مشکل اقتصاد ایران نفت نیست/ زنگنه: مطالبه مردم این است که میلیارد ها دلار درآمد نفتی کجا رفت؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، بیژن نامدار زنگنه وزیر اسبق نفت می گوید این خیلی عجیب است که کشورهایی در همسایگی ما بدون داشتن موهبت نفت، رشد اقتصادی هشتدرصدی و بیشتر دارند و ما با این همه نعمت و موهبت خدادادی رشد اقتصادی بسیار پایین داریم. اجازه بدهید رک و صریح نکتهای را مطرح کنم. عارضه اقتصاد ما نفت نیست. عارضه اقتصاد ما مدیریت غلط بر درآمدهای حاصل از فروش نفت است.
وی معتقد است هیچ دولتی به اندازه دولت فعلی به هزینه کردن درآمدهای نفتی اعتیاد نداشته است. هیچ دولتی هم تا این اندازه به توزیع درآمدهای نفتی علاقه نداشته وحتی اگر بخواهیم به مسائل نگاه مثبت داشته باشیم باز هم توجیهی وجود ندارد که به توصیه اقتصاددانان عمل نکنیم و به دست خود، درآمدهای نفتی را توزیع کنیم.
گزیده اظهارات وزیر سابق نفت در گفت و گو با هفته نامه تجارت فردا در ادامه می آید:
* من وارد منازعات روشنفکری نمیشوم و البته یادآوری میکنم که قرار بود در مورد توسعه و مغفول ماندن سند چشمانداز صحبت کنیم. بحث دکتر مصدق و مخالفان و موافقان ایشان در محافل روشنفکری باز است و انشاءالله باز میماند اما من بیشتر ترجیح میدهم در مورد مسائل امروز و فردای نفت صحبت کنم. برای من مهمتر این است که از صندوق توسعه ملی صحبت کنم و در مورد مظلومیت مقوله توسعه در کشور بگویم تا اینکه در گذشته بمانم یا فقط بحثی تاریخی را نبش قبر کنم.
* هدف ملی شدن نفت در ایران این بود که مالکیت مخازن و تاسیسات نفتی به دست ملت ایران بیفتد. من فکر میکنم آقای مصدق و دوستان ایشان همان موقع هم میدانستند که اداره تاسیسات نفت توسط ایرانیها ممکن نیست. مدافعان ملی شدن صنعت نفت به دنبال این بودند که مالکیت مخازن نفتی را از دست خارجیها بیرون بیاورند و فکر میکردند اگر اینگونه شود درآمد دولت ایران از محل فروش نفت خیلی بالا خواهد رفت و از این طریق میتوانند مردم را سعادتمند کنند. به همین دلیل است که در اولین عبارت قانون ملی شدن صنعت نفت نوشتهاند «به نام سعادت ملت ایران». به هرحال درآمد کشور بعد از جریان سال 31 و سال 32 و ملی شدن به طور جدی از فروش نفت بالا رفت.
* درباره صحیح بودن یا نبودن ملی شدن نفت هیچ پدیدهای را نمیشود مطلقاً بد یا مطلقاً خوب دانست. من نمیخواهم نگاه یکسویه داشته باشم. باید فضای آن زمان، نوع تفکر، سطح فهم و سطح برداشتها و فضای بیرونی و فشارها را هم در نظر گرفت. درحال حاضر نمیتوانیم بگوییم چرا مرحوم دکتر مصدق این کار را کرد. باید از گذشته درس بگیریم و ببینیم از این به بعد، رفتار بهینه با محصول نفت چیست. در این میان افرادی طرفدار آقای مصدق هستند و عدهای طرفدار آقای کاشانی و دعوایی شکل میگیرد که نتیجه نمیدهد.
