گزارشی از وضعیت ششم دبستانی‌ها
3-3-6 نام یک آمپول نیست!
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) : 
به گزارش نامه به نقل از هفته نامه متن، حالا بیش از ۴۵ سال گذشته و ما به عقب بازگشته‌ایم؛ بازگشتی که چندان هوشمندانه به نظر نمی‌رسد. امسال بچه‌های ۱۲ ساله دوباره به جای کلاس اول راهنمایی در کلاس ششم ابتدایی نشسته‌اند. سیستم آموزشی‌ای که سال‌ها پیش منسوخ شده بود، قطعا باید این بار چنته‌اش پر باشد که با تمام قوا بازگشته است.
در این گزارش به دنبال چنته پر طرح ۶-۳-۳ و کتاب‌های جدید آن گشته‌ایم! سند تحول راهبردی نظام تربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران در دوم مردادماه سال ۱۳۸۹ به تصویب شورای عالی آموزش و پرورش رسید و در بین ۱۳۱ حکم این سند، تغییر ساختار مقاطع در اولویت کاری وزارت آموزش و پرورش قرار گرفت.
در همین راستا، در آذر ماه ۱۳۹۰، سند آموزشی ۶-۳-۳ (شش سال دبستان، سه سال راهنمایی، سه سال دبیرستان) در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید و از اول مهر ۱۳۹۱ اجرا شد. با توجه به فاصله کوتاه از تصویب تا اجرا، کتاب‌های پایه ششم از اسفندماه ۱۳۹۰ تا پایان خرداد امسال (طی چهار ماه) تهیه شد. این در حالی است که طبق آیین‌نامه آموزش و پرورش، هر کتاب جدید درسی باید در یکی از استان‌های کشور به‌صورت پایلوت (طرح آزمایشی) اجرا و بعد از بررسی نتایج مثبت و منفی آن، فراگیر شود، اما کتاب‌های ششم دبستان از این قاعده مستثنی بودند و یک‌میلیون و ۳۱ هزار و ۳۷۸ دانش‌آموز با وجود مخالفت و اعتراض بسیاری از کارشناسان و اعضای کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس، امسال «کلاس ششمی» شدند.
الفبای ششمی ها ششمی‌ها برای ابتدایی‌ها، کتاب و معلم از اساسی‌ترین پایه‌های آموزش هستند که درصورت کمبود و نقص در هر یک، بدنه جامعه نوجوان کشور در آینده با مشکل مواجه می‌شود. در طرح ۶-۳-۳، هر دو این امور اساسی می‌لنگد و انتقادات زیادی به سطح معلمان و محتوای کتاب‌ها شده است.
عرشیا که از دانش‌آموزان پایه ششم است، از سختی بعضی از کتاب‌ها به‌ویژه ریاضی می‌نالد: «دروس علوم و ریاضی‌مان بسیار سخت شده است، معلم ما و سه کلاس دیگر ششم ابتدایی مدرسه‌مان ریاضی را خوب درس نمی‌دهند. یعنی بلد نیستند که درس بدهند.» او می‌گوید: «معلم‌ها برای بعضی از سوال‌های کتاب ریاضی پاسخی ندارند که به ما بدهند و نامه‌ای اعتراضی درباره محتوای کتاب ریاضی به آموزش‌وپرورش نوشته‌اند.»
محمدتقی سبزواری نیز بر دشوار بودن محتوای کتاب‌های پایه ششم صحه می‌گذارد. این مدرس ابتدایی و کارشناس آموزش و پرورش می‌گوید: «مطالب ارایه‌شده در پایه ششم در حد دروس دوره راهنمایی و بالاتر است و به تخصص‌های مناسب نیاز دارد.» از یکی از مسوولان اداره آموزش ابتدایی درباره کیفیت کتاب‌های پایه ششم ابتدایی پرسیدیم. او که ترجیح می‌داد، نام و سمتش ذکر نشود، در گفت‌وگو با «متن» گفت: «کتاب‌ها هرچند هنوز جای کار دارند، ولی برای ابتدای راه خوب هستند.
