بررسی زمینه و زمانه رواج افشاگری در ایران/ احزاب، نفوذ پوپولیستهای افشاگر را کاهش میدهند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه همشهری ماه، در گفتوگو با مجید استوار، استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی تبعات «افشاگری» در جامعه و نظام سیاسی را از لحاظ جامعهشناسی سیاسی مورد کنکاش قرار داده است. در ادامه متن کامل گفتوگوی همشهری ماه با مجید استوار را بخوانید: چقدر «افشاگری» سیاسی از سوی نظریه پردازان علم سیاست و جامعهشناسی سیاسی مورد توجه قرار گرفته؟ سیاست، زمینی است که ما روزانه بر آن راه میرویم و هوایی که مرتب تنفس میکنیم. به واقع، امروزه هر امری با سیاست رابطه ای نزدیک دارد و به اصطلاح هر چیزی سیاسی است. بر همین اساس، سیاست به ما میآموزد که چگونه رفتار کنیم و چگونه سخن بگوییم و چگونه حرمتها را نگاه داریم یا بشکنیم. بنابراین سیاست تار و پودی است که از درون جامعه بافته میشود؛ بافته از اقتصاد، فرهنگ، تاریخ و جغرافیا. مجموعه این تار و پود بافته شده، مفهوم قدرت سیاسی را میسازد که بیشترین تاثیر را بر زندگی سیاسی ما دارد. اهمیت قدرت سیاسی تا بدانجا بود که «کارل پوپر» در کتاب «جامعه باز و دشمنان آن» به صراحت بر اهمیت آن صحه میگذارد و میگوید قدرت سیاسی و تسلط بر قدرت سیاسی یعنی همه چیز. چرا پوپر بر خلاف
کارل مارکس که بر زیربنایی اقتصاد در جوامع تاکید دارد بر قدرت سیاسی اصرار میورزد؟ بر اساس خرد سیاسی موجود در پوپر میتوان دریافت که نزد وی مهار قدرت و وجود دموکراسی سیاسی از اهمیتی فوقالعاده برخوردار است. دموکراسی سیاسی سبب میشود که جوامع به شیوهای دموکراتیک بر شیوه های عملکرد دولت نظارت کنند. در بسیاری از جوامع، گروههای سیاسی و گاهی دولتها که در مرکز قدرت سیاسی قرار دارند در معرض سوءاستفاده از قدرت سیاسی هستند. یکی از از این بداخلاقیها و سوءاستفاده های سیاسی، افشاگری از سوی عوامل قدرت علیه رقبا و دیگرانی است که با قدرت حاکم، همسو نیستند. این افشاگری بعضا در موسم انتخابات یا رقابتی دموکراتیک پررنگ میشود و حتی گاهی اوقات در جوامع با سنتهای دموکراتیک ضعیف منجر به خشونت و تنشهای سنگین سیاسی میشود. اما به نظر میرسد کارکرد افشاگری سیاسی در جوامع از ابعادی متفاوت برخوردار است. جامعه ای با فرهنگ سیاسی دموکراتیک از تحمل و نقدپذیری بیشتری برخوردار است و روندهای افشاگری سیاسی از ویژگیهای مدنی در آن جوامع برخوردار است و جامعه ای در حال گذرا و با فرهنگ سیاسی غیردموکراتیک، توان هضم و پذیرش افشاگری را ندارد و
افشاگری ممکن است منجر به فروپاشی سیاسی و افزایش نزاع میان نخبگان حاکم بدل شود. به صورت کلی افشاگری سیاسی امری رایج در جوامع سیاسی است که معمولا در ارتباط با مفهوم کانونی قدرت سیاسی شکل میگیرد و گروه های سیاسی به منظور حذف یا کاهش نفوذ رقیب از این شیوه برای به دست گرفتن قدرت سیاسی از آن بهره میگیرند. آیا «افشاگری» در ایران پدیده ای نو ظهور است؟ به نظر ما افشاگری سیاسی، مفهومی مدرن است و ریشه آن را در ایران باید به دوران سرآغاز اندیشه سیاسی جدید در کشورمان جستوجو کنیم. دورانی که با مشروطه متولد میشود و برای نخستین بار ایرانیان با مفاهیم جدید سیاسی نظیر دولت، حزب، ملت، وطن و روزنامه آشنا میشوند. از این دوران به بعد است که پارهای از سیاستمداران و نویسندگان و اصحاب قدرت از این شیوه برای حذف رقیب بهره میبرند و این مفهوم را در جامعه همه گیر میسازند. بسیاری از گروه های سیاسی و روزنامهها و اشخاص، گاهی تحت تاثیر روس و انگلیس علیه جریان یا موضوعی عکسالعمل نشان میدادند و گاهی تحت تاثیر قدرت خودکامه به منظور حذف رقبای سیاسی به افشاگری اقدام میکردند. اما آنچه که به عنوان دغدغه در دوران حاضر برای
