کشف تمدنهای گمشده با کمک فناوریهای ماهوارهای و عکسبرداری هوایی
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، گروهی از باستانشناسان استرالیایی یک شهر گمشده با قدمت ۱۲۰۰ساله را در کامبوج پیدا کردند. اسم این شهر تازهپیداشده Mahendraparvata است و گمان میرود روزگاری، نخستین شهر تمدن انگکور بوده باشد. انگکور، تمدن باستانی اقوام خمر است که در گذشتهای دور در هندوچین حکومت میکردند. الان ویرانههایی از معابد و شهرهای این تمدن، جزو نقاط توریستی کشورهای کامبوج و تایلند است. اما نکته قابل توجه در این کشف این است که گروه به روشهای معمول یعنی با گشتو گذار طاقتفرسا در جنگلهای کامبوج این شهر را پیدا نکردند، بلکه آنها با استفاده از فناوری لیدار (lidar مخفف نور و رادار یا light و radar ) که برای تشخیص و کشف اشیا از راه دور استفاده میشود، توانستند این شهر گمشده را در دل جنگلهای انبوه بیابند. در این فناوری به صورت ضربانی نورهایی در طیف مرئی، فرابنفش یا نزدیک به فروسرخ تابیده و بازتابیده میشوند. آنها با استفاده از لیدار که روی یک هلیکوپتر نصب شده بود، چند منطقه گسترده در کامبوج را بررسی کردند تا عاقبت توانستند شهر گمشده مدفون در میان جنگلهای انبوه را پیدا کنند. این البته اولین پژوهش باستانشناسی با
استفاده از فناوریهای نوین نبوده است، هرچند یکی از مهمترین آنهاست. در سه، چهار سال گذشته چند شهر و سایت باستانی مهم دیگر هم با استفاده از این روش یا روشهای ماهوارهای شبیه آن کشف شدهاند که نشان میدهد پژوهشهای باستانی با استفاده از ظرفیتهای فناوریهای نوین میتواند جهش قابل توجهی پیدا کند. به نظر میرسد که در کشور ما تاکنون پژوهشهای زیادی با استفاده از این فناوریهای نوین انجام نشده است زیرا ایران سرزمینی با تاریخ طولانی است که به دلایل جغرافیایی مناسبش در گذر زمان تمدنهای عظیمی را در طول تاریخ میزبانی کرده است. اما متاسفانه امروز جز بخشی از بناهای مشهور چند شهر مهم، چیز زیادی جز تپههای باستانی از آنها باقی نمانده است. بیشک استفاده از این فناوریهای نوین میتواند دانش بیشتری نسبت به زیرساختهای شهری و تمدنی گذشتگان ما به دست بدهد؛ دانشی که اکنون زیر خروارها خاک است، در جایی که نمیدانیم کجاست. یکی از مهمترین کشفیات تاریخی با استفاده از فناوریهای نوین، شهر مردابی آلتینوم بود. این شهر تا قرن پنجم میلادی یکی از ثروتمندترین نقاط امپراتوری روم بود؛ ایستگاهی برای تاجرانی از همه جای دنیای آن روز.