در واقع سرفصل‌ها مناسب طراحی شده‌اند ولی جزییات به اصلاح نیاز دارند.» از دیگر انتقاداتی که به محتوای کتاب‌ها می‌شود، تفاوت‌های اساسی با چهارم ابتدایی و برهم زدن انسجام کتاب‌ها در همه مقاطع است. این مسوول آموزش ابتدایی توضیح داد که :«امسال تغییرات لازم در کتاب‌های سوم و پنجم ابتدایی اعمال شد و در سالهای آینده نیز کتاب‌های اول راهنمایی و چهارم، مناسب با نظام آموزشی جدید تالیف می‌شوند.» نکته قابل توجه دیگر این که اگرچه بسیاری از کارشناسان، آموزش زبان را در سنین پایین مناسب‌تر و کارآمدتر می‌دادند اما جای کتاب «زبان انگلیسی» در میان کتاب‌های پایه ششم ابتدایی خالی است.
این مسوول آموزش ابتدایی معتقد است که: «خیلی از کتاب‌ها می‌توانستند در میان هشت کتاب اصلی پایه ششم دبستان باشند، ولی اولویت‌بخشی از مهم‌ترین ارکان مدیریت است و باید کتاب‌های ضروری با توجه به توانایی دانش‌آموزان ششم ابتدایی در اولویت قرار گیرند.» از سخنان او این‌طور برمی‌آید که آموزش زبان انگلیسی در اولویت نیست و حتی برای توانایی‌های یک دانش‌آموز ۱۲ ساله ایرانی زود است!
برجستگان در اواسط و اواخر تابستان، معلمان از مناطق و استان‌های مختلف کشور انتخاب و به تهران و استان‌های همجوار فرستاده شدند تا مولفان کتاب‌های ششم ابتدایی طی یک دوره فشرده چندروزه، تدریس این کتاب‌ها را به آنها آموزش دهند. این معلمان منتخب کسانی با مدرک لیسانس و سابقه کار پنج تا ۲۵ سال بودند. مسوول آموزش ابتدایی درباره این منتخبان گفت: «این معلمان از گروه‌های آموزشی مناطق و برجستگان بودند. هر کدام از آنها در درسی که قرار بود بعدا به دیگر معلم‌ها بدهند، تخصص داشتند.
مثلا کسی که هنر آموزش می‌دید تا به معلمان منطقه خود نیز همان درس را آموزش دهد، مدرک مرتبط داشت.» با وجود چنین تدابیری، باز هم بسیاری از این برجستگان منطقه‌ای نتوانسته بودند، آموزش لازم را به همکاران خود ارایه بدهند. چراکه حتی خودشان نیز در چند روز آموزش کافی ندیده بودند و مجبور شدند یادگرفته و نگرفته، آموزگار عده‌ای دیگر شوند. عبدالوحید ریاضی، از مخالفان طرح ۶-۳-۳ و عضو کمیسیون آموزش مجلس نگرانی خود از سطح علمی معلمان پایه ششم ابتدایی را این‌گونه مطرح می‌کند: «این طرح در حالی در مدارس کشور اجرا شد که تامین نیروی انسانی فضای آموزشی و برنامه‌های سیستمی مورد نیاز این طرح با مشکل مواجه بود و کمبود نیروی انسانی آن نیز با کادر اداری مدارس تامین شده است.»
مسوولی که با او به گفت‌وگو نشستیم، ضمن رد اظهارات این‌چنینی نمایندگان و مخالفان طرح، شیوه انتخاب معلمان پایه ششم ابتدایی را این‌گونه شرح می‌دهد: «در مرحله اول از مدیران مدارس که شناخت کافی از معلمان و توانایی‌هایشان دارند، خواستیم که توانمندترین‌ها را انتخاب کنند. در درجه دوم سراغ معلمانی رفتیم که خودشان علاقه‌مند به تدریس در این پایه بودند. چراکه بعضی‌ها با وجود توانایی، علاقه‌ای به تدریس در پایه ششم ندارند.»
