گزارش تحلیلی نامه نیوز ؛
«توافق مکه» علیه ایران است؟
آیا یک ائتلاف نظامی تازه در همسایگی ایران در حال شکلگیری است؟
گروه بین الملل نامهنیوز: امضای یک پیمان دفاعی میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، آن هم با بندی که حمله به هر یک از اعضا را حمله به هر سه کشور تلقی میکند، اتفاقی نیست که بتوان به سادگی از کنار آن عبور کرد. «توافق مکه» در شرایطی شکل گرفته که نظم امنیتی منطقه پس از جنگهای اخیر دستخوش تغییر شده، اعتماد به تضمینهای سنتی آمریکا کاهش یافته و موازنه قدرت میان بازیگران منطقه نیز با گذشته تفاوت پیدا کرده است.
با این همه، یک پرسش از همان ساعات نخست انتشار خبر بیش از بقیه مطرح شده است: آیا توافق مکه مقدمه تشکیل یک ائتلاف نظامی علیه ایران است؟اطلاعات منتشرشده تا این لحظه چنین نتیجهای را تأیید نمیکند. در مفاد اعلامشده، ایران به عنوان دشمن یا تهدید این پیمان معرفی نشده است. با این حال روشن است که نمیتوان توافقی با چنین ابعادی را بدون در نظر گرفتن ایران و موازنه جدید قدرت در منطقه تحلیل کرد.
بند مهمی که توافق مکه را متفاوت میکند
براساس گزارشهای منتشرشده، مهمترین بخش توافق سهجانبه، پذیرش «اصل دفاع جمعی» است.به بیان ساده، اگر یکی از سه کشور هدف حمله مسلحانه قرار گیرد، این حمله علیه هر سه عضو تلقی خواهد شد.
این بند، توافق مکه را از همکاریهای معمول دفاعی ــ مانند رزمایش مشترک، خرید تجهیزات یا تبادل اطلاعات ــ یک گام فراتر میبرد.
از یک طرف عربستان قرار دارد که قدرت اقتصادی و انرژی بزرگی در منطقه محسوب میشود؛ در سوی دیگر ترکیه با یکی از بزرگترین ارتشهای منطقه و عضویت در ناتو ایستاده و ضلع سوم نیز پاکستان، تنها قدرت هستهای جهان اسلام است.ترکیب این سه ظرفیت، حتی پیش از آنکه توافق وارد مراحل عملیاتی شود، به آن وزن سیاسی و نظامی قابل توجهی میدهد.
ریاض به دنبال «بیمه امنیتی» تازه؟
شاید برای فهم انگیزه عربستان باید به اتفاقات چند سال گذشته بازگشت.سالها فرمول امنیت کشورهای عربی خلیج فارس تقریباً روشن بود: خرید گسترده تسلیحات آمریکایی، استقرار سامانههای دفاعی غربی، حضور نظامی واشنگتن و اتکا به تضمین امنیتی ایالات متحده.
اما جنگها و بحرانهای اخیر نشان دادند که این چتر امنیتی الزاماً نمیتواند مانع از رسیدن بحران به دروازه کشورهای منطقه شود.بنابراین توافق مکه را میتوان بخشی از تلاش عربستان برای متنوع کردن شرکای امنیتی خود دانست.این به معنای پایان اتحاد ریاض و واشنگتن نیست؛ اما میتواند نشانهای باشد از اینکه سعودیها دیگر نمیخواهند امنیت خود را فقط به تصمیمات کاخ سفید گره بزنند.انتخاب ترکیه و پاکستان نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. ریاض برای این کار سراغ دو قدرت مهم نظامی جهان اسلام رفته است.
اسرائیل هم بخشی از ماجراست
اما یک نکته مهم در برخی تحلیلها نادیده گرفته میشود.
اگر قرار باشد توافق مکه را نتیجه نگرانیهای امنیتی جدید منطقه بدانیم، نمیتوان این نگرانیها را صرفاً به ایران نسبت داد.