ولی در میانههای قرن پنجم، ساکنانش از ترس غارت بربرها فرار و شهر متروکی از ویلاها و قصرهای رو به ویرانی را رها کردند. بعد از انبوه عملیات ساختمانی که برای ساخت شهری جدید در همان نزدیکی انجام شد (که امروزه ونیز نامیده میشود) شهر قدیمی زیر سیلاب دفن شد. باستانشناسان میدانستند که این شهر وجود دارد، ولی مشکل این بود که نمیتوانستند پیدایش کنند. اکنون با گذشت 1500 سال، آلتینوم دوباره برخاسته است. با استفاده از عکسبرداریهای پیچیده هوایی، گروهی از دانشمندان زمینشناس و باستانشناسهای دانشگاه پادوا توانستهاند تصویری از این شهر فراموششده خلق کنند که شکل آن را در زمان متروکهشدن مشخص میکند؛ یادواره تاریخی بیهمتایی از یک شهر در سالهای پایانی عمر امپراتوری روم. بنا به گزارش «بهار»، با آشکار کردن شدت رطوبت گیاهانی که امروزه در آن ناحیه روییدهاند (که در صورت حضور ساختارهای انسانساخته در زیر سطح خاک، با حالت طبیعی آن تفاوت خواهد داشت)، تصاویر تهیهشده در طیف فروسرخ نزدیک، نقشهای از یک شهر بزرگ قدیمی را نشان میدهند. پروفسور پائولو موزی، ژئومورفولوژیستی که سالها از وقت خود را به بیرون کشیدن اسرار گذشتگان از
خاک اختصاص داده، میگوید: «خیلی جالب بود، چون ما انتظار نداشتیم که تصاویر، دادههایی تا به این اندازه زیاد را برای ما آشکار کنند. تصاویر خارقالعاده بود و ما بلافاصله دریافتیم که این گام بزرگ، فراتر از چیزی بود که تاکنون شناخته شده بود.» با این فرض که تصاویر فروسرخ نزدیک از گیاهانی که درست روی خرابهها میرویند با تصاویر فروسرخ گیاهان جاهای دیگر تفاوت دارند، گروه از یک هواپیمای مجهز به حسگر فروسرخ برای عکسبرداری از مزارع در یک دوره مشخص خشک که در آن گیاهان در معرض بیآبی شدید قرار داشتند و آب خود را از دست میدادند، استفاده کرد. تصویر حاصل، مناطقی را نشان داد که در آن گیاهان تنها میتوانستند روی یک لایه نازک خاک رشد کنند و زیر آن بناهای سنگی قرار داشتند (نواحی روشنتر نشاندهنده ساختمانها بود، در حالی که نواحی تیرهتر نمایانگر محل عبور کانالها بود). موزی میگوید: «پیش از این، داشتن تصوری از پیچیدگی شهر غیرممکن بود، ولی اکنون ما میتوانیم بازسازی آلتینوم را شروع کنیم، آنهم دقیقا همانطور که بود و از همه جالبتر، بدون نیاز به هیچ حفاری واقعی.» کشف تمدنهای باستانی با ماهواره با استفاده از
ماهوارههایی که تصاویر با کیفیت بالا و چندطیفی از سطح زمین تهیه میکنند، باستانشناسان آگاه به فناوریهای نوین، میتوانند آثار باستانی پوشیده بر چشم غیرمسلح را آشکار کنند. این نسل جدید کاوشگران که به نیروهای دید فوقانسانی مجهزند دنیای باستانشناسی را با کشفیات چشمگیری تکان داده که درک ما را از دنیای باستان به کلی دگرگون خواهند ساخت. رفتن به آسمانها برای رسیدن به درک بهتری از گذشته، ایده جدیدی نیست. این کار در جنگ جهانی اول آغاز شد، هنگامی که ماموران نقشهکشی نظامی دریافتند که زمین زیر آنها با