این مسوول و کارشناس آموزش ابتدایی درباره مدرک معلمان پایه ششم گفت: «معلمانی با مدرک کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد در حال تدریس به این دانش‌آموزان هستند.» عرشیا در حالی که کتاب کار‌وفناوری‌اش را نشان می‌دهد، می‌گوید: «معلم‌مان که پنجم هم او معلم ما بود، پیر است و زیاد کامپیوتر بلد نیست، عروسش این درس را به جای او تدریس می‌کند.» او فکر می‌کند عروس معلم‌شان خوب درس می‌دهد. البته تاکنون این درس عملی، به‌صورت کاملا تئوری و بدون کامپیوتر به آنها آموزش داده شده است. به این ترتیب که معلم (عروس معلم) می‌گوید و آنها حفظ می‌کنند. آنهایی که در خانه کامپیوتر دارند، می‌توانند تمرین کنند، مابقی هم به حفظ کردن و به قول عرشیا، تقلب رساندن بچه‌ها قناعت می‌کنند! مدرسه آنها که در منطقه ۱۰ تهران واقع شده، کامپیوتر ندارد ولی به بچه‌ها قول داده‌اند که به‌زودی کامپیوترها می‌رسند و در کلاس این درس هر چهار دانش‌آموز، می‌توانند از یک دستگاه کامپیوتر استفاده کنند.
عرشیا که خود در خانه کامپوتر دارد و وقت زیادی را با آن می‌گذراند، این درس را دوست دارد و از تدریس عروس معلمان‌شان هم راضی است، چون فکر می‌کند به اندازه کافی روی موضوع درس مسلط است. جدا از درست و غلط بودن سپردن کلاس درس به کسی که اصلا معلم نیست، شاید اگر سایر کتاب‌ها هم توسط متخصص آن حوزه تدریس می‌شد، علاقه دانش‌آموزان به همه دروس بیشتر می‌شد و کیفیت آموزش نیز بالاتر می‌رفت. اما کار از شایدها گذشته و با وجود همه انتقادها، یک معلم مانده است و هشت کتاب.
ارشدهای دردسرساز زنگ تفریح است و حیاط مدرسه شلوغ، جای سوزن انداختن پیدا نمی‌شود. عرشیا از ازدحام بچه‌ها گله می‌کند: «راه می‌رویم هم به یکدیگر می‌خوریم.» بچه‌های هفت‌ساله، کنار بچه‌های ۱۲ساله بازی می‌کنند. البته بچه‌های ۱۲ ساله به اقتضای سن‌شان، بیشتر دعوا می‌کنند تا بازی. اما پیامد این همزیستی به ظاهر مسالمت‌آمیز چیست؟ روان‌شناسان معتقدند در چنین نظام آموزشی‌ای ممکن است دانش‌آموزان کوچک‌تر از سوی دانش‌آموزان بزرگ‌تر در معرض خشونت کلامی یا حتی بدنی قرار بگیرند.
از طرفی دیگر احتمالا دانش‌آموزان کوچک‌تر در تعامل با بزرگ‌ترها بسیار زودتر از سن‌شان با برخی مسایل آشنا می‌شوند. کردمیرزا از استادان روان‌شناسی دانشگاه علامه‌طباطبایی می‌گوید: «هر فرد یک دوره گذار رشد دارد که سنین ۱۲ تا ۱۵ سالگی است، در این دوره فرد به بلوغ می‌رسد و ارتباط جدی او با دنیای خارج شروع می‌شود، در این دوره ارتباط با شبکه‌های مجازی و تاثیر گروه همسالان خیلی زیاد می‌شود و روابط با جنس مخالف از اهمیت بیشتری برخوردار است.»
به نظر می‌رسد حتی نقاشی‌های روی دیوار مدرسه برای بچه‌های ۱۲سالهای که امسال ششمی هستند، زیادی کودکانه است. مسوول آموزش ابتدایی که با او گفت‌وگو کردیم، ماجرا را این‌گونه توجیح می‌کند: «مدارسی که پیش‌دبستانی داشتند، الان پیش‌دبستانی را تبدیل به ششم ابتدایی کرده‌اند و پیش‌دبستانی‌ها به بعدازظهرها منتقل شده‌اند. پس گروه سنی بچه‌ها به هم نخورده است. آن‌موقع هم کودکان شش‌ساله کنار کودکان ۱۱ ساله بودند. الان هم همان تفاوت سنی وجود دارد.» اما این مسوول به تفاوت زنگ تفریح کودکان پیش‌دبستانی با دبستانی‌های مدرسه اشاره‌ای نمی‌کند حتی اگر اشکالی قبلا در مدارس وجود داشته، قانع‌کننده نیست که دوباره همان اشتباه تکرار شود. این کارشناس آموزش ابتدایی از پیامدهای مثبت این طرح به بزرگ‌تر شدن دانش‌آموزان برای رفتن به راهنمایی اشاره کرد: «آنها یک‌سال بزرگ‌تر شده‌اند و معرفت و شناخت بیشتری پیدا کرده‌اند. فقط بچه‌های تهران در نظر گرفته نشده‌اند، مثلا اگر بچه‌ای بعد از اتمام دوره دبستان ترک تحصیل کند، سوادش بیشتر است و یک‌سال بزرگ‌تر شده و بیشتر درس خوانده، در نتیجه احتمال به خطر افتادنش کمتر می‌شود. این مساله برای راهنمایی و دبیرستان هم صادق است.»
