اعتراض نوبلیست اقتصاد به تحریم های ایران/تحلیل پروفسور گری بکر از اقتصاد ایران
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، پروفسور گری بکر که در سهدهه گذشته همواره جزو مهمترین اقتصاددانان جهان بوده و شمار قابل توجهی از مهمترین و بحثانگیزترین نظریههای علم اقتصاد را مطرح کرده است می گوید من با کاربرد ابزارهای تحریمی علیه کشورها مخالف بودهام و همانطور که میدانید ایران مهمترین کشوری است که تحت تاثیر تحریمها قرار گرفته و شرایط خوبی ندارد. من مخالف تحریمها هستم چون فکر میکنم این گونه سیاستها اساساً به افراد فقیر و طبقات متوسط رو به پایین آسیب میرساند و این طبقات، راهبر سیاست نیستند. این نقد را خیلی از اقتصاددانان آمریکایی دارند اما دولتها زمانی که از نظر سیاسی به جمع بندی میرسند، معمولاً به نظر کارشناسان کمتر اهمیت میدهند.
گری بکر که در سال ۱۹۹۲ به پاس «گسترش دامنه تحلیل های اقتصادی به حوزه فراگیری از رفتارها و عکس العمل های انسانی» موفق به دریافت جایزه نوبل شده است در تحلیل خود از شرایط موجود در اقتصاد ایران می گوید شوک شدید ارزی چند هفته گذشته هم احتمالاً ناشی از ثابت نگهداشتن دستوری قیمت ارز در سالهای متمادی و رها شدن ناگهانی آن است. این پیامد عادی اداره اقتصاد به دست دولت است که البته منحصر به ایران نیست و تجربه مشترک بسیاری از کشورهای جهان است.
این اقتصاد دان مطرح دنیا معتقد است گذراندن امور و گسترش رفاه با استفاده از قیمت یک کالا مانند نفت، برای یک کشور، ناشی از بیتدبیری است. کشورهای جهان میکوشند جایگزینی برای این نوع سوخت پیدا کنند و بهتر است ایران هم به دنبال جایگزینی برای منابع مالی مورد نیاز خود باشد. اصولاً دیدگاه من است که کشورهایی نظیر ایران به درستی از منابع خود استفاده نمیکنند.
گفت و گوی تجارت فردا با پروفسور گری بکر درباره اقتصاد ایران و تحریه های اقتصادی علیه ایران در ادامه می آید:
دولت در اقتصاد ایران نقش مهمی بر عهده دارد. قیمتهای اصلی مثل انرژی، نرخهای بانکی و محصولات اصلی صنعتی و کشاورزی را دولت تعیین میکند. نرخ ارز نیز به صورت رسمی اعلام میشود. در حالی که بر پایه اصول علم اقتصاد، این گستره دخالتها منجر به عدم تعادل در اقتصاد کلان میشود اما این دخالتها معمولاً با استناد به ارزشهای اجتماعی از جمله حمایت از ایجاد حداقل استانداردهای زندگی برای فقرا توجیه میشود. زمانی که عدم تعادل در اقتصاد کلان تعدیل قیمتها را ایجاب میکند، ارزشهای اجتماعی مجدداً به شکل پرداختهای مستقیم به عنوان ابزار جبرانی نمود پیدا میکند. اما به دلیل ضعفهای نهادی، ما فاقد یک نظام تامین اجتماعی و از این رو شناسایی فقرا از منظر سطح درآمد و میزان آسیبپذیری، برای پرداخت مستقیم به طور صحیح انجام نمیشود. این کار باعث میشود تا یک نظام پرداخت مستقیم یکسان به همه شهروندان (و نه فقرا) مورد استفاده قرار بگیرد که سطح آن بر پایه راضی نگهداشتن کم درآمدها و فقرا معین شده است. واضح است که با این ترتیبات مالی، پرداختهای کلی بیشتر از درآمد دولت خواهد بود که از طریق تعدیل قیمتها به دست میآورد و این خود به یک عدم تعادل جدید در اقتصاد کلان تبدیل میشود. چرخهای که به آن اشاره شد باعث ایجاد مشکل بزرگی برای هر نوع اصلاح اقتصادی در ایران شده است. پیشنهاد شما در رابطه با حل این مشکل چیست؟
