پوستهای پیازی فیسبوک/ورود به جامعه ایرانیان مقیم فیسبوک
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از هفته نامه متن، اگر بخواهیم این جمله را در فضای مجازی بازنویسی کنیم، باید بگوییم: آنچه را نمیدانی، به اشارهای سرچ کن. بهواقع ما در پی یافتن دادهها، تنها و تنها با یک فشار روی کلید موتورهای جستوجو میتوانیم دل و روده یک داده را بیرون بکشیم. فضای مجازی فضای فشرده تجربهگری و عملگری است و حد میانین این دو، جعل هویت است. هویتی که تجربه میشود (هویتی برساخته و نوظهور) و هویتی که عمل میکند (پروسه خلق پروفایلهای شخصی و لینکهای مرتبط) هر دو توامان به وجهی از هویت مجازی میپردازند که میتواند رابط میان امر واقع و امر سایبری باشد.
این هویت بهواقع دو پوسته است: پوسته نخست که به تجربهگری ارجاع داده میشود، کاملا از نظم و نظام یک «موناد» برخوردار است و پوسته دوم که به عملگری متصل میشود، از فرآیند یک «نوماد» پیروی میکند. این نوشتار سر آن دارد که با چنین مفروضاتی که ذکرش رفت، نقبی به جامعه ایرانیان مقیم فیسبوک بزند و در هویت فردی و گروهی آنها کندوکاوی کند و پر بیراه نیست که راهنمای او در این سیر و سلوک سایبری، لایبنیتس و ژیل دلوز هستند.
این دو فیلسوف- یکی از عصر مدرن و دومی از مقطع پستمدرن- از این دو حایز اهمیت و توجه هستند که ایدهها و آرایشان میتواند به فضای کمتر تجربهشدهای دامن بزند که با اندکی طنطنه و طمطراق میتوان به آن «شخصیبودن غیرشخصی» نام نهاد یعنی وضعیتی که ساکنانش در آن علاوه بر اینکه با نوعی شخصی بودن دلخواسته و مطلوب و براساس میلشان رفتار میکنند، درگیر شبکهای از همین مطلوبیتها و امیال میشدند که تشکیل یک اجتماع (کامیونیتی) میدهند و از این لحاظ درگیر و دار پردازش و گزینش میل دیگری یا دیگران، در فرآیند غیرشخصی بودن، امیالشان با یکدیگر را به مشارکت میگذارند و اصطلاحا share میکنند. فیسبوک نمونه مثالی یا تیپ ایدهآل چنین فضا و اجتماعی است که درصد بسیاری از ایرانیان را گرد هم آورده است.
پوسته مونادی هویت فیسبوکی مایکل هایم- مفسر و مترجم آمریکایی متون هیدگر- در رساله «متافیزیک واقعیت مجازی» (ترجمه سروناز تربتی، نشر رخداد نو) در بازشناسی و تعریف موناد و علم منتسب به آن مونادولوژی بر این عقیده است که موناد به نوع خاصی از تنهایی و انزوا ارجاع میکند، که به موجب آن هر موجودی در جستوجوی اشتیاقش خود برای منزوی شدن از تمام موجودات تنهای دیگری است.
مونادها جوهرهای روانی و غیرفیزیکی هستند که زندگی موثر آنها یک فعالیت ذاتی است. برای مونادها هیچ جهان خارجی برای دستیابی و هیچ بینش گستردهتر و بزرگتری وجود ندارد. آنچه مونادها میبینند، تنها طرحاندازیهای میل و ایدههایشان است. اگر به تفسیرهایم از مونادها که در قالب سنخی هویت صورتبندی شده است، اتکا کنیم باید دو اصل مربوط به هویت مونادی را پیش بکشیم: نخست آنکه مونادها پنجره ندارند، دوم آنکه مونادها پایانه دارند. اصل نخست در فضای فیسبوکی چنین تعبیر میشود که اعضای فیسبوک بهعنوان مجتمع مونادها از طریق کدگذاری و متکی بر گونهای نشانهشناسی فضای مجازی، به طرحاندازیهای میلها و ایدههایشان در قبال یکدیگر دست مییازند.
