پورمحمدی:جمهوری اسلامی بدون رای و مشارکت مردم بی معنی است/ نمی توانیم مردم را به زور به بهشت ببریم
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه نیوز، بی معنا بودن جمهوریت منهای رأی و مشارکت مردم، ضرورت انجام کار تحلیلی، تحقیقی و اجتهادی و تخصصی برای بالندگی نظام اسلامی، تحلیلی از همراهی اسلام با مقتضیات زمان و ... از جمله موضوعاتی بود که در گفتگوی هفته نامه حریم امام با وزیر محترم دادگستری حجت الاسلام المسلمین مصطفی پورمحمدی مورد بحث و گفتگو قرار گرفت.
*بسیار سپاسگذاریم که وقتتان را در اختیار نشریه حریم امام قرار دادید. به عنوان اولین سوال می خواستیم بپرسیم که چطور با حضرت امام آشنا شدید؟
** به روح بلند امام بزرگوارمان درود می فرستم. امام تحفه تاریخی و نقطه کمال انسانی تاریخ معاصر بودند و هستند. واقعاً امام خوبی ها بود. آن جا که بندگی خدا بود، امام مظهر و پیشتاز امر بندگی بود. در بحث مراقبت دینی، پیشگام در مراقبه و مجاهده نفسانی و کنترل رفتاری خود بود. در مناسبات علمی بسیار سختکوش، جدی، دقیق، هوشمند، نکته دان و پهلوان میدان علمی و مباحثات علمی بود. در عرصه های مختلف علمی نوآور، صاحب سبک بود. در نگاه های علمی، تخصصی، فقهی و نگرشی تحول آفرین بود. در عرصه های مراودات اجتماعی، مناسبات شخصی، خانوادگی، مناسبات با دوستان، شاگردان، هم بحثان، هم طرازان، علما و پیشکسوتان چهره ای ممتاز، شاخص، الگو و الهام بخش بود. در میدان سیاست یک سیاست ورز پخته، عمیق و جسور بود. در حوزه اجتماعی یک میداندار و یک پیشقراول و سامان ده و انسجام بخش بزرگ اجتماعی بود. در حوزه تحول آفرینی و اصلاح گری بی بدیل، دوران ساز، نظام ساز و تحول آفرین بود. جمهوری اسلامی برگ زرین این تحول آفرینی است. همچنین امام مهربان، عطوف و فوق العاده جدی و غیرقابل انعطاف در برابر دشمنان خدا و دین و نظام بود. جلوه برجسته «اشداء علی الکفار رحماء بینهم» بود. نماد عینی «جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم» و نمونه اعلای «فبما رحمه من الله لنت لهم» بود. در برابر مردم به خصوص مردم ضعیف، عامه جامعه، تهیدستان، فقرا و مظلومین فوق العاده عطوف و صاحب دغدغه و نگران سرنوشت و حال آن ها بود. در مدیریت فوق العاده و بی نظیر، در قاطعیت تکرارناشدنی و در تصمیمات بزرگ بدون دلهره و تردید و شفاف و مسئولیت پذیر بود. واقعاً امام، امام خوبی ها بود. امام صفات برجسته، ویژگی های ممتاز و مجموعه ای از توانایی ها و ظرفیت ها بود که خدا لطف کرد و بر ملت، تاریخ و امت اسلامی ما منت گذاشت که چنین وجود شریف و نفیسی را به جامعه جهانی هدیه داد. درود می فرستم به روح بلند او و برای او طلب علو درجات از درگاه خدا دارم.
تاریخ آشنایی ام با امام را نمی توانم دقیق بگویم ولی فکر می کنم به پنج سالگی من بر می گردد و زمانی که حضرت امام تبعید شده بودند. یادم است پس از تبعید ایشان هیئت ها برای برگزار روضه و برنامه ها به منزل ایشان می رفتند. من بچه همان محله گذر جدّا، نزدیک منزل امام در یخچال قاضی، بودم. دایی بزرگ من مرحوم حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ مرتضی حائری همسایه حضرت امام بود. یک خویشاوندی هم با بیت حضرت امام دارم. همسر مرحوم شهید آیت الله حاج آقا مصطفی خمینی، فرزند دایی بزرگ من است. ارتباط خانوادگی هم بود. طبیعی است که اسم امام و خانواده امام از بچگی در خانه ما بود. پدر من مرحوم آقای حاج حسین پورمحمدی شرافت، جزء مریدان سرسخت امام بود. خواهی نخواهی در خانواده بحث امام مطرح بود. فکر می کنم از پنج سالگی صحنه هایی را یادم است که می رفتیم خانه امام. باید حول وحوش همان تبعید امام و سال 43 باشد. از آن جا به بعد اسم امام جدی تر در ذهن من بوده.
یادم است کلاس اول یا دوم، در کوچه های قم با زغال درود بر خمینی می نوشتیم. آن موقع ها پشت دیوارهای کاهگلی خیلی خانه ها را گچ می گرفتند. سفید بود. من با زغال درود بر خمینی ومرگ بر شاه نوشتم. البته دوستی داشتم که چند سال از من بزرگ تر بود. با او و در پناه او بودم. بعد حوادث پانزده خرداد مدرسه فیضیه و حدود سال 45 را یادم است که همراه پدرم می رفتم. به هر حال فکر می کنم از سال 43 و حول وحوش تبعید امام خاطراتی دارم.