به نظر من باید پرسش را به دو بخش تقسیم کنیم. فکر میکنم دولت ایران خیلی زیاد در تعیین قیمتها دخالت میکند و این یعنی این که دولت در کل اقتصاد دخالت دارد. من درباره مسائل ایران متخصص نیستم، اما طبیعتاً مسائل ایران را با توجه بیشتری نسبت به سایر کشورها دنبال میکنم. همسرم درباره ایران با من خیلی صحبت میکند و من تا حدودی با مسائل ایران آشنایی دارم. به نظر من نهاد دولت در ایران میکوشد تا حد زیادی امور را کنترل کند، از جمله حیطه قیمتها را که شما در پرسش خود به آن اشاره کردید. این را به کرات از اقتصاددانان ایرانی شنیدهام و افرادی که از ایران باز میگردند هم چنین مباحثی را مطرح میکنند. به گفته اغلب آنان، نرخ تورم واقعی بالاتر از نرخ رسمی است و در زمینه نرخ ارز نیز مشکلات زیادی وجود دارد.
شوک شدید ارزی چند هفته گذشته هم احتمالاً ناشی از ثابت نگهداشتن دستوری قیمت ارز در سالهای متمادی و رها شدن ناگهانی آن است. این پیامد عادی اداره اقتصاد به دست دولت است که البته منحصر به ایران نیست و تجربه مشترک بسیاری از کشورهای جهان است. تجربه این کشورها نشان میدهد که کوشش دولت برای اداره اقتصاد شاید برای مدت کوتاهی مفید باشد، اما در نهایت و به طور کلی ممکن نیست اقتصاد را قدرتمند کند؛ و همانطور که در ایران شاهد هستیم نرخ رشد کند میشود و اقتصاد به مشکل بر میخورد.
گذراندن امور و گسترش رفاه با استفاده از قیمت یک کالا مانند نفت، برای یک کشور، ناشی از بیتدبیری است. کشورهای جهان میکوشند جایگزینی برای این نوع سوخت پیدا کنند و بهتر است ایران هم به دنبال جایگزینی برای منابع مالی مورد نیاز خود باشد. اصولاً دیدگاه من است که کشورهایی نظیر ایران به درستی از منابع خود استفاده نمیکنند. در مقابل خیلی از کشورها هستند که بدون داشتن منابع عظیمی مثل نفت، به شکل مناسب، اقتصاد خود را اصلاح کردهاند. مثال خوب در این زمینه، کشور ترکیه است.
ترکیه از پانزده سال پیش اصلاحاتی در بخشهای مختلف اقتصادیاش انجام داد. البته اصلاحات اقتصادی ترکیه کامل نیست اما اقتصاد این کشور تبدیل به اقتصادی آزادتر شده و فکر میکنم خیلی بهتر از گذشته کار میکند. البته میدانم این کشور موقعیت جغرافیایی بهتری نسبت به ایران دارد از جمله این که آسانتر از ایران به بازارهای اروپایی دسترسی دارد اما اصلاحاتی که در ترکیه صورت گرفته، به رشد اقتصادی این کشور کمک زیادی کرده است. ترکیه برای سالهای متمادی درگیر تورم سنگین و بیکاری بود اما این کشور موفق شد با تکیه بر اصول علم اقتصاد از این مشکلات رها شود.