جامعهشناسان اهمیت مییابد این است که چه اتفاقی در جامعه ایران قرن بیست و یکم افتاده که چند سالی است افشاگری در حال تبدیل شدن به یک نُرم اجتماعی و سیاسی است؟ از منظر جامعهشناسی، تبدیلشدن بعضی از مفاهیم و رفتارهای نادرست به نُرم و رواج آن در جامعه خطرناک است. گفته میشود در برخی جوامع، افشاگری امری عادی است؛ آیا هشدار شما به خاطر ویژگیهای جامعه ایرانی است؟ پدیده افشاگری با ویژگیهای خاص فرهنگ سیاسی در ایران از جهاتی خطرناک نیز هست. ما ملتی هستیم که احساسات و هیجانات بسیار بر ما غلبه دارد و به لحاظ فرهنگی حتی در سطح نخبگان تحصیلکرده از نقدپذیری و مدارا برخوردار نیستیم و سنت سیاسی در جامعه ما بیش از آنکه از سیاست گفت وگو و سازش به منظور کاهش اختلافات بهره بگیرد از نزاع و حذف سود میجوید. بنابراین در چنین جامع های که از فرهنگ سیاسی منحصر به فردی برخوردار است سخن گفتن از زوایای پنهان سیاست در کوچه و بازار و از تریبونهای عمومی صرفا به هیجانات بیشتر در جامعه دامن میزند و سطح منازعه را افزایش میدهد. اما برخی معتقدند برخلاف ایرانیها، ذائقه جوامع غربی با «افشاگری» سازگار است؟ شاید در ابتدا این موضوع
به ذهن متبادر شود که در غرب این مساله به خصوص در میان حامیان سیاستمداران جریان دارد. اما یک نکته مهم را نباید از نظر دور داشت که در غرب، قدرت سیاسی برآمده از چندین سده تلاش نظری، عملی و تدریجی بوده که در نهایت منجر به ظهور تجدد و لیبرالیسم سیاسی شد. اکنون قدرت سیاسی در غرب پس از آن نزاعهای تاریخی به جایگاهی رسیده است که اگر فردی یا جریانی قصد ورود به میدان قدرت را دارد نخست این موضوع باید روشن شود که وی از چه کارنامه یا تجربه شخصی در زندگی خصوصی خود برخوردار بوده است. در آنجا تا زمانی که افراد وارد عرصه عمومی و سیاسی نشوند از زندگی خصوصی غیرقابل نفوذی برخوردارند اما به محض ورود به عرصه عمومی، زندگی خصوصی و روشهای زندگی آنها نیز از نظر رسانهها و دیگران بسیار اهمیت مییابد. آنچنان که زندگی شخصی هنرمندان و فوتبالیستها و میلیونرها نیز مورد قضاوت چشمان تیزبین دیگران و افشاگری مدنی قرار دارد. چراکه آنها یا در معرض الگوی جوامع قرار میگیرند یا مسوولیت زندگی بسیاری از افراد آنجامعه در اختیار آنهاست. به همین دلیل زندگی خصوصی آنها تا حدودی عمومی میشود تا مردم با شناخت بهتری در معرض داوری و الگوپذیری قرار
گیرند. این موضوع در سیاست از همه موارد دیگر مهمتر است. زیرا در سیاست است که افراد با کسب قدرت سیاسی بر سرنوشت یک جامعه حاکم میشوند و بلا و مصیبت یا خوشبختی و آرامش را برای جوامع به یادگار میگذارند. فیالواقع کیست که از نقش تاثیرگذار هیتلر در قرن بیستم بر روند سیاسی جوامع و درسآموزیها و تغییرات سیاسی که پس از آن در دنیا حاکم شد اذعان نکند؟ مردم ما نیز حق دارند که از عرصه های خصوصی و سلامت قهرمانان و سیاستمدارن ایرانی مطلع باشند. منتها ما از چه فرهنگ سیاسی برخورداریم؟! آیا سخنهایمان متکی به اسناد است؟! آیا از جامعه مدنی قدرتمند برخوردار هستیم که ناملایمات را در خود هضم کند و در تلاشی مستمر به اصلاح آن مبادرت کند؟! آیا جامعه ای هستیم که هیجانات و احساسات را تحت کنترل بگیرد و خویش را در مقابل اهداف گروه هایی که صرفا به دنبال کسب قدرت سیاسی بدون نظارت هستند واگذار نکند؟ نقش جامعه، سیاست مداران و نظام سیاسی در شکل گیری و افزایش این پدیده چیست؟ نبود جامعه مدنی قدرتمند و احزاب سیاسی در میدان سیاسی جوامعِ در حالگذار، سبب فزونی افشاگری غیرمدنی در جامعه میشود. شما بدون جامعه مدنی پیوسته یا با جامعه توده
