3 زلزله خبرساز اخیر ایران
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
مهدی زارع*: هنوز چهار روزی از اولین هفته پس از تعطیلات طولانی نوروز امسال نگذشته بود که در ساعت 16:22 بعدازظهر سهشنبه 20 فروردین، وقوع زمینلرزهای با بزرگای 1/6 در 90 کیلومتری جنوب بوشهر، موجب تلفات 37 نفری و خسارت زیاد در شهر کوچک «شُنبه» شد. محل بیشترین خرابی در شهر کوچک «شُنبه» از توابع «خورموج» مرکز شهرستان دشتی در استان بوشهر بود. تمامی 37 کشته در این زمینلرزه مربوط به همین شهر هستند. تقریبا تمام کشتهها مربوط به سکونت مردم در خانههای نامقاوم و بدون تابآوری در مقابل زمینلرزه (از نوع مسکن روستایی، با دیوارها و سقف سنگین) بود. در برخی از موارد، مردم با وجود داشتن خانهای جدید و دارای شناژ افقی و قائم، باز هم به دلایل فرهنگی و روانی، رغبتی به سکونت در خانههای جدید نداشتند و حاضر نبودند در آنها ساکن شوند. اتفاقا در بسیاری از موارد، افرادی که در بنای قدیمی بودهاند، به دلیل تخریب آن بنا کشته شدهاند، ولی بنای جدید تقریبا سالم یا با خسارت کم باقی مانده که البته هنوز هم خالی از سکنه مانده (قبل و بعد از زلزله) و از آن به عنوان انباری استفاده میکنند!
این نکته مهمی است که از دید معماری، روانشناسی و جامعهشناسی نوسازی و بازسازی شهرها و روستاهای ایران بسیار باید به آن توجه شود و نشان میدهد که توسعه و پیشرفت، صرفا بتنریزی و توسعه یکشکل در جاهای مختلف کشوری متنوع از نظر فرهنگی و اقلیمی و آب و هوایی مانند ایران نیست.
زلزله «شُنبه» از دیدگاه نزدیک بودن (نسبی) به نیروگاه اتمی بوشهر نیز خبرساز شد. اولین خبرها از این زلزله به عنوان «زلزلهای در نزدیکی نیروگاه هستهای ایران» به دنیا مخابره شد و البته بعدا ذکر شد که آسیبی به نیروگاه وارد نشده است. سپس کشورهای حاشیه جنوبی خلیجفارس جلسهای را در شهر ریاض برگزار کرده و در مورد فعالیت نیروگاه هستهای بوشهر و ناامنی آن ابراز نگرانی کردند. در این میان جایگاه و شرایط ایمنی و ریسک ناشی از نیروگاه هستهای در حال طراحی و احداث امارات متحده عربی و سایر تاسیسات احداثشده و در حال احداث در حاشیه جنوبی خلیجفارس (برای همه کشورهای ساحلی این دریا، از جمله کشور ما) هم از سوی برگزارکنندگان جلسه و هم از سوی ما فراموش شد!
هنوز یک هفته از زلزله «شُنبه» در استان بوشهر نگذشته بود که در ساعت 15:14 سهشنبه 27 فروردین زمینلرزهای با بزرگای 7/7 در نزدیکی «سراوان» و «خاش» در استان سیستان وبلوچستان روی داد. (56 سال بعد از آخرین زمینلرزه با بزرگای بیش از 5/7 در ایران -البرز- و 16 سال بعد از آخرین زمینلرزه با بزرگای 0/7 در شرق ایران.) در لحظات اول بیم آن میرفت که فاجعهای در کشور پدید آمده باشد و یکی از گسلهای جنوب شرقی ایران در این ناحیه نزدیک به مرز (با روند شمال غرب- جنوب شرق) مسبب رویداد باشد، چرا که در ابتدا ژرفای این زلزله حدود 15 کیلومتر اعلام شد، ولی بعد از آنکه معلوم شد خوشبختانه زلزلهای ژرف رخ داده است، (لرزه اصلی 63 کیلومتر و پسلرزهها همگی بین 60 تا 80 کیلومتر) و با محاسبه سازوکار زمینلرزه (که کششی بود) و مشاهده روند تقریبا شرقی-غربی گسلش، مشخص شد که زمینلرزه مربوط به پهنه فرورانش مکران است و در 370 کیلومتری شمال ساحل مکران رخ داده است.
این زلزله در ایران یک کشته داشت. ظاهرا خانمی که برای چیدن گیاهان صحرایی با خانواده به کوهستانهای سراوان رفته بود، در اثر سنگلغزش در هنگام زلزله کشته شد، اما در پاکستان 40 کشته به جا گذاشت. احساس شدن این زلزله از دهلینو و اسلامآباد و کابل تا کویت، دوحه، منامه، دوبی و شیراز و کیش و بوشهر سوالات و نگرانیهای مختلفی را برانگیخت و البته دلیل تمام این گستردگی محدوده، ژرفای زیاد کانون زمینلرزه بود.