برای مثال یک ایرانی حدود 25 الی 30ساله در جامعه فیسبوکی برای نقب زدن به نوستالژیهای دوران نوجوانی و بدو جوانیاش، از طریق share کردن عکسها، فایلهای صوتی و حتی فایلهای متنی و تکهنگاشتها (کامنتها) همچنان که به میل صراحتا شخصیاش دامن میزند، از طریق لایک کردن و لایک شدن، میل خود را تسری میبخشد و با همقطارانش به اشتراک میگذارد. اینجاست که در فیسبوک هویت موکول به میل را بازمییابیم؛ یعنی هویتی که دوست داشته اینگونه باشد و لزوما در عالم واقع چنین هویتی مورد التفات قرار نگرفته است یا کمتر مورد توجه و عنایت قرار گرفته است.
در واقع میتوان مدعی شد که مونادهای ایرانی پنجره ندارند چون درگیر امیال و مطلوبهای خود بسندهاند. اصل دوم، اندکی ذهنیتر و پیچیدهتر است. موناد صرفا حیات ذهنی دارد و نمیتوانید از یک موناد، یک زندگی واقعی و لوازم آن را طلب کنید، درحقیقت پایانه حیات موناد همین غلت زدن و غوطهخوردن در حیات ذهنی است و تنها علایم و نشانههایی را درک میکند و میپذیرد که از صافی ذهن ناب گذشته باشد. مساله هویت ایرانیها و به عبارتی مونادهای ایرانی در فیسبوک نیز چنین است.
آنها در فرآیند مشارکت و ابراز مطلوبیتها (به ترتیب share و Like) تنها دادههایی را میپذیرند که حضور سنگین امر واقع را بر گستره مجازی مسلط نکند؛ یعنی اگر کسی با ارسال تکهنگاشتها و چیزهایی نظیر این بخواهد رنگ مصرحتر و تشدیدشدهتری از واقعیت موناد مذکور را به رخ سایر مونادها و از جمله خودش بکشد، فورا از فهرست مونادهای همقطار حذف خواهد شد. درواقع مونادهای ایرانی برای گریز از سلطه امر واقع و تجربه گونهای بیخویشی و تولید انبوه تنهایی و انزوا در قالب کامیونیتی، میخواهند هویتی را جعل و اختیار کنند که فاصله مناسب و معینی با هویت واقعیشان دارد و حتی در شکل افراطیتر برخی از هویت واقعی خود در فیسبوک رد و نشانی بر جا نمیگذارند تا در هویت سایبری خود غرق شوند. حدود و ثغور یک موناد ایرانی هویت ذهنی و مجازی اوست و چنانکه هایم متذکر میشود، پایانه او همین جاست.
پس در جامعه ایرانیان مقیم فیسبوک، آنچه را که میتوان گونهای همبستگی و اجتماع همنوعان دانست، در قالب پردازش امیال و مطلوبیتها میبینیم، در واقع در فیسبوک یک هویت ذهنی و سایبری از ایران داریم که در کنار و در فاصلهای معین با ایران واقعی به حیات خود ادامه میدهد و بسیار جالبتر اینکه درصد کثیری از ایرانیان مقیم فیسبوک، بیشترین میل و گرایش خود را به این وجه از ایرانی بودن و ایرانی زیستن معطوف میکنند و حتی وجه واقعی و ملموس ایران را گاه ذیل وجه ذهنی و مجازی ایران برمیشمارند؛ چراکه پای امیال و مطلوبیتها در میان است و تنها با میل خودت، به مثابه هویت خودت روبهرویی که میتوان آن را با دیگران به اشتراک بگذاری.
پوسته نومادی هویت فیسبوکی واژه «نوماد» (Nomad)، نخستین بار در عرصه علوم انسانی و تفکر قارهای به دست ژیل دلوز، فیلسوف فرانسوی پساساختارگرا- ابداع شد. دلوز با برکشیدن این اصطلاح از علم جغرافیا و نشاندن آن بر قلب فلسفه سر آن داشت تا وجهی دیگر از هویت انسان معاصر را مورد تحلیل و واکاوی قرار دهد. نوما در لغت به معنای کوچگرایی و ایلیاتیگری است و استفادهای که دلوز از این مصطلح میکند به هویتهای ناپایدار و سیال اطلاق میشود که از زیر سلطه هویتهای تمرکزبخش و مشروعیتبخش فرار میکنند. هویتهای نومادی، قدوقواره یک هویت کلاسیک را ندارند، به این معنا که هویتهای مدنظر دلوز دائما در حال گریز از میدانها و مرکزها هستند و هویتشان در همین چندگانگی و سیالیتها و نه سکونتها و قرار یافتن تعریف میشود.