پرسش بعدی در مورد تحریمهای آمریکا علیه ایران است. آقای پروفسور بکر، واقعیت این است که تحریمهای ایالات متحده آمریکا فشار زیادی به مردم ایران وارد کرده و اگر بخواهیم واقع بینانه صحبت کنیم، باید بگوییم فشار این تحریمها روی شانه مردم است. تحریمها در حال حاضر مردم را در زمینه مواد غذایی، تهیه دارو و... با مشکل مواجه کرده است. بنابراین میتوانیم بگوییم که تحریمهای بینالمللی تنها به افراد عادی آسیب میزند و لزوماً نمیتواند هیچ یک از تصمیمات سیاسی دولت را تغییر دهد. نظر شما در مورد این تحریمها چیست؟
به طور کلی، من با کاربرد ابزارهای تحریمی علیه کشورها مخالف بودهام و همانطور که میدانید ایران مهمترین کشوری است که تحت تاثیر تحریمها قرار گرفته و شرایط خوبی ندارد. من مخالف تحریمها هستم چون فکر میکنم این گونه سیاستها اساساً به افراد فقیر و طبقات متوسط رو به پایین آسیب میرساند و این طبقات، راهبر سیاست نیستند. این نقد را خیلی از اقتصاددانان آمریکایی دارند اما دولتها زمانی که از نظر سیاسی به جمع بندی میرسند، معمولاً به نظر کارشناسان کمتر اهمیت میدهند.
از آن سو تحریمها به عنوان مهمترین مساله حال حاضر اقتصاد ایران، چالش خوبی است برای اقتصاددانان ایرانی تا این واقعیت را بسنجند که اگر تحریمها برداشته شوند، درآمد در ایران به چه میزان میرسد. من پاسخ این سوال را نمیدانم. اما فکر میکنم رسیدن به پاسخ این چالش، خیلی مهم باشد. البته نمیدانم چگونه باید از تحریمها دوری کرد و تنها میدانم که تحریمها به خصوص به طبقات متوسط و پایین آسیب میرسانند و این اثر عادی تحریمهاست. به باور من، این آسیب همانطور که شما اشاره کردید به ویژه در مساله دارو، در حال رخ دادن است. اما نظری درباره این که تاثیر تحریمها بر رفتار سیاسی دولت ایران چه خواهد بود، ندارم.
آمریکا و تعدادی از کشورهای غربی، از ابزار تحریم و فشار اقتصادی علیه ایران استفاده میکنند تا از طریق آن دیدگاههای خود را بر کرسی بنشانند. این رویه قابل قبولی نیست. این کشورها در حالی از حقوق بشر صحبت میکنند که سیاستهایشان سبب نقض و خدشهدار شدن حقوق مردم ایران میشود. اتخاذ تحریمهای سنگین اقتصادی با معیارهای حقوق بشری مطرح شده از سوی غرب، همخوانی ندارد. نظر شما در این مورد چیست؟
بله، من در این مورد زیاد فکر میکنم. موضوع از این قرار است که بقیه کشورهای جهان نسبت به تولید احتمالی سلاحهای اتمی از سوی ایران نگران هستند. این در حالی است که انرژی اتمی باید برای مقاصد صلحآمیز استفاده شود و حق همه کشورها است که آن را داشته باشند. سخنان من اما از روی آگاهی کامل نیست چون در مورد اهداف فعالیتهای ایران اطلاعات کاملی ندارم و صرفاً نظرات شخصی خودم را با توجه به آنچه میدانم بیان میکنم. پرسش این است که آیا این نگرانیها میتواند مجوزی برای اعمال تحریمهای سخت اقتصادی باشد؟ تحریمهایی که به بسیاری از مردم در ایران آسیب میرساند. آن هم مردمی که در مقابل سیاستهای دولت، کاری از دستشان برنمیآید، حال این سیاستهای دولتی هر چه که میخواهد باشد، باشد.
