جراحی متابولیک نوع دو درمان قطعی دیابت نیست/ فریب تبلیغات ماهواره‌ای را نخورید

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

آیدین پورخامنه - چند ماهی است که شاهد تبلیغاتی مبنی بر درمان «دیابت نوع دو» در یکی از شبکه‌های ماهواره‌ای هستیم. تبلیغاتی که در آن به بیماران امید درمان و بی نیازی از استفاده از انسولین و دارو داده می‌شود. در این تبلیغ با بیان اینکه این عمل جراحی فقط در 9 کشور انجام می‌شود، پزشکی در ترکیه را برای انجام آن معرفی می‌کند. در دقایق بعدی تبلیغات شاهد صحبت‌های بیماران بعد از درمان توسط این جراح هستیم و آن‌ها از مزایای این پیشرفت علمی و تغییرات مثبتی که در زندگیشان ایجاد کرده، تعریف می‌کنند. تا جایی که یکی از بیماران که یک چشم خود را به دلیل دیابت از دست داده، از حفظ چشم دیگر خود بر اثر درمان راضی است.

اما تا چه حد این تبلیغات درست است؟ آیا ممکن است با بریدن بخشی از روده دیابت نوع دو افراد را درمان کرد؟ انجمن اطلاع رسانی دیابت گابریک با ارسال مقاله ای به نامه نیوز به سوالات پاسخ گفت.

این مقاله توسط 6 پزشک متخصص دیابت و بیماری‌های متابولیسم به نام‌های دکتر عادل جاهد، دکتر علیرضا استقامتی، دکتر محمد رضا وفا، دکتر هدیه صانعی فرد، دکتر آرش رشیدیان، دکتر مرتضی چراغی و دکتر ترمه نوروزی نوشته‌شده‌است.

در این مقاله بیان می‌شود، «طبق آمارهای منتشر شده از فدراسیون بین المللی دیابت طی سال‌های اخیر شیوع دیابت در دنیا افزایش قابل توجهی داشته‌است. چاقی و اضافه وزن یکی از مهم‌ترین ریسک فاکتورهای ابتلا به دیابت نوع دو است. امروزه نقش بسیاری از هورمون‌های تولید شده از بافت چربی در بروز دیابت نوع دو مورد بررسی است. جراحی متابولیک، که از آن با عنوان جراحی کاهش وزن نیز یاد می‌شود بیش از 20 سال است که در درمان دیابت نوع دو مورد توجه پزشکان قرار گرفته‌است. جراحی متابولیک به روش‌های مختلفی از جراحی‌ها اطلاق می‌شود که منجر به بهبود فاکتورهای متابولیکی و کاهش وزن در افراد می‌شود. مکانیسم تاثیر این جراحی‌ها در بهبود فاکتورهای متابولیک به طور دقیق مشخص نشده‌است اما تغییرات سیستم عصبی هورمونی روده و کاهش وزن به عنوان عوامل موثر در حال بررسی هستند.»

جراحی متابولیک چیست؟

جراحی Bariatric که از لغت یونانی Baros به معنای وزن گرفته شده‌است به معنای جراحی کاهش وزن است؛ اگرچه پس از پژوهش‌های متعدد بر روی این جراحی‌ها پژوهشگران دریافتند که مکانیسم اثر جراحی‌ها تنها به کاهش وزن محدود ‌نمی‌شود. در اواخر نیمه دوم قرن بیستم تحقیقاتی آغاز شد مبنی بر این که بیماری‌هایی مثل چربی خون بالا با روش‌های جراحی مثل بای پس روده قابل درمان است یا خیر؟ در سال 1995 دکتر والتر پوریز و همکارانش مقاله ای منتشر کردند که در آن درمان جراحی به عنوان موثرترین درمان برای دیابت نوع دو شناخته شده‌بود. پس از آن مطالعات بسیار زیادی انجام شد که نشان‌دهنده تاثیر مثبت جراحی در درمان یا بهبود برخی بیماری‌های متابولیک مانند دیابت نوع دو بود. بنابر این امروزه واژه جراحی متابولیک، جایگزین جراحی bariatric شده است. امروزه جراحی متابولیک به عنوان روش جراحی موثر در بهبود بیماری‌های متابولیک به خصوص دیابت نوع دو شناخته می شود .

