حکایت پیدا و ناپیدای ما و اوکراین

دکتر سید نعمت‌الله عبدالرحیم‌زاده* : از وقتی که اعتراضات در کیف، مرکز اوکراین، نسبت به خودداری ویکتور یانکوویچ از امضای توافق‌نامه تجاری با اتحادیه اروپا شروع شد، نگاه جهانی به این اعتراضات دوخته شد که صد البته نگاهی ایرانی هم نمی‌توانست از این جریان مستثنی باشد. رسانه‌های فارسی‌زبان خارجی مثل بی بی سی بنابر سیاست دولت‌های متبوع خود خط گزارش و تفسیر خاصی را نسبت به بحران اوکراین دنبال می‌کردند اما رسانه‌های داخلی همگی خط واحدی را در نگاه به این بحران مطرح نمی‌کردند. به طور کلی، رسانه‌های داخلی تا اینجای کار دو نوع نگاه به اوکراین داشته‌اند که می‌توان بنا بر طبع سیاسی غالب در داخل به دو بخش اصلاح‌طلب یا نزدیک به این جریان و بخش اصول‌گرا تقسیم کرد که البته باید رسانه‌ صدا و سیما به عنوان تنها رسانه‌ تلویزیونی-رادیویی کشور را هم در این بخش دوم قرار داد.

گفته شد طبع سیاسی غالب چون همین طبع در نحوه روایت از جریان اوکراین بیشتر ‌تعیین کننده بود تا واقعیت ماجرا در اوکراین و حالا، در شبه جزیره کریمه. بخش اصلاح‌طلب بنابر طبع خود بیشتر سعی داشت تا معترضین اوکراینی و مطالبات آنها را پوشش دهد و با کنارگیری ناگهانی یانکوویچ و تشکیل دولت معترضین در کیف، رسانه‌های این بخش با چاپ تصاویر در صفحه اول و تفسیرهای مختلف از این رویداد استقبال کردند. در مقابل، بخش اصول‌گرا با نگاهی انتقادی به معترضین جریان اوکراین را دنبال کرده و البته سعی داشته تا در مورد حکومت یانکوویچ هم با احتیاط کامل حرف بزند.

جالب اینجا است که نحوه روایت این دو بخش به لحاظ زمانی هم متفاوت است به نحوی که بخش اول تا قبل از پیروزی معترضین بیشتر به تحولات کیف توجه می‌کرد اما بعد از سقوط یانکوویچ، انگاری که اهمیت موضوع از دید این بخش کمتر شده و فقط به انتشار اخبار آن هم در حدی محدود کفایت می‌کند. در مقابل، بخش اصول‌گرا بعد از سقوط یانکوویچ بیشتر دست به کار شده به خصوص از وقتی که موضوع شبه جزیره کریمه و دخالت روسیه در آن مبدل به خبر اول اوکراین شده است. حالا که روسیه به خاطر کریمه در رو در رویی کامل با آمریکا و کشورهای اروپایی قرار گرفته، رسانه‌های اصول‌گرا بیشتر به بحران اوکراین توجه دارند تا قبل از سقوط یانکوویچ، چون این رسانه‌ها تقابل مطلوب خود با غرب را در مناقشه کریمه می‌بینند.

این حکایت پیدای ما از بحران اوکراین در رسانه‌های داخلی است که ناگفته پیدا است اصل قضیه در این بحران فقط بهانه‌ای است تا طبع هر بخش حرف دل خود را بزند به جای آن که گزارش و تفسیری از واقعیت اوکراین را بیان کرده باشد. یک سوی دیگر حکایت در وجه ناپیدای آن است و این که اگر دولت فعلی در اوکراین بتواند استقرار پیدا کند وضعیت آینده چه خواهد شد و چه اهمیتی برای ایران دارد؟

در بیان این حکایت باید اول سراغ انگیزه اولیه معترضین رفت که مربوط می‌شود به توافق‌نامه تجاری با اتحادیه اروپا در قابل طرح این اتحادیه به نام مشارکت شرقی. اتحادیه اروپا در سال 2009 برنامه‌ای به نام مشارکت شرقی، Eastern Partnership (EaP)، به شش کشور ارمنستان، آذربایجان، بلاروس، گرجستان، مولداوی و اوکراین پیشنهاد داد. این طرح در اصل برای نزدیکی این شش کشور به اتحادیه اروپا تنظیم شده که مواردی مثل سهولت در تجارت، هماهنگی در استراتژی اقتصادی، هماهنگی در مواضع حقوقی و قانونی و انجام اصلاحات سیاسی هماهنگ با معیارهای اتحادیه را شامل می‌شود. سران این 6 کشور در ماه مه همان سال در پراگ جمع شدند و بیانیه مشترکی در این مورد امضاء کردند.