نکته مهم آنکه بیش از 100میلیون انسان در جنوب غرب آسیا این زلزله را احساس کردند و از سوی دیگر این زلزله هم دلیل دیگری شد بر اینکه کشورهای عربی حاشیه جنوبی خلیجفارس بر خطر لرزهخیزی در جنوب ایران و همچنین اینبار به دلیل احتمال سونامی (شبیه سونامی پس از زلزله 11 مارس 2011 ژاپن) و آسیب به نیروگاه بوشهر هم ابراز نگرانی کنند، که البته به دلایل مختلف از جمله عدم شباهت منطقه حاشیه اقیانوس آرام به حاشیه دریای عمان و خلیجفارس از نظر زمینشناختی و همچنین ریخت و ژرفای کف خلیجفارس این نوع تشبیه بیوجه به نظر میرسد، ولی بازنگری در میزان ریسک و ملاحظات ایمنی در کل ناحیه خلیجفارس و دریای عمان با مشارکت همه کشورهای حاشیه این دریاها الزامی است. در ساعت 15:09 بعدازظهر پنجشنبه 29 فروردین 92 نیز زمینلرزهای با بزرگای 8/4 در ناحیه شمال «تسوج» روی داد که تکانهای شدید آن در تبریز و بسیاری از شهرهای آذربایجان شرقی و غربی احساس شد.
این زلزله را نیز دو و نیم میلیون ساکن این ناحیه احساس کردند و با توجه به سابقه لرزهخیزی تاریخی در تبریز (بهویژه زلزلههای مخرب تاریخی 1721م و 1780م تبریز) و بهویژه زلزلههای دوگانه 21 مرداد 1391 «ورزقان» با بزرگای 4/6 و 3/6 و همچنین دو زلزله 20 فروردین در نزدیکی بوشهر و 27 فروردین در نزدیکی «سراوان» و توجه ملی به اخبار این زمینلرزهها، زلزله جدید در شمال «تسوج»، توجه زیادی را به موضوع اهمیت و احتمال خطر در محدوده آذربایجان و بهویژه تبریز برانگیخته است.
از دیدگاه علم لرزه زمینساخت، این سه رخداد ربطی به هم ندارند، ولی به هر حال هر سه در ایران رخ دادهاند و توجه ملی به هر سه ناحیه الزامی است. از طرفی زلزله «شُنبه» به هر حال در ساعت 16:22 اتفاق افتاد و از این دیدگاه باید گفت که از خطر بزرگی جستهایم (نظیر رخداد زلزله در ساعات میانی روز و در وقت باز بودن مدارس یا ساعات نیمهشب و موقع خواب مردم که میتوانست به تعداد کشتههای بسیار بیفزاید)، ولی این میزان خسارت به مردم آسیبدیده هم غیرقابلقبول است. کمتلفات بودن زلزلهای با بزرگای 7/7در جنوب شرق ایران که در ناحیهای خالی از جمعیت (در شعاع 30 کیلومتری کانون زمینلرزه) رخ داد، نیز در بعضی از خبرهای رسانهای نشانهای بر مقاومت و تابآوری سازهها در ایران و به ویژه جنوب شرق ایران تلقی شد که البته تلقی بسیار خطرناکی است. ولی اطلاعرسانی سریع و خوشبختانه آگاهی بیشتر مردم ایران مانع از چنین تعبیرهای غلطی از این نوع رخدادهاست.
ضمنا در پی زلزله کوچک با بزرگای 8/4 در شمال «تسوج» نگارنده جویای پیشرفت کار بازسازی شهری/روستایی و همچنین اقتصادی، اجتماعی و روانی در منطقه «ورزقان» شد، که مشاهدات بیواسطه و دست اول در منطقه «ورزقان» و «اهر» و «هریس» خبر از بازسازی حداکثر 30 تا 40 درصدی در حدود هفت ماه بعد از آن زلزلههای دوگانه میدهد و اینکه همچنین مردم زلزله «ورزقان» در مشکلات و گرفتاریهای مختلفی گرفتارند.
نکته آخر هم اینکه در اطلاعات اولیه، زمینلرزه «سراوان» با بزرگای 5/7 اعلام شد و این بزرگا در بعضی رسانههای داخلی به عنوان گزارش رسمی اعلام شد و اصلاح هم نشد (در حالیکه تمام مراکز لرزهنگاری بزرگا را به 7/7 یا 8/7 اصلاح کردند) و همچنین اینکه بزرگای زمینلرزه «تسوج» در رسانههای داخلی 2/5 اعلام شد و این در حالی بود که مراکز دیگر زلزلهشناسی داخلی و بینالمللی بزرگا را 7/4یا 8/4 گزارش کرده بودند، نکته مهمی است که نیاز به توجه دارد. یادآوری میشود که تمام مراکز لرزهنگاری بینالمللی اطلاعات اولیه زمینلرزهها را منتشر میکنند و به ویژه برای زلزلههای شدید (با بزرگای 6 به بالا) این اطلاعات (بزرگا یا ژرفا یا هر دو) دو بار یا حتی سه بار از سوی این مراکز تصحیح و مجددا اعلام میشوند. اما در ایران گویا امکان اصلاح آن نیست، چرا که شاید اصلاح آن را کسر شأن یا نشانه شکست اعلامکننده خبر تلقی کنند!
* دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی
دیدگاه تان را بنویسید