لازم به ذکر است که این جراحی به هیچ وجه در درمان دیابت نوع یک مطرح نشده و توصیه نمی‌شود . 

آیا جراحی متابولیک منجر به درمان دیابت نوع دو می‌شود؟

اگر چه سال‌هاست که دانشمندان بر روی بیماری دیابت نوع دو پژوهش می‌کنند اما هنوز بسیاری از جنبه‌های این بیماری ناشناخته‌است. بنابراین نمی‌توان ادعا کرد که درمان قطعی دیابت نوع دو با جراحی امکان‌پذیر است. هدف از روش‌های درمانی فعلی قرار دادن بیماری در فاز استراحت (Remission) است، به این معنی که فرد دیابتی بدون نیاز به داروهای دیابت به محدوده قند خون نرمال دست یابد .

در سال 2004 نتایج یکی از مطالعات اصلی در مورد 22 هزار عمل جراحی bariatric در ژورنال پزشکی JAMA منتشر شد. این نتایج نشان داد که در بسیاری از افراد مبتلا به دیابت نوع دو بسیار چاق که به درمان‌های دارویی و برنامه غذایی صحیح پاسخگو نبودند، جراحی متابولیک به عنوان درمان دیابت کمک کننده بوده‌است. پژوهشگران علت این اثر بخشی را کاهش وزن و کاهش توده بافت چربی و به طبع آن کاهش تولید هورمون‌های بافت چربی می‌دانند. بنابراین هم اکنون بر مبنای راهنماهای بالینی این نوع جراحی فقط برای افرادی توصیه می‌شود که نمایه توده بدنی بسیار بالا دارند (بسیار چاق هستند) و حداقل دو عامل خطر جدی سلامت آنان را بشدت تهدید می‌کنند و ضمناً به رژیم درمانی ودارو درمانی نیز جواب نداده‌اند.

یکی دیگر از پرسش‌هایی که پاسخ آن هنوز مشخص نیست این است که کدام یک از روش های جراحی متابولیک در درمان دیابت نوع دو بیش ترین اثر بخشی را دارد. شناخته شده ترین روش جراحی متابولیک Gastric Bypass است. سایر روش‌ها شامل Gastric Banding , Biliopancreatic Diversion with or without Duodenal Switch می باشد .

روش‌های جراحی زیر نیز به عنوان روش‌های جدید در جراحی متابولیک مورد بررسی و تحقیق هستند :

Vertical Sleeve Gastrectomy

Ilial Interposition

Duodenojejunal Bypass

علاوه بر این، روش جراحی کم تهاجمی Intraluminal Duodenal Sleeve نیز در حال بررسی است .

جراحی Ileal Interposition چیست؟

Ileal Interposition یا جایگزینی ایلئوم یکی از انواع روش‌های جدید جراحی متابولیک به شمار می‌آید که معمولاً جهت افزایش اثربخشی و کمک به کاهش وزن، جراحی دیگری به نام Gastrectomy هم زمان با آن انجام می‌شود. نقش این جراحی به عنوان یک گزینه درمانی در دیابت نوع دو فعلاً در حال بررسی دقیق‌تر است، ولی تبلیغ‌ها و آگهی های تجاری ماهواره‌ای این روزها از آن به صورتی غیر واقعی به عنوان درمان قطعی دیابت نام می برند .

شرح روش جراحی: ایلئوم نام بخش انتهایی روده باریک است. در جراحی جایگزینی ایلئوم، جراح بخشی از ایلئوم روده باریک را به همراه سیستم گردش خون و سیستم هورمونی آن قسمت جدا کرده، آن را در قسمت‌های بالایی روده باریک، در نزدیکی معده، قرار می‌دهد. در مطالعات حیوانی انجام این جراحی باعث افزایش قابل توجه هورمون روده‌ای GLP-1 شده‌است. نتایج مطالعات اولیه این جراحی بر روی انسان نیز امیدوار کننده بوده‌است. نتایج حاصل از یک مطالعه بر روی 60 بیمار دیابتی با نمایه توده بدنی (BMI) بین 23.6 تا 34.4، حاکی از کنترل مطلوب قند در حدود 87 درصد از بیماران در پیگیری متوسط 7.4 ماه بوده‌است. تایید این نتایج نیازمند مطالعات بیش تری است .