از دیگر پیامدهای مثبتی که موافقان طرح مطرح می‌کنند افزایش طول مدت آموزش عمومی است که به‌زعم آنها این ساختار فرصت بیشتری برای انطباق زبانی و رفع مشکلات یادگیری کودکان در مناطق دو زبانه فراهم می‌کند.
کمبودها رفع می‌شود در این مدت کوتاه نه ساخت‌وسازی در مدارس صورت گرفته و نه آموزش‌وپرورش بودجه جدیدی برای فراهم کردن امکانات به مدارس داده است. به گفته محمود نگهبان سلامی، دلیل مخالفت کمیسیون آموزش و تحقیقات با اجرای طرح ۶-۳-۳، مهیا نبودن زیرساخت‌های لازم، مناسب نبودن فضای آموزشی از نظر تعلیم معلمان و تالیف کتاب‌های درسی بود. هرچند در حال حاضر هم کاستی‌ها و نگرانی‌های متعددی از اجرای طرح وجود دارد، اما قطعا آثار و تبعات آن در درازمدت گریبان جامعه را می‌گیرد. این عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس می‌گوید: «بدون شک بی‌برنامگی در آن، خسارت‌های جبران‌ناپذیری روی دانش‌آموزان می‌گذارد.»
او معتقد است اگر کمیسیون بر اجرانشدن این طرح اصرار می‌کرد، در آغاز سال تحصیلی، مشکلات عدیده‌ای در سطح کشور به وجود می‌آمد زیرا تغییرات لازم انجام شده بود و مخالفت با اجرا، فقط خسارت‌ها را بیشتر می‌کرد. او در ادامه گفت: «به‌طور حتم در یک‌سال اجرای آزمایشی این طرح، بازنگری و تجدیدنظر در کتاب‌های درسی و مشکلات پیش آمده بررسی می‌شود تا تغییرات اساسی را در سال آینده اعمال کنیم.» مسوولی که خواست نامش درج نشود نیز از نامه‌هایی خبر داد که از سوی معلمان رسیده است و قطعا در سال آینده مشکلات را حل خواهند کرد.
دستمریزاد! همیشه گفته می‌شود که سیستم آموزشی کشور اشکالات فراوانی دارد، اما اضافه‌شدن یک سال تحصیلی به دبستان مشکلات را رفع نمی‌کند و حتی با بی‌تدبیری، قوز بالای قوز می‌شود. با وجود این‌که کفه معایب طرح ۶-۳-۳ سنگینی می‌کند و بسیاری از آنچه محاسن می‌خوانند، پشتوانه کارشناسی محکمی ندارد، طرح اجرا شده است، اما به چه قیمتی؟ و این همه تعجیل برای چه؟ وزیر آموزش‌وپرورش موفق شد تا قبل از پایان دولت نهم و وزارت خود، طرح را به نام خود ثبت کند و بی‌خیال دودی بشود که به چشم دانش‌آموزان (بخوانید آینده‌سازان کشور) می‌رود. دست‌کم می‌توانستند کمی صبر کنند تا بستر و زیرساخت لازم برای چنین طرحی فراهم شود.
زیرساخت‌های آموزشی هیچ کشوری، چند ماهه متحول نمی‌شود که آقایان در عرض یک‌سال، هم طرح تصویب می‌کنند، هم اجرا می‌کنند، هم مدارس را آماده می‌کنند، هم کتاب می‌نویسند، هم معلم تربیت می‌کنند، هم … خلاصه همه این‌ها در یک سال، از هر وزیر و دولتی برنمی‌آید.
دیدگاه تان را بنویسید