*هر حکومت و نظامی که شکل می گیرد وظایفی را برای تعالی و رشد جامعه اش در نظر می گیرد و تعریف می کند. وظایف حکومت اسلامی نسبت به تعالی و رشد جامعه چیست؟
**یک نکته مقدماتی بگویم که فکر می کنم باید به آن توجه کنیم. واقعیت این است که در مسائل حکومتی و اجتماعی مطالعاتمان کم است. با این که در این زمینه منابع بسیار قوی و گسترده ای داریم. از جمله کتاب و قرآن و سنت، شامل روایات و روش زندگی معصومین، و رفتار متدینین به اسلام و متشرعه. ولی چون به خصوص تشیع خیلی کم درگیر حکومت بوده کار حرفه ای، تخصصی، موضوع شناسی، حکم یابی و راه حل یابی را کم تر داشته و نهایتاً به کلیاتی بسنده کرده ایم. کتب فقهی و حقوقی و کتب تخصصی ما بیش تر به مسائل فردی و احکام و فروعات فرعی در حوزه فقه و حقوق پرداخته اند. به مسائل اجتماعی، سیاسی و عمومی کم تر پرداخته ایم. این یک نقیصه بسیار بزرگ و جدی است.
به هر حال حکومت جمهوری اسلامی با این همه آثار بزرگ شکل گرفته. از ابتدای هم مدل حکومتی با عنوان جمهوری اسلامی مطرح شده. مسئله جمهوریت یک مسئله روشن و شفافی است و محتوای روشن و واضحی دارد. ما که قبل از آن در باره مدل حکومت دینی کاری نکرده بودیم. طبیعی بود وقتی انقلاب پیش آمد روی این موضوع کار کردیم و بزرگان ما و در رأسشان حضرت امام به این نتیجه رسیدند که مدل حکومت ما جمهوری اسلامی باشد. خود حضرت امام نکاتی را فرمودند. ماه دوم انقلاب هم همه ما پای صندوق رفتیم و دوازده فروردین به جمهوری اسلامی رأی دادیم. واقعیت این است که سی وپنج سال می گذرد. هنوز در رابطه با این نظام، که خدا لطف کرده سی وپنج سال با قوت داریم در آن زندگی می کنیم، یک کار تحلیلی-تحقیقی-اجتهادی با مستندسازی، استدلال کامل و تبیین روشن نکرده ایم. الان با این ضعف و فقر تخصصی روبرو هستیم. آن هم علی رغم این همه مبانی روشن، قوی، قاطع و قابل استناد که در اختیار ماست. مثلاً جمهوری یعنی مردم، مشارکت مردم و اتکاء به آراء عمومی. فرمول این اتکاء، انتخاب است. باید مردم بیایند رأی بدهند.
جمهوریت بدون رأی و مشارکت عامه معنا ندارد. پس تام و تمام به رأی و انتخاب بستگی دارد. اما جایگاه رأی و انتخاب کجاست و از نظر دینی و فقهی مبانی اش چیست. در خیلی از حوزه ها به سکوت و عبور بی سروصدا و بدون درگیری و تمرکز فکری و ذهنی گذشته ایم. اگر جاهایی هم اشاره شده برخی اش را نتوانسته ایم هضم کنیم و سعی کردیم آن را امری تقریباً شکلی و تشریفاتی بدانیم. اما برخی موارد را لازمه عملی تحقق یک نظام و تداوم آن می دانسته ایم و از باب ضرورت مثلاً حکم به رأی و انتخاب مردم دادیم. یا چون داخل این دنیا زندگی می کنیم و باید حرف قابل قبول و قابل دفاعی برای دنیا بزنیم و از باب حفظ جایگاه و شأن نظام و عدم وهن نظام، چنین حکم می کنیم که این نظام در افکار جهانیان موهون نباشد. یا برای این که همراهی مردم را داشته باشیم. البته این مسئله در حال ضرورت و اضطرار متفاوت است. یعنی یک منطق ما را به ضرورت نرسانده و از زاویه دید متفاوتی این نگاه ضروری پیش آمده. در برخی موارد هم یک خرده بالاتر رفته ایم و ادبیات درون دینی هم پیدا کرده ایم. مثلاً از مقبولیت یا کشف نظر و حکم و امر مورد رضایت خدا استفاده کردیم. منطق تبیین می کنیم. جالب است که مقام معظم رهبری چهارده خرداد 1393 در سالروز رحلت امام لازم می داند در رابطه با انتخاب صحبت کند و بگوید آنچه امام گفت متخذ از مبانی دینی، آموزه های دینی و اتکاء به نگاه درون دینی و شرعی است. امام از باب کار ظاهری و شکلی یا به خاطر همراهی با دیگران حاضر نبود چیزی را به دین نسبت دهد. به تعبیر مقام معظم رهبری امام آدم ترسویی نبود که نگران بیان مواضع دینی اش به صورت شفاف باشد. این فرمایش صریح رهبری است. ایشان پس از سی وپنج سال ناچار می شود باز این قصه را تبیین کند که فکر نکنید این یک حرف برون دینی است و انتخاب و رأی مردم امری است که از غرب و بیرون دین و جای دیگر وارد شده. ایشان بر این مسئله تأکید می کند. بعد هم می گوید که حضرت امام بر اساس دریافت عمیق دینیشان به این مقوله پرداخته اند. خود حضرت امام هم تعابیر خاص خودشان را دارند.
مهم ترین موضوع ما، نظام و جمهوریت ماست که به آراء عمومی و انتخاب اتکاء دارد. در این باره هنوز کار کاملی نکردیم. اشکال ندارد. دیدگاه های متفاوتی هست. باید مباحثه شود، نقض شود، ابرام شود، تعدادی رد و تعدادی تأیید کنند. ولی این بحث باید به صورت جدی در حوزه تخصصی وارد شود. مثلاً برای بحث انتخاب یک درس فقهی یا یک درس خارج در حوزه های دینی-علمیه مان بگذاریم که این را تبیین کنیم. اما چنین چیزی نمی بینیم. اگر بحث ولایت فقیه هم مطرح می شود در حد کلی است. اگر کتابی هم در این زمینه نوشته می شود مبانی کلی بحث گفته می شود. این موضوع مهم ترین رکن نظام ماست و همه امور نظام ما بر این پایه دارد انجام می شود. هر سال یک انتخابات داریم، برای جزئیاتش قانون نوشته ایم، تمام ارکان نظام ما را فراگرفته، تمام انرژی ما را به خودش مشغول کرده و همه موجودیت ما به این مسئله انتخاب متکی است. با این حال مبنای اصلی اش هنوز می تواند مورد مناقشه قرار بگیرد. آنچنان که مقام معظم رهبری پس از سی وپنج سال در سالروز رحلت امام روی این موضوع دست بگذارد. هنوز جای بحث داشته که ایشان به آن پرداخته. دغدغه ای وجود دارد و دیگران مواضع دیگری دارند که ایشان این بیان را می فرماید.