میتوان مدعی شد که بسیاری از شبکههای اجتماعی مجازی در فضای سایبر، به نوعی همبسته با تجربه دلوزی از هویت هستند. اگر فیسبوک را بخواهیم با مفهوم دلوزی از هویت بسنجیم، باید بگوییم که هویتهای تکتک اعضای فیسبوک در حالت و وضعیت نوعی مقاومت در برابر فضاهایی است که میکوشند از طریق انگزنی و دستهبندی عمودی و سلسلهمراتبی انسانها به آنها هویت ببخشند.
بسیاری از ایرانیان مقیم فیسبوک در مواجهه با فضاهای سلسلهمراتبی و پاییندستی و بالادستی و ملال ناشی از این فضاهای روزمره، به خط پروازی احتیاج دارند که شایعترین و در دسترسترین آنها عضویت در فضای نوماد یک فیسبوک است و چون بر مبنای میل و مطلوبیت عمل میکند، میتواند هویتهای متکثرتر و چندگانهترین را از عضو موردنظر به دست دهد، حتی اگر بخواهیم این عضویت را کنش سیاسی محسوب کنیم باید اعتراف کرد که هویتهای کوچرو و چندگانه فیسبوکی برای گریز از ارزشها و آرمانهای تکصدا، متمرکز و مقتدر در پی گونهای ساحل امن و آرام میگردند.
این هویتهای کوچرو، متکثر و مرکز زدوده صرفا در هیبت کامیونیتیها و اجتماعات جرقهآسا و خرد قابل تصور هستند و از هر نوع روایت و ایدههای کلان میگریزند تا بتوانند سلولوار عمل کنند و تکثیر شوند. هویتهای ایرانی در مواجهه با انگاره ایلیاتیگری و کوچندگی فیسبوک، غالبا ترجیح میدهند که از هویت بالفعل خود فاصله بگیرند و هرچقدر جزو چهرههای منتفذ و موثر در زیست جهان واقعی ایرانی هستند، میکوشند هویت بالقوه خود را که سیالتر و بازیگوشتر است به رخ بکشند و از حیطه اقتدار هویت موجود و بالفعل خود تخطی کنند.
این گریز زدنها و عصیانهای نرمکوشانه و نرمدلانه از این رو واجد اهمیت است که میتوان جامعه ایرانیان مقیم فیسبوک را در آرزو یا تجربه یا میل به هویتی نامتمرکز و مرکز زدوده دید و جست که احتمالا امکان بروزش در عالم واقع (ایران واقعی) کمتر و کمرنگتر بوده است. خاصه آنکه جامعه ایرانی ملتقای حیات سنتی با مولفههای دینی و جغرافیایی خود از یکسو و زیست و رفتار مدرن در قالب ژستها، بروزها و بازتولیدها از سوی دیگر بوده است.
فیسبوک برای ایرانیان خود ملتقایی دیگر است در میانه این دو سبک زندگی که میکوشد فاصله معین و مناسب میان این دو را حفظ و حراست کند تا ایرانی فیسبوکی بتواند به راحتی و در کمال آرامش به تکثیر هویتهای چندگانه خود دامن بزند و بتواند به گردشها و غوطهخوردنهایش در فضایی دور از وحدتبخشی و تمرکزگرایی و گفتارهای برآمده از آن واصل شود. با چنین شناسه و انگارههایی از هویت دلوزی- نومادی در پیکره چندگانه فیسبوک، باید منتظر گونهای جامعهشناسی و روانشناسی سایبر باشیم که بتواند سرفصلهای جدید را برای آدم ایرانی فیسبوکی باز کند؛ چنانکه در سالهای نه چندان دور، اگر روزی سری به مطب یک روانکاو زدیم، مطمئن باشیم که میتوانیم بخش صعبالعلاج روح و روان سایبری خود را در به اشتراک گذاشتن با دکتر مربوطه بهبود بخشیم. روزبه صدرآرا
دیدگاه تان را بنویسید