ردهایی از بناهای ناپدیدشده پوشیده شده است. افراد پیشروی امروز، دستاوردهای امروز را مدیون افرادی مانند سرهنگ جرج آدام بازیلی هستند که هنگام انجام عملیات شناسایی بر فراز بینالنهرین در اواخر دهه 1910 به تحقیقات باستانشناسی میپرداختند. هرچند نزدیک به یکصد سال از ابداع این روش باستانشناسی (نگاه از ارتفاع بالا) میگذرد، ولی تنها در چند سال اخیر است که باستانشناسان به تواناییهای حسگرهای دیجیتالی که میتوانند اطلاعات را از طیف الکترومغناطیس ضبط کنند، پی بردهاند. پیش از این در کامبوج، باستانشناسان دانشگاه سیدنی با
استفاده از تصاویر ماهوارهای ثابت کردند که آنگکور، بزرگترین شهر دنیای قبل از صنعتیشدن بود؛ ابرشهر پهناوری که وسعتش معادل لسآنجلس امروز بود. عکسهای چشمنواز سیاره ناهید در زمره معروفترین تصاویری قرار دارند که با استفاده از سیستمهای رادار روزنه ترکیبی ناسا (SAR) خلق شدهاند. ولی این تنها کاربرد این سیستمها نیست، زیرا آنها به باستانشناسان کمک کردهاند تا زمین اطراف معبد آنگکور در کامبوج را در نور کاملا جدیدی ببینند؛ نوری که شبکه کانالها و حومه بسیار پهناور شهر را آشکار میکند. وقتی امواج رادیویی از سطح زمین بازتابیده میشوند، حسگرهای SAR تغییرات بلندی و تفاوت در رطوبت خاک را ثبت میکنند. باستانشناسان با در دست داشتن تصویر حاصل میتوانند ویژگیهای پنهانی این شهر مانند راههای تاریخی یا راههای آب را آشکار کنند. رادارهای با قابلیت نفوذ در خاک، شبکه پهناوری از کانالهای باستانی را آشکار کردند که در اطراف معبد مشهور آن گسترده شده بود و حومه شهری را که در فاصله قرنهای 9 تا 13 میلادی میزبان یکمیلیون نفر بود، مشخص میکرد. فراتر از آن، کشف باستانشناسان دانشگاه هاوایی در جزیره ایستر است که موفق شدند
راههایی را آشکار کنند که سکنه جزایر پولینزی اقیانوس آرام، مائوی (نام مجسمههای مشهور این جزیره) را درون آنها جابهجا میکردند. ماهوارههای لندست که برای کشف صدها بنای تاریخی در دلتای شرقی مصر به کار گرفته میشوند، به باستانشناسان کمک میکنند تا ویژگیهای زمینشناختی مرتبط با بقایای مدفونشده تمدنهای تاریخی را برجسته کنند. لندست همچنین به باستانشناسان کمک کرده تا موقعیت مرکز تجاری گمشده اوبار را در جنوب عمان پیدا کنند؛ جایی که شبکه پیچیدهای از رد کاروانهای شتر مربوط به دوهزار سال در تصاویر آشکار شده است. ناسا در جنگل تصاویر گرفتهشده با ماهواره ایکونوس که در اصل برای نقشهبرداری نظامی طراحی شده، به باستانشناسان کمک کرد تا بناهای تاریخی مایا را که در اعماق جنگلهای گواتمالا دفن شده بودند، پیدا کنند. ایکونوس میتواند در طیف فروسرخ نزدیک عکسبرداری کند و تفاوتهای خواص شیمیایی گیاهان روی سطح زمین را تشخیص دهد. این امر بدان معنی است که باستانشناسان میتوانند مناطق وسیعی از جنگلهای بارانی را روی صفحه نمایشگر کامپیوتر خود پیمایش و جستوجو و «رد پای شیمیایی» مواد ساخته دست بشر را مشخص کنند.