این ضعف و کاستی مسئله ای جدی است. وقتی در باب حوزه علوم انسانی و مسائلی مثل روان شناسی، اقتصاد، حقوق و علوم سیاسی حرف می زنیم باید از منظر دینی وارد شویم. در این موضوع، که اساس نظام است و پایه حکومت دینی ما بر آن اساس استوار شده، دیگر نباید تعلل و تأخیر داشته باشیم.
*چه نهاد، دستگاه یا مجموعه ای متصدی این کار است؟
**مجموعه های تخصصی، تحقیقی، علمی، حوزوی، دانشگاهی ما و مراکزی پژوهشی که در اختیار حکومت است طبعاً باید در باره این موضوع مباحثات جدی تر، روشن تر و دقیق تر انجام می دادند. باید کتب و مقالات زیادی تهیه و تبیین شود. به هر حال این تأکید و اشاره مجدد مقام معظم رهبری به همه ما این هشدار را می دهد که در این قصه جدی تر فکر کنیم. با این مقدمه می گویم سؤال شما و امثال آن هم مشمول همین حکم است. یعنی مشمول همین کم کاری ما و عدم استخراج و اجتهاد ما برای یافتن احکام مربوط به امور اجتماعیمان است. ما در آن حد کار نکرده ایم.
برای رفع این نواقص باید چکار کرد؟
برای پاسخ به این سؤال آیه ای از قرآن وجود دارد که به نظرم می تواند بسیار راهگشا و راهنما باشد. قرآن می فرماید: «الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلاه و آتَوُا الزکاه و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عاقبه الامور / همان کسانی که هر گاه در زمین به آن ها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می دارند و زکات می دهند و امربه معروف و نهی ازمنکر می کنند، و پایان همه کارها از آن خداست». خیلی روشن در باره کسانی حرف می زند که خداوند به آن ها مکنت داده و جایگاهی پیدا کردند. بالاترین جایگاه، حکومتداری است. هیچ مکنتی بالاتر از حکومت نیست. وقتی برای متدینین، که در جامعه ای به حکومت رسیدند، چهار وظیفه مشخص می کند. یک: اقامه نماز. به نظر من یعنی اصلاح تفکر دینی و احیاء معنویت و ارتقاء معنویت. نماز به عنوان گل سرسبد معنویت و تعبد دینی است. فقط به معنای یک عمل عبادی نیست که دیگر به حج و جهاد و روزه و احکام دیگر کار نداشته باشی. نه، نماز به عنوان برجسته ترین عمل عبادی است. دو: پرداخت زکات یعنی توجه کردن به مسائل اقتصادی و معیشت مردم. زکات مهم ترین موضوع برای تنظیم معاش زندگی جامعه است که از قله ها کندن و به چاله چوله ها ریختن و برقرارکردن یک تعادل اقتصادی در جامعه است. سه و چهار: اصلاح اجتماعی. زنده کردن و ترویج کردن رفتار خوب در جامعه. امر به معروف یعنی ترویج و تثبیت کردن خوبی ها در جامعه و نهی از منکر که برداشتن و برطرف کردن بدی ها، ناهنجاری ها و کژی هاست. آیات دیگری هم داریم ولی فکر می کنم این آیه خیلی روشن تر، شفاف تر و دسته بندی شده تر است.
برای پیاده کردن مضمون این آیه چکار کرده ایم؟
یک سند برجسته و اصلی ما قانون اساسی ماست. این قانون اساسی متخذ از منابع دینی ماست. ضمن این که بزرگان دین در تدوین آن نقش داشتند. آن طور که به ذهنم می آید چهارده عالم برجسته، که یا رساله شان را تدوین کرده بودند یا بعداً صاحب رساله شدند و در جایگاه مرجعیت دینی قرار داشتند، در تدوین قانون اساسی نقش داشتند. علمای بزرگ و دیگر فرهیختگان، دانشمندان و نخبگان ما هم در آن نقش داشتند. بعد هم به تأیید مراجع و حضرت امام (رحمت الله علیه) رسید. اصل سوم این قانون اساسی به شانزده وظیفه حکومت اسلامی برای تعالی جامعه اشاره می شود. تقریباً حدود هشتاد درصد این شانزده وظیفه به تعالی اخلاقی، روحی، اجتماعی، فکری، علمی، تربیتی و رفتاری جامعه مربوط است. حدود بیست درصدش هم تعالی اقتصادی، روابط خارجی، حاکمیت سالم سیاسی، اجرای عدالت و این هاست. پس عمده اش مربوط به بحث های ارتقاء انسانی، روحی، فکری، علمی، اخلاقی و دینی است. به هر حال در قانون اساسی وظایف حکومت اسلامی نسبت به تعالی جامعه تبیین شده. این هم متخذ از مبانی دینی است که به قانون تبدیل شده.
