نگاهی به کارکردهای ازدواج، از دوره سنت تا پستمدرنیته
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
خانوداهها در دوران سنتی با یک تقسیم کار مساوی بین زن و مرد مواجهه بودند در واقع تحقیقات مردم شناسی نشان میدهد که در عصر قبل از کشاورزی و یکجا نشینی، زنان نیز مانند مردان در خارج از خانه مشغول کار بودند.
یکجا نشینی و کشاورزی زنان را خانهنشین و مردان را نان آور خانوداه میکند. در این دوران به واسطه تفاوتی که در انجام کار بین مرد و زن صورت میگیرد، زن و مرد از جایگاه یکسان در تقسیم کار و قدرت برخوردار نمیشوند. در این دوران است که نظامهای مرد سالارانه حاکم میشوند و زنان نیز این تقسیم قدرت را به جان میخرند.
اما مارکسیست ها این نوع تقسیم کار و تفاوت قدرت را منشا و اساس تولید طبقه حاکم و ایجاد نوعی نظام سلسله مراتبی در جامعه میدانند. در مثال مارکس و انگلس خانواده در جوامع غربی کانون پرورش ایدئولوژی طبقه حاکم است. خانواده غربی به نظر آنها پدرتبارانه و پدرسالارانه و تک همسری در مورد زنان است که همگی این ها در جهت تسلط بر زنان و تابعیت از مردان عمل می کنند. به نظر آنها در خانواده غربی، زنان نیز مانند بردگان جزو دارایی ها و اموال شخصی پدرسالار به شمار می آیند و از هیچ گونه حق و حقوق شایسته انسانی برخوردار نیستند، در حالی که انگلس معتقد است که در دوران قبل از تاریخ زنان دارایی مردان به حساب نمیآمدند و این طبقه حاکم است که ایدولوژی خود را به محکوم قالب میکند.( جورج ریتزر 1374)
در این دوران شکل خانوده به صورت گسترده است و قبایل و طایفهها با هم زندگی میکنند. از این رو خانوداهها هسته اصلی قدرت و انسجام اجتماعیاند و ازدواجها اغلب درون خانواده است و اینجاست که خانوداه مقدس برای اولین بار مطرح میشود،یعنی خون خانوده دارای قداستی است که نباید یک خون خارجی با آن درآمیزد.
بعدها با شروع دوران صنعتی و به تبع آن دوران مدرن، طایفهها و قبیلهها جای خود را به یک واژه ملت (nation) میدهند و قدرت خانوداهها وطایفهها به ملت منتقل میشود و همه مردم به شکل یک کل واحد به نام ملت تبدیل میشوند. در این دوران خانوادهها شکل هستهای به خود میگیرند و متشکل میشوند از پدر و مادر و فرزندان در حالی که در خانوداه گسترده نظام خانوداه به جز پدر و مادر و فرزندان از عمو و خاله و پدر بزرگ و مادر بزرگ و عمه ...تشکیل میشد.
وقتی شکل خانوداه از گسترده به هستهای تغییر میکند، کارکردهایش هم عوض میشود و روابط با سایر خانوداه کمتر میشود تعریف خانوداه از یک جمعیت زیاد به 3عضو اصلی(پدر و مادر فرزند) تقلیل مییابد و خلا روابط اجتماعی که در خانوداه گسترده وجود داشت را با دوستان خانوداگی که معمولا بچهها به آنها هم عمو و خاله میگویند پر میشود.
در این دوران بحثهایی مربوط به تساوی حقوق و مرد وزن مطرح میشود که ریشه در موازنه جدید قدرت دارد ،حال زنان که همپای مردان در کارخانههای صنعتی کار میکنند والان نیروی کار خارج از خانه محسوب میشوند میخواهند سهم بیشتری از قدرت در خانوداه داشته باشند؛ زیرا آنان هم در امرار معاش خانوداه سهیم هستند.
زن دیگر در این دوره نماد مادر مهربان و زن سر به زیر و عفیف و همسر دلسوز نیست، بلکه در این دوره زنی مقبول است که دارای تحصیلات دانشگاهی است و در اجتماع دارای موقعیت شغلی مناسب است. بهرهمند شدن بیشتر زنان از تحصیلات دانشگاهی و روی آوردن آنها به فعالیت های اقتصادی به ویژه در شهرهای بزرگ ارزش های جدیدی را در حوزه خانواده ایجاد کرد و باعث دگرگونی مناسبات زناشویی و خانوادگی و جایگاه اقتصادی - اجتماعی و ایجاد هویت جدید برای زنان میشود.
البته این نکته را نباید فراموش کرد که گرچه سیاستمداران به خصوص در کشورهای در حال توسعه، در ظاهر به تحصیلات و کار زنان ارج مینهند اما این ارج نهادن در عمل چندان دیده نمیشود و زنان شاغل غالبا به پستهای مهم راه نمییابند؛ یعنی رفتارهای جوامع سنتی در این مردان و سیاستمداران رسوب کردهاست و چند دهه دیگر زمان میخواهد تا از بین برود و خود را با محیط و زمان جدید همگام کنند.
در دوران پست مدرن خانوداه شکل و کارکرد دیگری پیدا میکند دیگر پیوند زن و مرد و ثبت رسمی آن ازدواج محسوب نمیشود و خانوداههایی متشکل از دو هم جنس یا حتی بدون ثبت قانونی پدید میآیند؛ یعنی زوج دلیلی در ثبت قانونی و حتی تعهد دایمی در رابطه خود احساس نمیکنند، در واقع اگر نسبی گرائی را شاخصه اصلی دیدگاه پست مدرن بدانیم، می توان گفت از نظر پست مدرن ها حقیقت یا عینیتی وجود ندارد که با کاربرد مفاهیمی همچون خرد و شناخت، قابل فهم باشد. بلکه پست مدرنیزم به ما اجازه میدهد مفاهیمی که به شکل فرهنگی جاسازی شدهاند به عنوان حقیقت پنهان جهانی باشد. در خانوده پست مدرن نسبت به مدرن در تعریف خانواده دایره وسیعتری را شامل میشود. خانوداه در این دوران کارکرد اصلی خود یعنی تربیت نسل آینده و جامعه پذیری را از دست میدهد و نهادهای موازی اجتماعی به خوبی این وظیفه را انجام میدهند و در بسیاری از موارد از خود خانوداه نیز موثرتر هستند، نهادهایی مانند رسانه و گروههای همسالان، البته این نهادها در دوران مدرن نیز وجود داشتند، اما در دوران پست مدرن کارکردهای خانوداه را کاهش میدهند.
مهمترین انتقاد پست مدرنها به مدرنیسمها این است که مدرنیسمها تعریف جامع و صحیحی از خانوداه ندارند و آنان پارتنرها و همجنسبازها را نیز خانوداه نمیدانند؛ زیرا از نظر آنان اصالت خانوداه در جنسیت و ثبت رسمی و قانونی نیست، بلکه در تربیت نسل آینده است.
شرایط اجتماعی ما یک آش شلهقلمکاری است از همه اینها، افراد با ذهنیت مدرن و شاید پست مدرن با رفتارهای سنتی را شاهد هستیم و این است که «جامعهشناسی خانواده» را در بستر اجتماعی امروز سخت میکند، بعضاً رفتارها و ذهنیتها مدرن است اما توقعات از شریک زندگی کاملا سنتی است!
محمد محمدینژاد دانشجوی دکتری فلسفه
دیدگاه تان را بنویسید