بنابراین، به نظر من قضیه تحریمها یک کشمکش بین دولتها محسوب میشود و باید با ابزارهای سیاسی حل شود. روی هم رفته، اعتقاد شخصی من این است که تحریمها مغایر بازار آزاد، تجارت آزاد و آزادی انتخاب است. حتی در مورد نتایجی که از تحریمها انتظار داریم، باید با دیده شک و تردید بنگریم. تحریمها ضمن این که اصل تجارت آزاد و اصول اقتصاد آزاد را نقض میکند، از عواقب اجتماعی ناگواری هم دارد. مثلاً نگرانیهایی در مورد تشدید تبعیض در کشورهایی که مورد تحریم قرار گرفتهاند. همیشه به این موضوع فکر میکنم که آیا سیاستمداران و مدافعان ایده تحریم میدانند چه میکنند؟ در صورتی که تحریمها وضع زندگی مردم یک کشور را تحت تاثیر قرار دهد و به طور مثال بیماران را در وضعیت دشواری برای تهیه دارو قرار دهد، آیا اهداف تحریمکنندگان را تأمین میکند؟ تمام آنچه گفتم به منزله این است که من نسبت به استفاده از تحریم در برابر کشورها موضع دارم و در مورد آن نگرانم.
نظر شما در مورد رابطه میان ایران و آمریکا چیست؟ از نظر شما اگر ما رابطهای صلحآمیز را، حتی در سطح برقراری تجارت آزاد میان دو کشور، ایجاد کنیم، آیا مشکل مربوط به موضوع هستهای حل میشود؟ فرضیهای وجود دارد که معتقد است تجارت آزاد میتواند صلح را در جهان پدید آورده و تضمین کند.
من معتقد به تجارت آزاد هستم. به نظر من تجارت آزاد در این زمینه بسیار مفید خواهد بود. به طور قطع برقراری تجارت آزاد با آمریکا، میتواند برای ایران بسیار مفید باشد و البته به آمریکا نیز از جهاتی کمک خواهد کرد. اما کشور چون ایران، از برقراری رابطه دو جانبه و تجارت آزاد با آمریکا، منفعت بیشتری کسب خواهد کرد و به همین ترتیب آمریکا نیز از برقراری چنین روابطی نفع خواهد برد. هماکنون ما باید به حل مساله هستهای کمک کنیم. اما به نظر من به طور کلی مواردی همچون تجارت آزاد، قابلیت نقل و انتقال و رفت و آمد گردشگران میان کشورها خوب است.
از دید من بسیار مهم است که مردم توانایی دیدن کشورهای مختلف را داشته باشند. اینکه مردم، به عنوان مثال، برای تصمیمگیری برای مسافرت به ایران و آمریکا، حق انتخاب داشته باشند، خیلی ارزشمند است. در مجموع، برقراری تجارت آزاد، منافع بسیاری را در پی دارد، اما اینکه آیا شکلگیری تجارت آزاد به حل مسائل سیاسی میان ایران و آمریکا هم کمک میکند یا خیر، این پرسش سختی است که من پاسخ آن را نمیدانم.
فکر میکنید چه حوزههایی از علم اقتصاد برای ایرانیان میتواند اهمیت بالایی داشته باشد و پژوهشگران باید به آن بپردازند؟
حوزههای بسیاری هستند که علم اقتصاد بیشتر میتواند درباره آن به پژوهش بپردازد. حوزههایی که نیاز به تحلیل بیشتر و پیشبینیهای شفافتری دارد و میتواند مفید باشند. مردم درک میکنند اما مسائل زیادی وجود دارد که ما هنوز درک نکرده ایم. این را باید پذیرفت. اکنون، برای کشوری مانند ایران، اجازه دهید بگویم برای اقتصاددانان در ایران، یا آنهایی که درباره ایران کار میکنند، چه خارج از ایران، چه آمریکایی، اروپاییها یا شاید ایرانیان خارج از کشور، به نظر من مساله اصلی باید کار کردن روی افزایش درآمد سرانه باشد. همه تلاش سیاستگذاران و فعالان اقتصادی ایران باید معطوف به تولید بیشتر ثروت و ایجاد کشوری با درآمد سرانه بالا باشد. مهمترین مساله اقتصاددانان ایران باید این باشد که با وجود ذخایر نفتی عظیم و تسلط دولت بر اقتصاد که عموماً به عنوان دو معضل از آن یاد میشود، چگونه میشود رشد اقتصادی ایجاد کرد.