بعضی از این موارد عبارتند از: ایجاد محیط مساعد برای رشد فضایل اخلاقی، بالابردن سطح آگاهی عمومی، تقویت روح بررسی و تتبع و ابتکار، تأمین آزادی های سیاسی، که آن هست، تأمین حقوق همه جانبه افراد از زن و مرد، توسعه و تحکیم برادری اسلامی، آموزش و پرورش و تربیت بدنی، طرد کامل استعمار و جلوگیری از نفوذ اجانب، رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه و ایجاد نظام اداری صحیح. این ها به طور مشخص برای تعالی جامعه است. قانون اساسی همه وظایف حکومت اسلامی برای تعالی جامعه را بیان می کند. به نظر من نقطه شاخصش همان آیه ای بود که گفتم. خوشبختانه به اتکاء آیات و روایات فراوانی که داریم شانزده بند در اصل سوم قانون اساسی در باب وظایف حکومت اسلامی نسبت به تعالی جامعه به وضوح بیان شده.
*تفاوت دین دولتی و دولت دینی چیست؟
**من جای این بحث ها را در حوزه های افکار عمومی نمی بینم. فکر می کنم به خصوص ما سیاستمداران بهتر است کم تر وارد مباحث تئوریک شویم. چون دیگران حرف های ما را خیلی مدرسه ای و کلاسی ارزیابی نمی کنند و با پسوندها و حاشیه های سیاسی تحلیل و برداشت می کنند. جای این بحث ها بیش تر در دانشگاه، حوزه و کانون های تخصصی است. چون بدون این حاشیه ها به آن پرداخته و رسیدگی می شود. البته خوب است که بررسی شود. حالا هم چون مطرح شده و به خصوص جناب رئیس جمهور محترم این تعبیر را به کار بردند باید تبیینی در این جهت صورت بگیرد.
به نظر من دین فوق حکومت است. حکومت بر اساس آموزه های دینی طبق تعریف ما باید شکل بگیرد. دین، حاکم بر حکومت و دولت است. با این منطق فقط تعبیر حکومت دینی صحیح است. از این جهت اگر بگوییم دین حکومتی یا دین دولتی، احتمالاً این خلجان ایجاد شود که دین از حکومت خط می گیرد یا حکومت و دولت مقاصدش را به دین تحمیل و مواضع و مطالباتش را قاطی دین می کند. این حتماً یک دغدغه جدی است. دین تابع حکومت نیست. دین ذیل حکومت و متأثر از حکومت نیست. البته من با آقای رئیس جمهور صحبت نکردم ولی بر اساس دغدغه ای که دارند و سؤالی که کردند فکر می کنم قبول دارند که حکومت دینی مورد قبول است. من فکر می کنم نظر ایشان این باشد که اگر دین حکومتی و دولتی شود حتماً خطر بزرگی است. من هم قبول ندارم. با این تفسیر، دین دولتی و دین حکومتی غلط است. تعریف شدن دین در ذیل حکومت اشتباه است. چون دین امری حاکم بر حکومت است. حکومت باید طبق دستور دین و اوامر و احکام دینی عمل کند. طبق تعاریفی که ما داریم نه تنها حکومت بلکه همه آحاد شهروندان، همه مردم از بزرگ گرفته تا کوچک، حاکم و مردم عادی، رئیس و مرئوس، عالم و عامی و مجتهد، رهبر، رئیس جمهور و همه مردم باید به دستور دین عمل کنیم و تابع دین باشیم. طبق این مبنا تبعاً حکومت دینی قابل دفاع و قابل قبول است. باید این دو واژه را به روشنی تفسیر و تبیین کنیم. این مسئله اصلاً محل منازعه نیست. تعجب می کنم عده ای این را موضوع منازعه قرار می دهند. یک اصطلاح است. شاید هر کس از آن یک منظوری دارد. باید منظورش را پرسید. اگر هم شبهه و تردیدی هست مثل امر مشتبه و متشابهی می ماند. باید سؤال کرد. مشمول این آیه قرآن نشویم که «فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تأویله / اما کسانى که در دل هایشان انحراف است براى فتنهجویى و طلب تأویل آن [به دلخواه خود،] از متشابه آن پیروى مىکنند». واقعاً انسان نگران این است که عده ای دنبال تأویل و تحریف خیلی از مطالب باشد. آن هم با مقاصد ناصحیح و ناروا مثل حذف رقیب، ایجاد اختلاف، ایجاد کشمکش و تفرقه و ایجاد فتنه. همان طور که تعبیر قرآن «ابتغاء الفتنه / ایجاد فتنه» است.
بزرگ ترین فتنه هم اختلاف است. کلامی که بالاتر از کلام خدا نیست. اما بعضی ها از متشابهات کلام خدا و قرآن برای فتنه گری، ایجاد اختلاف، درگیری های بی حاصل و تأویل های ناروا استفاده می کنند. به هر حال اگر موضوعی مطرح شود باید سؤال کنیم، توضیح بخواهیم و نظرمان را بگوییم. مثلاً از کسی مثل من بپرسید. بله، منِ مدرسه ای باید جواب دهم. به هر حال آنچه مطرح شد را توضیح دادم. این مسئله موضوع اختلاف نیست. به هر حال اگر کسی از این تعبیر منظور دیگری متفاوت با آموزه های دینی ما داشته باشد، جای اعتراض و ابراز نگرانی است. البته آن جا هم باید به روش صحیح و منطقی بیان شود.