* قیمت نفت بعد از انقلاب به دلیل تحولاتی که اتفاق افتاد باز هم بالا رفت. بعد از آن، بازار جهانی نفت تغییر ماهیت داد و نفت به عنوان یک کالا وارد بورس شد و البته اوپک هم سیاست گذشتهاش را که مبتنی بر دفاع از افزایش قیمتها بود، ادامه داد. باز هم ستیز کشورها ادامه یافت و دیگر کشور نفتخیز بزرگی نبود که انحصار نفتش دست شرکتهای بزرگ چندملیتی نفتی باشد و این تکامل تا آنجا ادامه یافت که تقریباً اداره تاسیسات و کنترل نفت تولیدی هم به انحصار شرکتهای دولتی نفت کشورها که عموماً هم شرکت ملی خوانده میشدند درآمد.
* در ادامه باز هم قیمت نفت افزایش یافت و کشورهای نفتخیز، سعادت خود را در قیمت بالای نفت دنبال میکردند. از آن طرف، حساسیت در مورد قیمتها در کشورهای مصرفکننده نفت از بین رفت و آنها هم نفت گران را پذیرفتند و شرایط به گونهای شد که دوران ستیز کشورهای نفتخیز با مصرفکنندگان نفت به طور کامل از بین رفت و دوره تعامل آغاز شد. حتماً به خاطر دارید که در سال 1997 و اوایل 1998 و درست زمانی که دولت آقای خاتمی روی کار آمد، قیمت نفت تا سطح هفت دلار پایین آمد. بعد رفتهرفته افزایش یافت و به 40 دلار و 45 دلار رسید بعد هم درشرایطی که گروه فعلی دولت را در دست گرفتند، به 100 دلار و 140 دلار هم افزایش یافت.
* در همه دورانها نه در دوران ملی شدن نفت، نه در دوران ستیز کشورهای نفتخیز که باز قیمتها بالا رفت و نه در دوران تعامل که قیمتها بالاتر از 100 دلار افزایش یافت، هیچ گاه سعادت ملتها تامین نشد. در تمام این سالها سیاستمداران ما فکر میکردند اگر ابتکار عمل در مورد قیمت نفت و مالکیت مخازن نفتی و اداره تاسیسات نفتی، دست خودمان باشد ملت ایران سعادتمند میشود اما در طول این همه سال که مبارزه کردیم و برای ملی شدن نفت جنگیدیم، دیدیم که هیچ گاه ملت ایران سعادتمند نشد. هیچکس در خواب نمیدید که قیمت نفت به 100 دلار و 120 دلار و 140 دلار برسد اما رسید و باز هم سعادت مردم ما تامین نشد.
* نفت از نظر من نعمت است. هیچ گاه نفت را نقمت نمیدانم اما مدیریت منابع حاصل از نفت است که نعمت به بار میآورد یا آن را تبدیل به نقمت میکند. برای سالهای طولانی روشنفکران، نخبگان و فرهیختگان کشور و همه جهان سوم بر موضوع قیمت به اصطلاح عادلانه یا منصفانه برای نفت تاکید داشتند و به محض پایین آمدن قیمتها میگفتند حق ما و ملت ما خورده شده است. میگفتند خون ملت ما دارد از بین میرود.
* این خیلی عجیب است که کشورهایی در همسایگی ما بدون داشتن موهبت نفت، رشد اقتصادی هشتدرصدی و بیشتر دارند و ما با این همه نعمت و موهبت خدادادی رشد اقتصادی بسیار پایین داریم. اجازه بدهید رک و صریح نکتهای را مطرح کنم. عارضه اقتصاد ما نفت نیست. عارضه اقتصاد ما مدیریت غلط بر درآمدهای حاصل از فروش نفت است.
* هر دولتی ترجیحاتی دارد و برای هر دولتی، مهم این است که در راستای اهداف مورد نظر خود هزینه کند. اساساً هر موجودی در بیشینه کردن منافع خود تعریف میشود. چه دولت، چه افراد حقیقی و چه اشخاص حقوقی، سعی در بیشینه کردن منافع خود دارند.