رفتار اسرائیل در سالهای اخیر، جنگ غزه، تحولات لبنان و سوریه و گسترش عملیات نظامی تلآویو به نقاط مختلف منطقه، نگرانیهای تازهای در میان دولتهای منطقه ایجاد کرده است. از این جهت، ترکیب توافق جدید نیز جالب توجه است: عربستان، ترکیه و پاکستان؛ سه کشور مسلمان، بدون حضور اسرائیل. اهمیت این مسئله زمانی بیشتر میشود که به چند سال قبل بازگردیم؛ زمانی که برخی محافل غربی تصور میکردند آینده نظم امنیتی خاورمیانه حول یک محور متشکل از آمریکا، اسرائیل و کشورهای عربی و در امتداد توافقهای ابراهیم شکل خواهد گرفت. «توافق مکه» دستکم فعلاً تصویر دیگری ارائه میدهد.
آیا این پیمان علیه ایران است؟
پاسخ دقیق به این سؤال نیازمند تفکیک دو موضوع است.
یک مسئله این است که ایران در محاسبات امنیتی عربستان، ترکیه و پاکستان حضور داشته باشد و مسئله کاملاً متفاوت این است که این سه کشور یک ائتلاف نظامی علیه ایران تشکیل داده باشند.اولی تقریباً اجتنابناپذیر است.ایران یکی از بزرگترین کشورهای منطقه است، بخش مهمی از سواحل خلیج فارس را در اختیار دارد، در شمال تنگه هرمز قرار گرفته و از توان قابل توجه موشکی، پهپادی و نظامی برخوردار است.تحولات جنگ اخیر نیز بار دیگر نشان داد که حذف ایران از محاسبات امنیتی غرب آسیا عملاً امکانپذیر نیست.بنابراین طبیعی است که تهران یکی از متغیرهای محاسباتی کشورهای منطقه باشد. اما درباره گزاره دوم، یعنی تشکیل «ائتلاف ضدایرانی»، فعلاً شواهد اعلامشده کافی وجود ندارد.
یک نکته مهم درباره ترکیه و پاکستان
حتی ترکیب اعضای پیمان نیز قضاوت درباره ضدایرانی بودن آن را دشوار میکند.پاکستان همسایه ایران است و دو کشور علاوه بر مرز مشترک، مجموعهای از روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی دارند. تبدیل ایران به یک دشمن راهبردی، هزینههای قابل توجهی برای اسلامآباد خواهد داشت.رابطه ایران و ترکیه پیچیدهتر است.تهران و آنکارا در برخی پروندهها رقیب و حتی دارای اختلافات جدی بودهاند، اما همزمان روابط اقتصادی و سیاسی گستردهای دارند.دو کشور طی سالها نوعی الگوی «رقابت و همکاری همزمان» را تجربه کردهاند.از همین رو، قرار دادن فوری ترکیه و پاکستان در یک بلوک ضدایرانی، دستکم در شرایط کنونی، سادهسازی معادلات پیچیده منطقه است.
اما ایران هم نباید توافق مکه را دستکم بگیرد
این سوی ماجرا نیز اهمیت دارد. اینکه امروز توافق مکه رسماً علیه ایران تعریف نشده، تضمین نمیکند که مسیر آینده آن نیز الزاماً با منافع تهران تعارض پیدا نکند.پرسش اصلی این است که اصل دفاع جمعی در مرحله اجرا چگونه تعریف خواهد شد؟ آیا سه کشور به همین اعلام سیاسی بسنده خواهند کرد یا در مرحله بعد، فرماندهی مشترک، رزمایشهای منظم، شبکه پدافند هوایی، تبادل اطلاعات نظامی، سامانه هشدار مشترک و برنامه عملیاتی در زمان جنگ ایجاد خواهند کرد؟ پاسخ به این سؤالات است که وزن واقعی توافق مکه را مشخص خواهد کرد. اگر چنین ساختارهایی ایجاد شوند، یک بازیگر جدید در موازنه نظامی منطقه متولد خواهد شد که تهران طبیعتاً باید آن را جدی بگیرد.
وزن متفاوت پاکستان
در این میان، حضور پاکستان یک ویژگی خاص به توافق میدهد. پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است و از دیرباز روابط نظامی نزدیکی با عربستان داشته است. البته در مفاد منتشرشده چیزی وجود ندارد که نشان دهد پاکستان «چتر هستهای» خود را در اختیار عربستان یا ترکیه قرار داده است و چنین برداشتی فعلاً قابل اثبات نیست.
با این حال، ورود یک قدرت هستهای به هر ساختار دفاع جمعی، بهطور طبیعی بر وزن سیاسی و بازدارندگی آن تأثیر میگذارد.