*آیا جلوگیری از مظاهر فساد مثل بی حجابی و به طور کلی امور خلاف شرع از وظایف حکومت است؟
**وقتی مردم به یک دین یک اصول و یک قواعد پایبندند و حکومتی را هم بر آن اساس پایه می ریزند، آن حکومت خودش را مقید به آن مبانی می داند و طبعاً باید مجری باشد. نمی توانیم بگوییم حکومت دینی هستیم و به احکام دینی بی تفاوت و بی توجه باشیم. این که معنا نمی دهد. آیه «الذین ان مکناهم فی الارض» هم نشان می دهد مخاطب اصلی اجرای این وظایف، خود افرادی هستند که به قدرت و حکومت رسیدند. حکومت موظف است پیگیری کند. در قوانین ما هم این آمده. الان بخش عظیمی از قوانین ما در باره اجرای دستورات دینی است. پس همه موظف هستیم. من جمله در برخورد با مفاسد. این همه با مفاسدی مثل مواد مخدر، مشروب، مظاهر فسادهای اخلاقی، تولیدات فرهنگی ضداخلاقی، مفاسد اقتصادی و مفاسد اجتماعی مبارزه می کنیم. همه حکومت دارد برخورد می کند. اصلاً وظیفه حکومت است. بخش عظیم این مفاسد خلاف دینی است. یعنی دین می گوید این ها فساد و خلاف است. پس برخورد با این ها وظیفه حکومت است. البته نه به این معنا که دیگران وظیفه ندارند. به خصوص در مواردی مثل امربه معروف و نهی ازمنکر. این وظیفه عمومی است نه صرفاً وظیفه حکومت. البته آن قسمت که به قهر، یک خرده اعمال قدرت و همراهی نیروهای قانونی و قهریه نیاز باشد، در اختیار حکومت است و توسط حکومت اعمال می شود. ولی مردم باید همدیگر را راهنمایی و نصیحت کنند و تذکر و هشدار بدهند و حتی توبیخ کنند. یعنی امربه معروف و نهی ازمنکر جزء وظایف عمومی و متوجه همه ماست. اصلاً در این رابطه نباید تردید کنیم.
اما این جا سؤالی مطرح می شود که برای اصلاح جامعه چه روشی را باید اتخاذ کرد. همه مردم اعم از متدینین، مردم عادی، حکومت، مسئولین و غیرمسئولین وظیفه دارند دستورات دینی را اجرا کنند.
اما این بحث مطرح است که چه روشی نتیجه بخش تر و صحیح و چه روشی غلط است؟
به هر حال تردیدی در این نیست که دستورات دینی اجرا شود و نسبت به دین بی تفاوت نشویم. البته دولت مسئول تعیین وظایف دینی مردم نیست. اما کل نظام مسئول است. در قله این نظام هم رهبران دینی یعنی مقام معظم رهبری و مراجع هستند. در کنار آن ها حوزه های علمیه مسئول تعریف، ترویج و تبیین دین و اجتهاد، تشخیص وظایف مردم، تشخیص فروع، تطبیق احکام با فروع و بیان احکام شرعی هستند. این ها مسئولند. دولت نباید اشتباه کند و خودش را جای آن ها بنشاند. اتفاقاً به نظر من این تعبیر جناب آقای روحانی کاملاً درست است که علما مسئول تبیین و نشر و بیان احکام دینی هستند که در رأسشان مقام معظم رهبری است. دولت وظیفه اجرای احکام و حمایت از دین و دستورات و معارف دینی را دارد. این اتفاقاً نقطه ظریف و دقیقی است که باید به آن توجه شود و متخذ از آن است که آیا دین بر دولت حاکم است یا حکومت می خواهد دین را در خدمت خود بگیرد. متخذ از همان فکر است. به هر حال این ها ظرایفی است و اتفاقاً اشکال ندارد بحث شود. حالا هم که بحث شده به نظر من باید مباحثه کنیم، حرف بزنیم، نظر بدهیم و مبانیمان را بگوییم. متأسفانه زود متهم می کنیم، نسبت می دهیم، خط ونشان می کشیم، حکم صادر می کنیم، احکام را تشخیص می دهیم، اجتهاد می کنیم، فتوا می دهیم، قضاوت می کنیم و بعد مجری می شویم، فرماندهی میدانی می کنیم و بسیج می کنیم که همه برای اجرای این حکم بیایند. این که رسمش نیست.
این که مدل صحیحی نیست. به هر حال دین محور و مصدر همه امور جامعه ماست. این کاملاً موضوع روشنی است. دولت متخذ از معارف دینی است. جمهوری اسلامی برگرفته از تعالیم دینی ماست. دولت موظف به اجرای دستورات دینی است. نسبت به این هم خود را متعهد و ملتزم می داند. البته در راه اجرای این دستور باید با دقت و بررسی بهترین، مؤثرترین، کم هزینه ترین، کم آسیب ترین و پربهره ترین روش را انتخاب کند تا زودتر و با هزینه کم به هدف برسیم. این ها یک اصول صحیح و منطقی و عقلانی است. دین هم ما را به همین روش ها دعوت کرده و هدایت می کند.
*چنین روش هایی سابقه تاریخی هم دارد؟
**بله، زمان پیامبر و امیرالمؤمنین داشتیم. پیامبر می رفت جایی که مشروب بود و دستور می داد همه این ها را را بریزید بشکنید. نیز مثلاً زن ها تا قبل از این که آیه حجاب آمد رعایت نمی کردند. وقتی آیه حجاب آمد تذکر داده شد که همه رعایت کنند. زمان صدر اسلام، زمان خلفا و همچنین زمان حضرت امیرالمؤمنین این ها تذکر داده می شد. البته بیش تر در حوزه ظاهری جامعه بود. یعنی مسائل دینی باید در نظم و ظاهر جامعه رعایت شود. دولت هم نسبت به این ظاهر مسئول است.
*در حوزه فردی دخالت نمی کرد؟
**اگر ظهور علنی داشت، فرق نمی کند. اگر علنی باشد حوزه اجتماعی یا فردی اش خیلی فرق نمی کند. وقتی اجتماعی باشد همه اش علنی و ظاهری است. تردیدی در آن نیست. چون این ها به همه مربوط است. حکومت و دولت نسبت به دین مسئولیت تام دارد. طبیعی است نسبت به حوزه فردی وقتی مسئول است که رفتارش ظهور اجتماعی پیدا می کند. نمونه های تاریخی داریم. به هر حال چون حکومت، به خصوص بر اساس آموزه های شیعی، کم تر در اختیار ما بوده تکه های تاریخی ما بسیار محدود و کم است.