موادی که بر خاک و گیاهانی که درست روی آن میرویند تاثیر میگذارند. دورنمای چنین کشفیاتی ناسا را بر آن داشت تا بخش جدید «باستانشناسی فضایی» را در فرصتهای پژوهشی برنامه علوم زمین و فضا بگنجاند. دکتر بیل ساتورنو، باستانشناس دانشگاه بوستون، همکاری تنگاتنگی با این سازمان فضایی دارد تا به اسرار امپراتوری مایا دست پیدا کند؛ تمدن قدرتمندی که پیش از فروپاشی اسرارآمیزش، دوهزار سال بر جنگلهای مرکز آمریکا حکمرانی میکرد. با استفاده از رادار هوایی ناسا و عکسبرداری تجاری ماهوارهای، ساتورنو در سال 2006 توانست به سرفصلهای تمدن مایا دست پیدا کند و آن، هنگامی بود که مجموعهای از بناهای گسترده مایا را زیر لایه ضخیمی از جنگلهای بارانی گواتمالا پیدا کرد: «ما از ایکونوس استفاده کردیم، ماهواره چندطیفی پرکیفیتی که دادهها را در چهار باند نور آبی، سبز، سرخ و فروسرخ نزدیک ذخیره میکند. در تصویرهای فروسرخ نزدیک، جنگل به رنگ قرمز نشان داده میشود و مناطق باتلاقی به رنگ آبی دیده میشوند؛ ولی تصاویر منطقهای اکتشافنشده در اطراف سانبارتولو، بخشهایی را به رنگ غیرمنتظره زرد نشان دادند و همین، مرا به وابستگی بین این مناطق زردرنگ
و مکان سایتهای شناختهشده باستانشناسی رهنمون کرد.» علت این اثر، فساد بقایای سنگ آهک و آهکاندودی است که مایاها برای ساخت بنا از آن استفاده میکردند. نبود رطوبت و موادغذایی در خرابهها بعضی گیاهان را دور نگه داشت؛ در مقابل، آنهایی که نجات یافتند تا حدی رنگپریده هستند که علت آن هم تغییر محتوای شیمیایی خاک است. در طولموجهای فروسرخ نزدیک، همانطور که در عکسهای ساتورنو میتوان مشاهده کرد، این رنگپریدگی آشکار میشود. در نتیجه با استفاده از حسگرهایی در فضا برای پررنگ کردن این «رد پای شیمیایی» مواد ساختمانی تاریخی، ساتورنو میتواند وجود ساختارهای مایایی را زیر سطح جنگل مشخص کند. او چنین توضیح میدهد که «در طول قرون، این تغییرات در ساختار شیمیایی خاک چشمگیر شده است. هنگامی که روی زمین یا حتی در حال پرواز بر فراز آن هستید، دیدن آن با چشم غیرمسلح امکانپذیر نیست، ولی این الگوی قابل مشاهده از فضا به نقشه راه مجازی محوطههای باستانی مایا تبدیل شده است.» ساتورنو با تکیه به این نقشهها به اعماق جنگل بارانی ناشناخته رفت تا بررسی کند آیا پیشبینیهای انجامشده از راه دور با واقعیت روی زمین همخوانی دارد یا نه.
نتیجه مشخصا ناامیدکننده نبود! ساتورنو که گروهش را بین بوستون، مرکز سفرهای فضایی مارشال ناسا در آلاباما و اعماق جنگلهای آمریکای لاتین تقسیم کرده، میگوید: «هیچ گاه از مبهوت کردن شما دست برنمیدارد. هر بار که این کار را انجام میدهید، فکر میکنید که زمان آن فرارسیده که این شیوه دیگر کار نکند. میبینید که ما باید در عمق کمتر از 10متری با یک اثر باستانی روبهرو شویم ولی از روی زمین هیچ چیزی پیدا نیست. سپس نزدیکتر میشوید و ناگهان میبینید که از زیر خاک، یک ساختمان نمایان میشود.» ساتورنو همهجور ساختاری را در آن ناحیه پیدا کرد، از قصرهای مجلل گرفته تا زیربناهای سنگفرششدهای که روزگاری کلبههای کاهگلی در آن قرار داشتند. ساتورنو میگوید: «وقتی از گوگلارث استفاده و آن را تا حدی زوم میکنیم که به بام خانههایمان برسد، شگفتزده میشوید؛ چه برسد به آثار خانهای در حوالی یک شهر مایایی که 1400 سال پیش از این به دست یک کشاورز عصر نوسنگی بنا نهاده شده و حتی میتوان مزرعه کشت ذرت او را تشخیص داد.» ساتورنو تنها «باستانشناس فضایی» نیست که روی این کشفیات اثرگذار حساب کرده است. دکتر سارا پرکاک، باستانشناس دانشگاه