* توزیع منابع نفتی میان مردم میتواند در چارچوب اقتصاد سیاسی به نفع بخش اندکی از مردم و یک جریان سیاسی باشد اما به نفع اقتصاد و توسعه کشور نیست. چرا دم از عدالت اجتماعی و عدالت اقتصادی میزنیم اما امروز نمیتوانیم قیمت مواد غذایی را برای فرودستان جامعه متناسب با درآمد آنها نگه داریم؟ امروز مطالبه مردم این است که صدها میلیارد دلار درآمد نفتی خرج چه شد؟ جوان امروز میپرسد اگر این همه درآمد داشتیم، چرا وضع امروز ما این است؟ بدترین آفت امروز، نوع نگاهی است که دولت به مقوله نفت دارد. دولت به نفت به مثابه درآمد نگاه میکند و میخواهد ستون درآمدهایش را با پول نفت پر کند و برای ستون هزینه هم، نقشههای زیادی کشیده است.
* وقتی به نفت به مثابه درآمد نگاه شود، نتیجه همین وضعیت فعلی اقتصاد ما میشود. در سال 1378 زمانی که برنامه سوم توسعه نهایی شد، به دنبال این بودیم که دست دولت را از درآمدهای نفتی کوتاه کنیم. سعی کردیم پارادایم تازهای جایگزین کنیم که به نفت به عنوان منبع درآمد نگاه نشود. پارادایم تخصیص منابع را تغییر دادیم و تلاش کردیم بگوییم نفت درآمد نیست، نفت ثروت است.
* واقعاً هدف ما این بود که دست دولت را از منابع نفتی کوتاه کنیم تا هم بزرگ شدن بخش خصوصی محقق شود و هم از بزرگ شدن بیشتر دولت جلوگیری کنیم. به همین دلیل بود که وقتی آقای خاتمی دولت را تحویل داد، بیش از 10 میلیارد دلار در صندوق ذخیره ارزی منابع انباشته شده بود. مایه تاسف است که این روزها هیچ آماری از منابع این حساب در اختیار مردم قرار داده نمیشود. واقعاً گاهی فکر میکنم چگونه بود که دولت آقای خاتمی کشور را با نفت 7 دلاری و درنهایت 22 دلاری اداره کرد اما درحال حاضر با نفت 80 دلاری هم نمیتوانند کشور را اداره کنند.
* هیچ دولتی به اندازه دولت فعلی به هزینه کردن درآمدهای نفتی اعتیاد نداشته است. هیچ دولتی هم تا این اندازه به توزیع درآمدهای نفتی علاقه نداشته وحتی اگر بخواهیم به مسائل نگاه مثبت داشته باشیم باز هم توجیهی وجود ندارد که به توصیه اقتصاددانان عمل نکنیم و به دست خود، درآمدهای نفتی را توزیع کنیم. در اثر رفتار همین دولت است که امروز همه متوجه شدهاند باید مباشرت دولت در هزینهکرد مستقیم درآمدهای نفتی کاملاً محدود شود. در این صورت نفت نمیتواند عامل توسعه در کشور باشد.