به همین دلیل یکی از موضوعاتی که باید در آینده دنبال شود، حدود تعهدات نظامی پاکستان در این پیمان است.
ناتوی اسلامی؟ هنوز زود است
برخی از «توافق مکه» با عنوان مقدمه تشکیل «ناتوی اسلامی» یاد کردهاند.
این تعبیر جذاب است، اما فعلاً با واقعیت فاصله دارد. ناتو فقط مجموعهای از کشورها با یک تعهد دفاعی نیست. فرماندهی یکپارچه، ساختار دائمی، برنامهریزی نظامی مشترک، سازوکار تصمیمگیری مشخص و دهها نهاد نظامی و سیاسی پشت این پیمان قرار دارد.هنوز مشخص نیست عربستان، ترکیه و پاکستان اساساً قصد حرکت در چنین مسیری را دارند یا خیر. اما یک نکته را میتوان با اطمینان بیشتری گفت: منطقه وارد مرحله تازهای از ائتلافسازی شده است.
خاورمیانه در حال پوستاندازی امنیتی است
شاید اهمیت واقعی توافق مکه همینجا باشد.
عربستان در حال افزایش گزینههای امنیتی خود است؛ ترکیه به دنبال نقشآفرینی مستقلتر در معادلات خاورمیانه است و پاکستان نیز میتواند با چنین توافقی، وزن ژئوپلیتیکی خود را از جنوب آسیا فراتر ببرد.
در مقابل، الگوی قدیمی که در آن آمریکا تقریباً تنها ضامن امنیت متحدان منطقهای خود بود، با پرسشهای بیشتری روبهرو شده است.حتی ایده شکلگیری یک نظم منطقهای حول محور اسرائیل و پیمان ابراهیم نیز امروز با وضعیت چند سال قبل تفاوت دارد.در چنین شرایطی، ایران نمیتواند تماشاگر تغییرات باشد.راه منطقی تهران، نه دشمن فرض کردن هر ائتلاف تازه و نه بیاعتنایی به آن، بلکه ترکیب بازدارندگی قدرتمند با دیپلماسی فعال منطقهای است.
هرچه مناسبات ایران با عربستان، ترکیه، پاکستان و دیگر همسایگان عمیقتر و منافع آنها بیشتر به یکدیگر گره بخورد، امکان تبدیل ساختارهای جدید منطقهای به ائتلافهایی علیه ایران نیز کاهش پیدا میکند.
یک واقعیت جغرافیا را نمیتوان تغییر داد
در نهایت، شاید مهمترین واقعیت درباره تمام طرحهای امنیتی خلیج فارس روی نقشه دیده شود.
ایران را نمیتوان از این منطقه حذف کرد.
جمعیت، وسعت، توان نظامی، منابع انرژی، سواحل طولانی خلیج فارس و دریای عمان و موقعیت ایران در تنگه هرمز باعث شده تهران یکی از اضلاع اجتنابناپذیر هر معماری امنیتی پایدار در منطقه باشد.
به همین دلیل «توافق مکه» برای ایران هم یک هشدار است و هم یک فرصت.
هشدار از این جهت که آرایشهای امنیتی منطقه در حال تغییرند و تهران باید با دقت مسیر آنها را دنبال کند؛ و فرصت از این جهت که کاهش اتکای کشورهای منطقه به الگوهای امنیتی متکی بر آمریکا و اسرائیل میتواند زمینه را برای شکلگیری ترتیبات امنیتی مستقلتر میان خود کشورهای منطقه فراهم کند.آزمون واقعی توافق مکه نیز همین خواهد بود:آیا عربستان، ترکیه و پاکستان به دنبال ساختن امنیت «برای منطقه» هستند یا در نهایت به سمت امنیت «علیه یک بازیگر منطقه» خواهند رفت؟اگر گزینه نخست باشد، ایران بخشی اجتنابناپذیر از معادله خواهد بود.و اگر گزینه دوم روزی به معنای مهار ایران تعریف شود، تجربه منطقه یک واقعیت را پیشاپیش نشان داده است:ساختن نظم امنیتی پایدار در خلیج فارس بدون ایران دشوار است؛ ساختن آن علیه ایران، دشوارتر.
دیدگاه تان را بنویسید