آلاباما در بیرمنگهام، سرپرستی تحلیل مجموعهای از تصاویر ماهوارهای را بر عهده داشت که برای کشف بیش از 100 محوطه باستانی ناشناخته در دلتای نیل در مصر تهیه شده بودند. این محوطهها همهچیزی در خود داشت، از دیرها و معابد گرفته تا شهرهای کامل. این بناهای باستانی را روی تپههای شنی ساخته بودند تا سیلابهای رود نیل به آنها آسیب نرساند. پس از ساخت سد آسوان روی نیل، زمینهای حاشیه این رود برای چندین سال از طغیان و سیل مصون بود؛ ولی آجرهای خشتی خیلی از شهرهای مدرن با همان خاک و گلی ساخته شدهاند که مصریان باستان برای ساخت بناهای خود از آنها استفاده میکردند و همین امر سبب محو شدن رد آثار باستانی شده است. چالش اصلی برای پرکاک، استفاده از شیوههای سنجش از راه دور برای تعیین تفاوت آثار باستانی و مدرن بود. او میگوید: «شهرنشینی و غارت سارقان آثار باستانی، خیلی از محوطههای باستانی را که من روی آنها کار میکنم، نابود کرده است؛ ولی با تصویربرداری ماهوارهای میتوانم تصاویر و الگوهای نشاندهنده وجود آثار باستانی را تعیین کنم، حتی اگر در زیر شهرهای امروزی مدفون شده باشند.» برای انجام این کار، پرکاک تصاویر چندطیفی با
کیفیت پایین را از ماهواره Landsat ناسا دانلود میکند. او این دادهها را در برنامه پردازش تصویر خاصی بارگذاری میکند که میتواند مناطق با محتوای رطوبت متفاوت را از باقی مناطق جدا کند. جذب رطوبت در محوطههای باستانی متفاوت از الگوهای طبیعی است، در نتیجه پررنگ کردن «امضای طیفی» آنها امکانپذیر میشود. او سپس تصاویر جدید را پردازش و درنهایت، مناطق دارای مواد آلی و محتوای فسفر بیش از اندازه طبیعی را مشخص میکند. در این مرحله او میتواند عملیات حفاری را آغاز کند. خودش میگوید: «نمیتوانم باور کنم که تنها تعداد خیلی کمی از مصرشناسان از این شیوه برای کار خود استفاده میکنند. هنوز بناهای باستانی زیادی وجود دارند که میتوان با این شیوه آنها را پیدا کرد.» این تازه اول راه است با وجود این موفقیتها، حوزه باستانشناسی با حسگرهای راه دور ماهوارهای هنوز در طفولیت است. در حال حاضر، حتی پیشروترین افراد این حوزه از فناوریهای قرضی استفاده میکنند که در اصل برای کاربردهای دیگری طراحی شدهاند. ولی پرکاک انتظار دارد که با افزایش سطح آگاهی، باستانشناسان دید خود را به گذشته تغییر دهند: «رزولوشن، هم فضایی و هم طیفی،
بهتر از این خواهد شد. باستانشناسان به راستی در حال جذب شدن به آن هستند. آنها میبینند که این فناوریها چگونه به آنها کمک میکنند تا مکانهای جدیدی پیدا و درک بهتری به محوطههای باستانی که هماکنون در حال بررسیشان هستند پیدا کنند.» البته هنوز زمان آن نرسیده که باستانشناسان کلاه آفتابگیر، صندل و بیلچههای خود را رها کنند: حسگرهای راه دور هرگز جایگزین عرق کاوشگران نخواهند شد. با وجود این برای نسل جدیدی از دانشمندان، «باستانشناسی فضایی» امکان کشف تکاندهنده یک شهر کامل و کسب جایگاهی همتراز با بزرگترین کاشفان آثار باستانی تاریخ مدرن را فراهم میکند. بیل ساتورنو میگوید: «این تنها آغاز کار است. صدهاهزار اثر باستانی آن بیرون وجود دارند که هنوز منتظر کشف شدن هستند.»
دیدگاه تان را بنویسید