* منابع مالی ناشی از فروش نفت نباید به شبهدولت و نهادهای انحصاری داده شود. در این صورت میشود امیدوار بود که نفت به عاملی برای توسعه تبدیل شود. در این صورت نفت میتواند موجب شتاب در توسعه اقتصادی و بالا رفتن سطح اشتغال و رفاه مردم شود. در سالهای گذشته، پارس جنوبی افتخار کشور بود. وارد منطقه که میشدید، انبوهی از مهندسان وکارگران را میدیدید که دارند کار میکنند. بیش از 50 هزار کارگر در این منطقه مشغول بودند. تزریق ارزی ما به منطقه پارس جنوبی کمتر از 50 میلیارد دلار بود. دولت میتواند با تلفیق منابع صندوق توسعه ملی با سرمایهگذاریها و نیز با افزودن اخذ وامهای خارجی به آنها، البته در شرایط خوب و مناسب بینالمللی، به راحتی در کشور تحرک ایجاد کند، توسعه بیافریند و کشور را در مسیر پیشرفت قرار دهد. فراموش نکنیم که صنعت نفت اولین و مزیتدارترین بخشی است که میتواند از منابع خارجی استفاده کند و چرا این کار را نکند؟
* عمر این دولت که رو به پایان است اما امیدوارم دولت آینده به صندوق توسعه ملی به عنوان موتور محرک توسعه نگاه کند و منابع آن را در اختیار بخش خصوصی قرار دهد. در حال حاضر مردم ما روی این حساسیت ندارند. دولت مرتب باید جواب بدهد، شفاف باشد و روشن باشد. هر تصمیمی که میگیرند مشخص باشد. چیزی محرمانه نیست حالا ممکن است بگویند شرایط حساس است ولی آیا در تمام هشت سال گذشته، شرایط به همین شکل بود؟ این دولت هیچگاه به پرسشهای اساسی جواب درست و حسابی نداده است و مجلس هم نمیتواند بازخواست کند. دولت همچون میداند مجلس کاری نمیتواند بکند، عملاً هر کاری که دلش میخواهد انجام میدهد. مثل زمین فوتبال که یک تیم در آن اجازه بازی دارد و به نمایندگی از دو طرف بازی میکند. بنابراین هر کاری دلش بخواهد میکند.
* اقتصادی که بیش از 80 درصد آن توسط دولت اداره میشود چگونه میتواند در مسیر توسعه گام بردارد. اجازه بدهید صریحتر بگویم. حتی کنشگران سیاسی ما هم نمیدانند صندوق توسعه ملی یعنی چه؟ نمیدانند براساس سند چشمانداز قرار است به کجا برسیم؟ درحالی که یکی از واجبات و پیشنیازهای قطعی برای تحقق چشمانداز، صندوق توسعه ملی و استفاده از منابع مالی آن برای توسعه است. به این ترتیب که اشاره کردم و نه از طریق خرج کردن دولت و طرحهای عمرانی. حتی در طرحهای عمرانی که اقتصادی است، دولت نباید حضور داشته باشد. باید بخش خصوصی آن را دنبال کند. نه بخش خصوصیکه متعلق به پسرخاله من، داماد شما یا باجناق ایشان باشد. به بخش خصوصی هم نباید اجازه رانتجویی داد.
* تحریم به هیچ عنوان به سود ایران نیست و باید در جهت رفع آن حرکت کرد. به نظر من تحریمها از هشت ماه پیش تشدید شده است. بعضیها میگویند 30 سال است که تحریم داشتهایم، حتی اگر بپذیریم که 30 سال است با معضل تحریم مواجهایم پس نباید غافلگیر شده باشیم. اما موضوع این است که به بهانه تحریم، سوءمدیریتها پوشانیده میشود. اگر تحریمها مهم است، آنهایی که میگفتند کاغذپاره و ورقپاره است، باید جواب دهند. ما که هیچوقت نگفتیم تحریمها ورقپاره است. به هرحال تحریم نباید پوششی برای سوءمدیریت و کمکاری باشد.
* این دولت، ظرف سالهای گذشته دهها میلیارد دلار درآمد نفتی را خرج واردات کرد درحالی که میتوانست با پشتوانه این منابع، به بهترین شکل، چرخ توسعه را به گردش در آورد. پول و منابع ملی را نباید هدر داد. اگر نمیشود خرج توسعه کرد، خب نگهاش دارید. چرا میروید خرج کارهای دیگر میکنید؟ پرتقال مصری و سیب لبنانی و این همه واردات برای چه بود؟ من به سیاست خودکفایی اعتقاد ندارم.
دیدگاه تان را بنویسید