در مواردی که کاهش وزن مد نظر پزشک باشد، پس از انجام عمل جایگزینی ایلئوم، عملی به نام گاسترکتومی نیز انجام می‌گیرد. در طی این عمل، بخشی از معده به طور کامل برداشته‌می‌شود تا موجب کاهش جذب موادغذایی گردد. به علاوه، برداشتن قسمتی از معده، باعث کاهش ترشح هورمونی به نام گرلین از دستگاه گوارش می‌شود. گرلین هورمون گرسنگی نام دارد و کاهش ترشح آن باعث کاهش اشتهای فرد می‌شود .

مکانیسم تاثیر این جراحی در بهبود کنترل قند خون به طور دقیق مشخص نیست اما تغییرات سیستم عصبی هورمونی روده و کاهش وزن به عنوان عوامل موثر مطرح شده‌اند. لازم به ذکر است که نتایج دراز مدت این جراحی در دسترس نیست و همچنان در حال بررسی می باشد .

جراحی متابولیک برای چه افرادی مناسب است؟

بیشترین کاربرد این گونه روش ها، در مورد افرادی است که به چاقی مبتلا باشند و علیرغم آموزش‌های تغذیه‌ای لازم، نتوانند با افزایش فعالیت بدنی وزن خود را کم نمایند. از آنجا که تصمیم‌گیری در این مورد امری کاملاً تخصصی است، مشورت با پزشک متخصص در تصمیم به انجام هرگونه مداخله درمانی، امری ضروری و حیاتی است .

فاکتورهای زیر در تصمیم به انتخاب جراحی متابولیک برای افراد دیابتی تعیین کننده هستند :

• شاخص توده بدنی بزرگتر و مساوی 35
• بیماری‌های مرتبط با چاقی
• عدم دستیابی به کاهش وزن علی رغم رژیم غذایی مناسب کاهش وزن و افزایش فعالیت بدنی

اگرچه مطالعاتی مبنی بر اثر بخشی جراحی متابولیک بر روی بیماران دیابتی نوع دو با BMI ( شاخص توده بدنی) کمتر از 35 انجام شده‌است، اما به دلیل کافی نبودن شواهد علمی موجود، فعلاً این جراحی برای چنین افرادی توصیه نمی شود .

تصمیم گیری در این مورد امری کاملاً تخصصی است، مشورت با پزشک متخصص در تصمیم به انجام هرگونه مداخله درمانی، امری ضروری و حیاتی است .

جراحی متابولیک چه عوارضی در پی دارد؟

جراحی متابولیک، مانند هر جراحی دیگری دارای خطرات و عوارضی است که باید پیش از اقدام به انجام آن مورد توجه قرارگیرند. میزان عوارض مهم و مرگ و میر در اولین 30 روز پس از عمل 28/0 درصد (مشابه عمل لاپاراسکوپیک برداشتن کیسه صفرا) است. عوارض بلند مدت بعد از عمل شامل کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی، پوکی استخوان و ندرتاً کاهش شدید قند خون (هیپوگلیسمی) ناشی از ترشح بیش از حد انسولین می‌باشد .

در نهایت دقت شود که بیشترین کاربرد این گونه روش‌ها، در مورد افرادی است که به چاقی مبتلا باشند و علیرغم آموزش‌های تغذیه‌ای لازم، نتوانند با افزایش فعالیت بدنی وزن خود را کم نمایند. از آنجا که تصمیم‌گیری در این مورد امری کاملاً تخصصی است، مشورت با پزشک متخصص در تصمیم به انجام هرگونه مداخله درمانی، امری ضروری و حیاتی است .

*شاخص توده بدنی یا BMI مقیاسی است برای اندازه گیری تناسب وزن نسبت به قد. این عدد از طریق تقسیم وزن (بر حسب کیلوگرم) بر مجذور قد (بر حسب متر) به دست می آید.