*«لا اکراه فی الدین» یعنی جنس اکراه در جنس دین راه ندارد. وقتی اکراه در دین ما وجود ندارد، این برخوردها حکایت از این ندارد که می خواهیم به زور مردم را بهشتی یا جهنمی کنیم. این تناقض را چطور رفع می کنید؟
**ببینید من گفتم خوش ندارم به عنوان یک مدیر اجرایی وارد این ادبیات شوم ولی چون بحث مطرح شده دیگر این جا جای سکوت نیست و اگر مختصر اطلاع و نظری داریم وظیفه ماست که نظرمان را ابراز کنیم. اسلام حتماً به انسانی احترام می گذارد که عاقل، مختار و آزاد باشد و آگاهانه تصمیم بگیرد. از این جهت اصلاً تکلیف در اسلام بر اساس عدم اکراه، عدم اجبار و عدم اضطرار است. پاداش، ثواب و عِقاب هم دقیقاً با این اصول ارتباط مستقیم دارد. از این جهت خداوند کسی که از باب اضطرار و اکراه عمل نامناسب و نامشروعی انجام داده را عقاب نمی کند و کسی که از روی ناآگاهی یا اجبار عمل خوبی انجام داده را مستحق ثواب نمی داند. مگر امتنانا. در فقه هم داریم که خدا منت می گذارد و به کسی تفضل می کند. همان طور که به خیلی ها لطف می کند و نعمت می دهد، به این آدم هم می دهد. ولی او را مستحق ثواب و پاداش نمی داند. این اساس تفکر دینی ماست.
مگر می شود با زور و اجبار کسی به بهشت برود. نه، این منطق قابل دفاع نیست. حکومت هم نباید این کار را بکند. دین هم دنبال این نیست که مردم را با زور به بهشت ببرد. اصلاً بهشت برای انسان هایی است که عاقلانه، آگاهانه و از روی اختیار عمل ثواب و درست و خیر را انجام داده اند. روشن است که بهشت برای این آدم هاست. در آیات قرآن آمده: «الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهدا و الصالحین» یا «اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین انعمت علیهم». خیلی روشن است که بهشت برای این هاست. اما این جا یک مطلب خیلی جدی وجود دارد. به نظر من آنچه جناب آقای رئیس جمهور فرموده درست است اما ایشان به بخش های دیگر بحث اشاره نکرد. برخی بزرگان ما به بخش های دیگرش را اشاره کردند. آن هم به نظرم کاملاً حرف درستی است. البته ما باید راه بهشت را برای مردم هموار کنیم. یعنی مردم را هدایت و راهنمایی کنیم. این کار دولت است. حکومت و دولت باید راه رسیدن به بهشت را برای جامعه هموار کند. طرف مقابلش هم کاملاً درست است. یعنی حکومت باید تا آن جا که می تواند راه سقوط و پرت شدن به جهنم، گمراهی و جهنمی شدن را محدود کند. البته نه محدودیتی که انسان ها دیگر نتوانند خلاف کنند. در آن صورت ارزش انسانی از دست می رود. ما نمی توانیم هیچ کس هم نمی تواند راه جهنم را بر کسی ببندد. اصلاً برخی از مفسرین «لا اکراه فی الدین» را امر تکوینی می دانند. یعنی می گویند خدا تکویناً نخواسته و اینچنین قرار نداده که انسان ها مکرهاً متدین شوند. اصلاً ساخت انسان اینچنین نیست. خدا انسان را آزاد و مختار آفریده. موجودی با این مختصات خلق کرده. طبعاً به موجودی که اینچنین خلق کرده اکراه و اجبار نمی کند. چون می داند او نمی پذیرد. چون او مصنوع و مخلوق این خداست و خدا با این مختصات خلقش کرده.
بنابراین برخی مفسرین «لا اکراه» را امر تکوینی می دانند. البته به نظر من نیاز نیست آن را امر تکوینی بدانیم. امر تشریعی می دانیم. تفسیرش مفصل است و نمی خواهم وارد آن شوم. در احکام دینیمان هم کاملاً روشن است. پس از این جهت همه این ها قابل جمع و روشن و درست است. اگر یک عالم بزرگ بگوید ما باید راه بهشت را باید هموار و راه جهنم را سخت کنیم، کسی نباید استنباط کند می خواهند با زور مردم را به بهشت ببرند. اگر کسی چنین استنباط کند اشتباه کرده. اگر جناب آقای رئیس جمهور بفرماید ما نمی خواهیم مردم را به زور به بهشت ببریم، کسی حق ندارد استفاده و استنباط کند که ایشان می گوید ما برای بهشتی شدن مردم وظیفه ای نداریم و کاری نمی کنیم یا در رابطه با جهنمی شدن مردم مسئولیت و دغدغه ای نداریم. اصلاً کسی نمی تواند دغدغه جهنمی شدن جامعه، مردمع هموطنانش و دیگر انسان ها را نداشته باشد. ما دغدغه همه انسان های دنیا را داریم که جهنمی نشوند. چرا دغدغه نداریم. ما دغدغه همه انسان های عالم را داریم که بهشتی شوند. چرا این دغدغه را نداریم. این روزها حضرت آیت الله مهدوی کنی در بستر بیماری است. از خدا می خواهیم که شفای عاجل نصیبش کند. ایشان یک جمله بسیار زیبا و شنیدنی دارد. یادی و تجلیلی از ایشان کنیم. همیشه می فرماید: ما بنا داریم برویم بهشت. بعضی وقت ها مطرح می کرد که وظیفه داریم مردم را هدایت و بهشتی کنیم. باید همه را بهشتی کنیم. این منطق علمای ما و همه ماست. در این زمینه وظیفه داریم.
