بد است به دلیل آثارش. چون اعتماد را از جامعه بشری میستاند و اعتماد، مهمترین سرمایه اجتماعی برای باهم زیستن و تبادل و پیوند انسانهاست. راستی ضامن پایداری حیات بشر است و آثار مطلوب فراوان دارد و دروغ تخم بیاعتمادی و بیگانگی میپاشد. دیدگاه سوم میگوید دروغ بد است چون مانع شکفته شدن شخصیت آدمی میشود. صداقت به بودن ما معنا میدهد، ما را اعتلا میبخشد، فضایل وجودی ما را ظاهر میکند همانطور که دغلبازی، سبب میشود رذالتهای بالقوه در بشر زمینه ظهور و جولان پیدا بکند. راستی، اصیلترین وجوه هستی ما را متحقق میسازد. این درحالی است که دروغ، زمینهساز گسترش و ریشه دواندن مبتذلترین خصوصیتهای بالقوه شخصیتی در آدمی میشود. • ا خلاقیات نوعی احکام جزمی نیست و وجود ملاکها و معیارهای جهانشمول میان ذهنی و عرفی در ساحت اخلاق (که در عرایضم اشاره کردم) سبب میشود اخلاقیات با وجود همه استواری جهانروای خود، تبصرههای فهمیدنی و موردی هم دارند. این تبصرهها نیز مبتنی بر ملاک هستند و دلبخواهانه و هردمبیلی و قر و قاطی نیستند. اگر سرکوبگری از شما نشانی کسی را میخواهد تا آزار واذیتی به او برساند و شما چاره دیگری برای گریز از این تنگنا ندارید، با وجود علم به قبح دروغ، نشانی درستی به او نمیدهید. در این حالت اگر هوشیاری و حس اخلاقی خود را حفظ بکنید، به رذالت دروغگویی آلوده نمیشوید. چون در این مورد خاص، برحسب هر سه دیدگاه، توجیهی اخلاقی برای یک انعطاف موردی و استثنایی در حیات اخلاقی خودتان دارید. اما این به آن معنا نیست که اخلاقا مجاز باشیم ذرهیی از صداقت را زیر پا بگذاریم. اجازه بدهید مثالی دیگر عرض بکنم. اگر بنده وعدهیی دادهام که سرساعت در جلسهیی باشم ولی در مسیرم با بیمار یا سالخوردهیی مواجه میشوم که کمک من میتواند برای او تعیینکننده باشد و فرد دیگر و راه جایگزینی نیست و تلفن هم ندارم که به جمع جلسه اطلاع بدهم، توجیهی اخلاقی هست که استثنائا تبصرهیی برای ارزش اخلاقی عمل به وعده در این مورد به ویژه در نظر بگیرم، به آن بینوا برسم و بعدا از جمع جلسه عذرخواهی بکنم. • روح قومی ثابتی در هیچ مردمی نیست که بگوییم راستگو یا دروغگو هستند، صادق یا دغلباز هستند. برحسب زمینههای تاریخی و تحت تاثیر عوامل اجتماعی است که مردم به راستی یا ناراستی عادت میکنند. اصولا وقتی میفرمایید «مردم ایران» این یک واژه مجازی است. درست است که ما مردمان این سرزمین، با وجود کثرت و تنوع فراوان، هویت واحد ایرانی داریم و ملیت برای ما یک ارزش مهمی است، ولی در تحلیل عقلی، «ایرانی» وجود ندارد. آنچه وجود داشته است و دارد، افراد و گروههای مختلف ایرانی هستند. آنها در دورههای مختلف، رفتارهای متفاوتی از خود نشان دادهاند. برخی دروغ و برخی راست گفتهاند. گاهی دروغ و گاهی راست گفتهاند. در یک دوره به عللی دروغ رواج یافته است و صداقت کمیاب شده است و در دورهیی دیگر، نشاط اخلاقی به جامعه ما برگشته است و صدق و راستی، ارزش و بها پیدا کرده است. البته یک چیز مهم به گمان اینجانب در اینجا وجود دارد: از اینکه کتیبهها و کتابها و آثارمان، این همه بر زشتی دروغ تاکید میکردهاند تا حدودی شاید بتوان احتمال داد که جامعه ایرانی بیش از حد متعارف در معرض دروغ و دغل و ناراستی بوده است. • بازتولید دروغ، معضلی عمومی است که نهادهای مختلف جامعه ما باید مسوولیت مشترک آن را برگردن بگیرند و فکری به حال آینده این فرهنگ و جامعه بکنند. همه مسوول این راه افتادن دروغ در جامعه و به حاشیه رفتن صداقت هستند. همه مسوولیم. فرزند میبیند که پدر و مادر در زبانشان دروغ را زشت میشمارند ولی در عمل، دروغ میگویند. بزرگترها از این فرزند میخواهند به تلفن جواب بدهد و بگوید که آنها در خانه نیستند. به جای آن، گزینههای صادقانهتری هست: استراحت میکنند یا دستشان جایی بند است، بعدا تماس میگیرند و... اما عادت بر این قرار گرفته که دروغ گفته شود. دانشآموز با کنجکاوی نوجوانی خود میبیند که در کتابهای درسی، دروغگو دشمن خداست اما برحسب فضاهای رسمی موجود، دروغ و تظاهر و رفتارهای چندگانه و اظهاراتی برخلاف آنچه در دلهاست، هر روز در مدرسه و در میان برخی بزرگترهای مهم! رد وبدل میشود. دانشآموز میبیند که نان به نرخ روزخورها پیش میروند و معلمان خوب ولی صادق، منزوی میشوند و خون دل میخورند. بعد که میآید به جامعه و به اداره وکارخانه و... میبیند که در اینجاها نیز صدق وراستی را تنبیه میکنند و به دروغ و دغل پاداش میدهند. به این ترتیب یک نسل ممکن است ناخواسته بیاموزد که جای گزارههای شیک و پیک اخلاقی، عمدتا در کتابها و تابلوها و اصوات و الفاظ و رسانههای رسمی است، نه در مناسبات و معاملات و تبادلات واقعی اجتماعی. • چرا سیاست راستی را نمیپذیرد؟ سیاست که بنا به سرشت خویش مستلزم دروغ نیست. اگر صداقت و اخلاق برای ارتقای سطح زندگی ما است، سیاست نیز بخشی از زندگی اجتماعی ما است. ما همانطور که فرهنگ و هنر و علم و اقتصاد لازم داریم، سیاست هم لازم داریم. سیاست به این معنا که افراد و گروههایی، دیدگاهها وراهحلهای خود را درباره مسائل عمومی ارائه کنند و اگر اعتماد و استقبال وانتخاب و رضایت اکثریتی از مردم را به این راهحلها جلب کردند مسوولیتی مشروط تا اطلاع ثانوی و انتخاب بعدی برعهده بگیرند. کجای کار این سیاست، مستلزم ناراستی و زیر پا گذاشتن صداقت است و با صدق و راستی جور درنمیآید؟ اتفاقا سیاست میتواند خیلی هم قرین اخلاق و انساندوستی و احساس مسوولیت اجتماعی و پیوند و مشارکت و نقد وحقیقت گویی و عدالتخواهی و حقطلبی و حمایت از ستمدیدگان باشد. کسی که فقط به فکر رفاه شخص خود و خانواده خودش است، اخلاقیتر است یا کسی که برای خاطر گروههای حاشیهیی شده و آسایش و آرامش خود را به خطر میاندازد؟
دیدگاه تان را بنویسید