اقتصاددانان ایرانی باید تحلیل اقتصاد توسعه، تحلیل نقش بازارها در ارتقای توسعه اقتصادی و تحلیل چگونگی توسعهیافتگی و در عین حال آسیب نزدن به اعضای کم درآمدتر جامعه را برای مطالعه و پژوهش مورد توجه قرار دهند. توسعه اقتصادی به اعضای کم درآمدتر جامعه ضرر نمیرساند، بلکه عملاً و اساساً به آنها کمک میکند، با این حال هنوز شما میخواهید از به اصطلاح توزیع درآمد آگاه باشید.
بنابراین، چطور نقش دولت را در اقتصاد کاهش میدهید؟ مسائل زیادی وجود دارد که نیازمند کار بیشتری است. من میکوشم مشاوره ارائه دهم و اوضاع کشورهایی چون ایران، و سایر کشورها را تحلیل کنم اما نگاه من یا دیگر اقتصاددانان خارجی کلی و مبتنی بر اطلاعات کامل نیست اما اقتصاددانان ایرانی باید در کنار مسائل تحریم و مشکلات قیمتها، دولت را به توسعه اقتصادی دعوت کنند. به نظر من این توصیه میتواند مهم باشد. البته تجربه به من میگوید که در کشورهایی نظیر ایران، میان اقتصاددانان اختلاف نظر زیاد است اما ضرورت دارد که این اختلاف نظرها کنار گذاشته شود. هرچه اقتصاددانان ایرانی به اتحاد فکری حداقل در مورد اصول علم اقتصاد دست یابند، به نفع توسعه در این کشور خواهد بود. تجربه دیگر کشورها پیش روی اقتصاددانان کشور شما قرار دارد و کافی است با اتحاد فکری، دولت خود را تشویق به ایجاد اصلاحات اقتصادی کنید.
این خیلی مهم است که اولویتهای اقتصادی کشور شما مشخص شود. اولویت اصلی در توسعه اقتصادی چیست؟ من طی سالها فرضیات متفاوتی در این باره دیدهام. باید بدانید نقش سرمایه انسانی، آموزش و مهارتهای فردی در فرآیند توسعه چیست؟ من بسیار درباره این مساله کار کردهام. فکر میکنم اکنون این موضوع اهمیت زیادی در توسعه اقتصادی دارد. ما براین اساس ارتقای کیفیت محصول و سرمایهگذاری مستقیم خارجی را مهم میدانیم. با این حال نقش سرمایهگذاری فیزیکی چیست؟ و چه چیزی آن را تشویق میکند؟ نقش درگیر شدن و حضور داشتن در اقتصاد جهانی چیست؟ فکر میکنم در حال حاضر این مساله برای اقتصاد ایران حیاتی است.
انزوای ایران از اقتصاد جهانی شاید داوطلبانه نباشد، اما هر چه باشد، به نظر من امری مسلم و بدیهی در تحمیل رکود بر توسعه اقتصادی ایران است. هنگامی که در تجارت اقتصاد جهانی و مواردی از این قبیل، تحت اجبار هستید باید برای همگامی با سایر کشورها تعدیلهای گوناگونی در سیاستهایتان ایجاد کنید. اگر چه با انزوای ایران در اقتصاد جهانی این امر تا حدودی دشوار است. زمانی که یک کشور مانند ایران، در مرحله توسعه اقتصادی و مرحله کنترل دولت بر اقتصاد قرار دارد برخی حوزههای اقتصادی نیاز به کار بیشتری دارد.
دیدگاه تان را بنویسید