ای روبه رو هستید یا با جامعه مدنی گسسته. هر دو نوع اینجامعه مقوم حرکتهای پوپولیستی و بیشکل اند. سیاستمداران در چنین جوامعی به راحتی با دادن وعده های بزرگ بر امواج هیجانات و احساسات سوار شده و هرازگاهی با وعده یا افشای عوامل پشت پرده سیاست به دنبال سلطه دائمی روان میشوند و جامعه را به دنبال خود میکشند. وجود نهادهای واسط نظیر انجمنها و احزاب در کاهش چنین عملکردی موثر واقع میشوند. هر چه نظام احزاب و انجمنهای خودجوش بیشتر شود به همان مقدار نفوذ پوپولیستهای افشاگر در جوامع در حالگذار کاهش مییابد. در عین حال فرهنگ سیاسی جوامع در میزان توجه و باورپذیری مردم نسبت به افشاگریها نقش مهمی دارد. به عنوان نمونه براساس فرهنگ سیاسی کره جنوبی، روند افشاگری سیاسی از ابعاد مدنی و قانونی برخوردار است و آستانه تحمل و نقدپذیری مردم بالاست و افشاگری منجر به نزاع میان نخبگان حاکم و فروپاشی حکومت نمیشود اما فرهنگ سیاسی کشور غنا بدین صورت نیست و به سبب داشتن ارزشهای متفاوت فرهنگی، افشاگری سیاسی ممکن است ابعاد اعتراضی علیه حکومت پیدا کند و منجر به نزاع حذفی میان نخبگان شود. عموما افشاگری علیه آن دسته از افرادی صورت
میگیرد که در بین مردم جایگاهی دارند. من از این فرصت استفاده میکنم و تاسفام را از جریانها و اشخاصی که طی چند سال اخیر با به کارگیری زبان افشاگری غیرمدنی صرفا رسیدن به هدف سیاسی را مد نظر قرار میدهند و به جامعه پذیری این شیوهها در ایران بیتوجهند، ابراز میکنم. زبان، یک سرمایه است و به تعبیر بوردیو، جامعهشناس فرانسوی «عامل سلطه». به همین دلیل حاملان زبان افشاگری در عرصه عمومی، جامعه را با خشونت نمادین و در ادامه با خشونت فیزیکی روبه رو میسازند. به نظرم اگر از ابتدا قانون با چنین رفتارها و عملکردی - که بعضا از سوی افرادی که درون ساختارهای سیاسی قدرت حضور دارند صورت میگیرد - برخورد میکرد ما شاهد تنشها و بحرانهای سیاسی بزرگ در جامعه سیاسیمان نبودیم. هر حرفی را نمیشود در هر تریبونی، به واسطه اینکه ما برآمده از متن مردم هستیم مطرح کرد. سیاست عرصه ایجاد نظم است نه بینظمی. ما اجازه نداریم از قدرت سیاسی به منظور رسیدن به اهداف سیاسی خودمان سوءاستفاده کنیم. اینجاست که دموکراسی سیاسی از طریق احزاب، جامعه مدنی و پارلمان چنین رفتارهایی را تحت نظارت و کنترل میگیرد و اگر این نهادها تضغیف شوند یا مورد
بیمهری قرار گیرند نمیتوانند قدرت سیاسی بیمحابا و به تعبیر «هابز» لویاتان را به نظارت وا دارند. گسترش افشاگریهای سیاسی در جوامعی با جامعه مدنی ضعیف سرمایه اجتماعی را به شدت کاهش میدهد و فرهنگ سیاسی را خشن و نقدناپذیر میسازد. در نتیجه ساختارهای قانونی مورد بیاعتمادی قرار میگیرند و حتی به فرایند ملت - دولت سازی در این جوامع آسیب میزند. آیا میتوان با افشاگری مقابله کرد؟ روی هم رفته افشاگریهای رایج در جوامع مدنی گسسته یا تودهای امری خطرناک برای تداوم زندگی سیاسی در این جوامع است. ما نیازمند دولت مقید به حکومت قانونیم؛ دولتی مقید به ساز و کار دموکراسی سیاسی. دولتی که با افراد متفاوت به یکسان رفتار کند. دولتی که اجازه دهد مردم براساس تواناییها و شایستگیها بر صدر نشینند. دولتی که به جای برنامهریزی برای تک تک افراد یک جامعه و وعده بزرگ دادن به آنها بسترهای توسعه تدریجی را فراهم کند. اما این دولتها از فرهنگ سیاسی جامعه بر میخیزد. بنابراین معتقدم هرگونه تحول و اصلاح و رشد سیاسی مسالهای کاملا روانی و فرهنگی است. جامعهای که اهل گفتوگو، کار مداوم، پسانداز و تولید ثروت و اهل سازش و حل مساله است از
توانایی بیشتری برای پذیرش دیگری و هضم ناملایمات اجتماعی برخوردار است. در چنین جامعهای افشاگری سیاسی، مدنی میشود و همه به قانون احترام میگذارند. در چنین جامعهای سیاستهای توسعهای نیز از روندی با ثبات برخوردار میشوند و اسیر رشدهای سینوسی نمیشوند. در چنین جامعهای مردم خود به موتور محرک توسعه تبدیل میشوند و کشور قدرتمندی را میسازند.
دیدگاه تان را بنویسید