به هر حال طرح این مطالب اگر بی حاشیه، بدون سوءظن، گروکشی، انتقام گیری، حذف و کشمکش های ناروا و بی حاصل باشد، خوب است. اتفاقاً این بحث ها بحث های قشنگ و زیبایی است. جامعه هم از آن استفاده می کند و لذت می برد. ولی متأسفانه این برداشت ها می شود. باز توصیه می کنم که به خصوص ما مسئولین باید یک خرده از طرح این مطالب احتراز کنیم. به دلیل همان «فی قلوبهم زیغ».
*به هر حال این طرف هم مشکلات زیادی داریم. اگر فقر را به جامعه تحمیل کردیم نباید منتظر باشیم یک زن بی سرپرست به فساد کشیده نشود. یعنی اگر فقر را تحمیل کردیم، فساد را هم تحمیل کرده ایم. بهشتی کردن مردم فقط با نماز و روزه که نمی شود. اما اصول و مبانی احکام دین لایتغیر است. یعنی حرام حضرت رسول تا قیامت حرام است. حلالش هم همین طور. تفسیر شما از این که اسلام با مقتضیات زمان تغییر می کند چیست؟ در این سی وپنج سال حکومت ما چقدر موفق بوده بر اساس مقتضیات نیاز مردم تغییر ایجاد کند؟
**به نکات خوبی اشاره کردید. ولی این ها چند موضوع است که باید هر کدام را به تنهایی مورد بحث قرار دهیم. اگر بخواهیم به فرهنگ جامعه توجه کنیم، همان طور که مقام معظم رهبری فرمود، باید به اقتصاد هم توجه کنیم. این کلام خیلی حکیمانه و خوب است. رهبری می فرماید امسال سال اقتصاد و فرهنگ است. باید رابطه اقتصاد و فرهنگ را کشف کنیم، تأثیر و تأثر فرهنگ و اقتصاد را ببینیم، از نگاه درون دینی و برون دینی به این مقولات بیندیشیم و راه های ارتباط آن دو را با هم ارزیابی کنیم. آن وقت این می شود یک منطق هوشمندانه و پیش برنده. فرهنگ بدون اقتصاد پایدار نخواهد شد، عمق پیدا نخواهد کرد و عوامل مخرب و مزاحمش زیاد خواهد بود. اقتصاد بدون فرهنگ جامعه را جلو نمی برد، اصلاحات عمیق در جامعه ایجاد نمی کند، نابرابری ها را حل نمی کند، تعالی روحی-معنوی در جامعه به وجود نمی آورد و توسعه اش توسعه ناقص خواهد کرد. اقتصاد، که موتور توسعه است، بدون فرهنگ توسعه ناقص به وجود می آورد. این ها مسائل اساسی است. همان طور که اشاره کردید مگر می شود فرهنگ جامعه را اصلاح کرد در حالی که به جوان، نیاز و کشش های درونی اش بی توجه بود. مگر می شود نیازهای یک خانواده را تأمین نکرد بعد به این خانواده گفت در مسیر سالم حرکت کند. متأسفانه بسیاری از سرقت ها، دزدی ها و روآوردن به تبهکاری های اجتماعی، ناهنجاری های اخلاقی، مواد مخدر و اعتیادها، افول شخصیت انسانی، مادی شدن شخصیت انسان و کالاشدن انسان به خاطر فقر، مشکلات معیشت افراد جامعه، عدم آموزش، عدم تحصیل، عدم تربیت و ضعف رفتاری اجتماعی است. ما به این ها توجه نکردیم. آن وقت انتظار داریم که جامعه ما خوب باشد و شهروندها، جوان ها، دخترها و پسرهای ما از هر عیب و نقصی مبرا باشند. نمی شود. این انتظار درست نیست. باید به طور جدی به آن پرداخت. در این مورد روایات عجیبی داریم.
پیامبر می فرماید: «اللهم بارک لنا فی الخبز. لولا الخبز ماصلینا و لاصمنا و لاادینا فرائض ربنا عز و جل/ پروردگارا نان ما را مبارک فرما! اگر نان نباشد نه می توانیم نماز بخوانیم و نه روزه بگیریم و نه دیگر واجبات پروردگار عزوجل را انجام دهیم». این قدر این عبارت عجیب و گویاست. از این بیان واضح تر. البته خبز به معنای نان نیست. همان معاش است. در ادبیات دینی و روایات چنین تعبیری زیاد داریم. به هر حال این ها وظایف حکومت است. حکومت دینی یعنی این. یعنی حکومت دغدغه دین مردم را داشته باشد. دغدغه دین این نیست که فقط مدام بگوید درست راه برو، لباست را درست بپوش، نزاکت رفتاری داشته باش و این جا شلوغ نکن. تنها این ها نیست. می گوید زندگی، معاش، رفتار، دانش و رفاه و اخلاق و دینش را درست کن، ضمناً تربیتش کن، واجبات دینی را به او آموزش بده و بستر را برای واجبات دینی آماده کن. وقتی محلات مسجد تمیز و مرتب ندارد جوان رغبت نمی کند برود نماز بخواند. یکی از دلایلی که رغبت جوان های ما در دانشگاه ها به نماز زیاد شده این است که مساجد خوب، بزرگ، تمیز و نظیف در دانشگاه ها ساخته ایم. البته کارهای خوب دیگری هم شده ولی این یک دلیل است. هر کجا یک مسجد خوب و تمیز، یک امام خوب و یک هیئت امنای خوب داریم نمازخوان و به خصوص نمازخوان جوان زیاد داریم. این روشن است. رابطه ها خیلی مشخص است. نمی توانیم به این ها بی توجه باشیم. حکومت و دولت در این جا نقش زیادی دارد. از این جهت حکومت دینی آمده برای پاسخ گویی به همه حرف ها.