این طرح به روشنی هم‌گرایی این کشورها با اتحادیه اروپا را ایجاد می‌کند و می‌تواند زمینه پیوستن آنها به اتحادیه اروپا باشد اما این چیزی نیست که مطلوب روسیه باشد. از نظر روسیه، اجرای این طرح و در مرحله بعد پیوستن آنها به اتحادیه اروپا به معنای تهدید جدی امنیت روسیه از سوی غرب است. روسیه با احساس خطر از این طرح دست به کار شد تا آن که توانست رضایت بلاروس و ارمنستان را برای جدایی از این طرح و پیوستن به طرح روسی اتحادیه گمرکی به دست آورد. یولیا تیموشنکو در زمان امضای آن بیانیه رییس جمهور اوکراین بود اما سال بعد و با پیروزی یانکوویچ در انتخابات ریاست جمهوری 2010، معلوم بود که رییس جمهور اوکراین چندان تمایلی به قبول این طرح ندارد.

اکنون که یانکوویچ سقوط کرده، دولت جدید وعده اجرای این طرح را به اتحادیه اروپا داده است. باید توجه داشت که به دلیل وسعت ارضی اوکراین، عضویت آن در طرح مشارکت شرقی برای اتحادیه اروپا از اهمیت اساسی برخوردار است زیرا اوکراین به مثابه دروازه این طرح است که با باز شدن این دروازه، اتحادیه اروپا می‌تواند به اجرای طرح خود تا سواحل دریای خزر مطمئن شود. این وجه است که حکایت ناپیدای ما از اوکراین را تشکیل می‌دهد و به این جهت، تحولات فعلی اوکراین نقش قابل توجهی در آینده نه چندان دور ایران خواهد داشت.

دکتر هرمیداس باوند زمانی در مورد عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا مقاله‌ای نوشت و در آن مقاله این موضوع را مطرح کرد که با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا، غرب برای نخستین بار از زمان سقوط امپراطوری ساسانی با ایران مرز مشترک پیدا می‌کند و باید در این مورد فکر اساسی کرد. فکر اساسی مورد نظر او ایجاد هم‌گرایی منطقه‌ای با ایران بود، الگویی شبیه با وضعیت تاریخی در زمان ساسانیان، تا آن که ایران بتواند به این وسیله ابزار کافی برای تعامل با پدیده هم‌مرزی با اروپا داشته باشد. ترکیه سال‌ها است که پشت دروازه اروپا به انتظار نشسته و بعید است که به این زودی‌ها بتواند از این دروازه بگذرد اما اتحادیه اروپا با طرح مشارکت شرقی از جهت دیگری به مرزهای ایران نزدیک می‌شود.

صرف عضویت آذربایجان در این طرح و پیوستن آن به اتحادیه اروپا در مرحله بعد، درونمایی از آینده ایران را به نمایش می‌گذارد که باید به صورت جدی به آن توجه کرد. هم اکنون، آذربایجان بر سر منابع نفت و گاز شمال جدای از سهم دریای خزر در تعارض با منافع ایران است. به این موارد باید موضوع مبدل شدن این کشور به پایگاهی برای آمریکا و حتی اسرائیل نیز توجه کرد که به طور اساسی در تضاد با امنیت ملی ایران است. حال اگر این کشور با طرح مشارکت شرقی به عضویت اتحادیه اروپا دربیاید و از حمایت ناتو هم برخوردار باشد، این کشور می‌تواند بر حداقل بر سر مناقشات فعلی چالش‌های سنگینی را برای ایران ایجاد کند.

حکایت ناپیدای ما از اوکراین به جهت این توسعه از اتحادیه اروپا به سوی دریای خزر است که لازم به توجه است و البته چندان ارتباطی به طبع سیاسی در داخل ندارد بلکه مربوط می‌شود به اصل منافع و امنیت ملی ایران. این موضوع قابل بحث و مناقشه است که طرح هم‌گرایی منطقه‌ای تا چه حد می‌تواند کارآیی داشته باشد اما به هر حال، باید از هم‌ اکنون آماده مقابله با این طرح بود و همان نحو که طرح مشارکت شرقی زمینه تغییرات اساسی در مرزهای ایران ایجاد می‌کند، باید به فکر یک طرح اساسی منطقه‌ای در مقابله با آن بود.

*روزنامه نگار