ابتکارهای کریدوری ایران در میانه محاصره دریایی

در حالی که محاصره دریایی و تهدیدات اخیر در تنگه هرمز، زنجیره تأمین و تجارت منطقه را با اختلال مواجه کرده، جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر طرح‌های راهبردی که از سال‌ها پیش در حوزه دیپلماسی حمل‌ونقل آغاز کرده بود، در حال فعال‌سازی شبکه‌ای از کریدورهای زمینی و ریلی جدید است. 

هدف اصلی، دور زدن مسیرهای ناپایدار دریایی و ایجاد شاهراه‌های امن برای اتصال جنوب آسیا به اروپا است.

یکی از مهم‌ترین این پروژه‌ها، احیای کریدور ریلی اسلام‌آباد–تهران–استانبول (ITI) یا همان قطار اکو است. این مسیر ۶۵۰۰ کیلومتری که از سال ۲۰۲۲ به دلیل سیل و مشکلات اداری متوقف شده بود، آماده است تا روی ریل بیفتد. 

محمد حنیف عباسی، وزیر راه‌آهن پاکستان، تأکید کرده که بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای، از جمله جنگ‌های اخیر در غرب آسیا، علت اصلی تأخیر در راه‌اندازی این خط بوده، اما همکاری با ایران برای رفع مشکل اختلاف ارتفاع ریل در مرز تفتان و نوسازی مسیر کویته-زاهدان در حال انجام است.

همزمان، در بخش جاده‌ای، گشایش‌های مهمی صورت گرفته است. وزارت بازرگانی پاکستان دستوری صادر کرده که بر اساس توافق حمل‌ونقل ۲۰۰۸ میان دو کشور، اجازه می‌دهد کالاهای کشورهای ثالث از بنادر گوادر، کراچی و بندر قاسم به مقصد ایران از مرزهای گبد و تفتان عبور کنند. 

این تصمیم در شرایطی اجرایی می‌شود که ایران سال‌ها واردات خود را عمدتاً از مسیر بندر جبل‌علی امارات انجام می‌داد؛ مسیری که اکنون به دلیل تشدید محاصره دریایی و تغییرات سیاسی، ناپایدار ارزیابی می‌شود.

بندر گوادر پاکستان نیز در این میان به یک گره کلیدی تبدیل شده است. اولین کشتی ترانزیتی که به دلیل «شرایط فعلی منطقه» مسیر خود را تغییر داده، با ۱۶ هزار تن بار در گوادر پهلو گرفته است. مقامات پاکستانی اعلام کرده‌اند که در آوریل ۲۰۲۵ نیز چهار کشتی دیگر با همین وضعیت در این بندر ثبت شده‌اند. 

کارشناسان معتقدند که بندر گوادر در ۷۰ کیلومتری مرز ایران، می‌تواند مکمل بندر چابهار برای دور زدن محاصره دریایی و تسهیل ترانزیت کالا به ایران و کشورهای آسیای مرکزی باشد.

علاوه بر این، ایران و پاکستان در دیدارهای اخیر سفیر تهران در اسلام‌آباد و وزیر راه‌آهن پاکستان، بر توسعه مسیر ریلی تفتان-زاهدان، نوسازی خط کویته-تفتان و فعال‌سازی بیشتر قطار اکو تأکید کردند. 

تحلیلگران اقتصادی معتقدند که این تحولات، نشان‌دهنده یک تغییر راهبردی در نقشه تجارت منطقه است. حسن کریم‌نیا، کارشناس ترانزیت، می‌گوید که احیای کریدور ITI تنها یک پروژه ریلی نیست، بلکه گامی ژئواکونومیک برای بازتعریف نقش ایران در منطقه است.

ایران با اتصال به کریدور ۶۰ میلیارد دلاری چین-پاکستان (CPEC) و کریدور شمال-جنوب (INSTC)، در حال تبدیل شدن به قلب تپنده ترانزیت بین جنوب آسیا و اروپا است.

در مجموع، به نظر می‌رسد استراتژی ایران برای کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرتنش و جایگزینی آن با همکاری‌های زمینی و ریلی با همسایگان شرقی و غربی، در حال به ثمر نشستن است. 

روندی که از سال‌ها پیش کلید خورده بود، اکنون در بحبوحه محاصره دریایی، به یک ضرورت حیاتی و یک فرصت ژئوپلیتیکی برای تهران تبدیل شده است.