در این زمینه چه کار هایی انجام داده ایم؟
واقعاً باور دارم جمهوری اسلامی کارهای بسیار بزرگ، قابل ستایش، قابل تقدیر و قابل مباهات انجام داده. ببینید ما یک فقر، کمبود و عقب ماندگی چندصدساله و بیش از هزارساله داریم. نباید انتظار داشته باشید جمهوری اسلامی بتواند به راحتی این فاصله طولانی را پر کند. اگر شما از ضعف ها، عیب ها و اشتباهات هم بگویید فکر می کنم بیش تر از شما اطلاع دارم و به آن اقرار دارم و معترفم. اما راه رفته مان راه بسیار بلند و قابل تقدیری است. اگر به آن راهِ رفته خوب نگاه کنیم می توانیم این امید و اعتماد و توان را برای حل مشکلات باقیمانده مان پیدا کنیم. به نظر من این نگاه دقیق است. اتفاقاً حضرت امام فوق العاده روی این مسئله توجه داشتند. ایشان به ما یاد دادند که اصول چیست و اول سراغ اصول بروید. مقام معظم رهبری هم به دقت این خط را تعقیب کرد. اول باید به اصول توجه شود. آن وقت کم کم از اصول به فروع و مطالب بعدی می پردازیم. بله، الان واقعاً خیلی ضعف و کاستی داریم. مشکلاتمان خیلی زیاد است. نباید این ها را پنهان کنیم.
من جزء آدم هایی هستم که به پنهان کاری اعتقاد ندارم. معتقدم باید مشکلات جامعه و ضعف ها را گفت. نباید هراسید. باید به مردم اعتماد کرد، اطلاعات مردم را بالا برد و از مردم کمک خواست. هرچه در این امور به جامعه اعتماد کنیم، فضایش را باز کنیم و به آن اطلاعات بدهیم باید بدانیم که بازخورد و نتیجه بهتری به ما خواهد داد. اما معتقدم این اطلاعات را به همراه دیگر اطلاعات باید داد. اگر فقط این اطلاعات را بدهید یأس، بی امیدی، نگرانی و آینده سیاه و تاریکی در روال جامعه و مردم به خصوص جوان ها قرار داده اید. ولی اگر واقعیت ها را قشنگ گفتید اما توانایی ها، راه رفته، موفقیت ها، دستاوردها و ظرفیت ها را هم بیان کردید نه تنها جامعه پیام های منفی دریافت نمی کند بلکه انگیزه اش بیش تر خواهد شد، روحیه اش بالا خواهد رفت و اتفاقاً نسبت به حل مشکلاتش واقع بین خواهد شد. چون می بیند این ضعف ها، سنگلاخ ها، چاله چوله ها و دره ها جلوی پایش است. ضمناً می داند این توانایی را هم دارد. پس آگاهانه، هوشمندانه و با اراده می رود مشکلاتش را حل و از خطرها عبور کند. اگر با یک منطق عاقلانه به صورت متعادل و هوشمندانه به مباحث دینی، چه نظری و چه اجرایی، بپردازیم فکر می کنم هیچ دغدغه ای نداشته باشیم. امام ما را وارد این میدان کرده. اتفاقاً شعار «ما می توانیم» بیش از آن که به ما توان حل مشکلاتمان را بدهد، به ما روحیه بیش تر و ظرفیت تولید محتوای بیش تری می دهد. این موضوع مهم تری است.
الان دنیا دنیای توان نرم، قدرت نرم و ثروت نرم است. در آینده دنیا را ظرفیت های نرم تشکیل می دهد. سهم قدرت نرم، ثروت نرم و ابزار نرم بسیار بزرگ تر خواهد بود. همه نظریه پردازان این را می گویند. امام در این دنیای پرادعا، پرآشوب و پرمکتب با این همه زرق وبرق های مدعیان و تمدن سازان و فیلسوفان به ما جسارت داد. به ما گفت اتفاقاً شما صاحب ثروت بسیار بسیار عظیم و بزرگی هستید. من واقعاً از این جهت جامعه مان را توانا می دانم. نخبگان زیاد، اهل فرهنگ خوب، اهل هنر، نظریه پردازان زیاد و جوان های باانگیزه و باجسارتی داریم. به خصوص در حوزه های نرم و حوزه های مجازی. ما الان صاحب یک لشکر قدرتمند باانگیزه در حوزه مجازی هستیم. در حوزه مجازی نگران نیستم و معتقدم الان وقت هماوردی در این حوزه هاست. الان به جایی رسیده ایم که می توانیم به عنوان یک قدرت تأثیرگذار در این فضاها ورود پیدا کنیم و تأثیرگذار باشیم. البته جنگ است. کسی فکر کند تلفات نمی دهیم.
اشتباه است اگر کسی چنین فکر کند. هر جنگی تلفات دارد. رفتن به میدان ها حتما همراه با تلفات است. ولی از تلفاتش نباید بترسیم. باید دقت کنیم و تلفاتمان را به حداقل برسانیم. همچنین یک رکن اساسی این است که بدون سوءظن به همدیگر وارد این میدان ها شویم. به هم اعتماد کنیم، نسبت به همدیگر خوش بین شویم و سعی کنیم از ظرفیت های همدیگر خوب استفاده کنیم. اگر این طور شود نظام، که موفق بوده، در آینده موفقیت های بزرگی در انتظارش است. یعنی این رفتار ما را به قله های موفقیت بسیار بسیار نزدیک خواهد کرد. تبیینی که از اسلام، آموزه های اماممان و رهنمودهای رهبری و علما و بزرگان و نخبگانمان می فهمیم این است. فکر می کنم الحمدلله این ظرفیت در بین ما وجود دارد.
دیدگاه تان را بنویسید