ایران و انگلیس، از نیویورک تا تهران/ چرخش کلیدِ تدبیر در قفلِ 4 ساله سفارت

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) : خدیجه غبیشاوی؛ شاید کمتر کسی در روزی که عده‌ای خودسر بر روی دیوار سفارت انگلیس در تهران نشستند، پرچم این کشور را به آتش کشیدند و تصویر ملکه بریتانیا را به زمین زدند فکر آن را می‌کردند که وزیر خارجه انگلیس در راس هیئتی بلندپایه آن هم پس از امضای موفقیت آمیز توافق هسته ای وارد پایون فرودگاه مهرآباد شود.

اگرچه اقدامات افراد خودسر که در نهایت به قطع روابط دیپلماتیک تهران و انگلیس و بسته شدن سفارت های دو کشور منجر شد اما امروز پس از چهار سال قرار است فیلیپ هاموند، وزیر خارجه انگلیس شخصا به تهران سفر کند و در مراسم افتتاحیه بازگشایی سفارت این کشور در تهران شرکت کند.

هاموند پس از لوران فابیوس، وزیر خارجه فرانسه، فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و زیگمار گابریل معاون صدراعظم آلمان چهارمین مقام ارشد غربی است که پس از امضای توافق هسته ای به تهران سفر می کند.

از بسته شدن سفارت انگلیس در تهران تا دیدار هیگ-ظریف در نیویورک

رابطه تهران - لندن در یک قرن اخیر را باید رابطه ای پر فراز و نشیب دانست، فراز و نشیبی که به چهار بار قطع کامل روابط انجامید و دوباره از سر گرفته شد. اولین‌بار پس از انتخاب دکتر مصدق به عنوان نخست‌وزیر ایران در سال ۱۳۳۲ رابطه ایران و انگلیس آنچنان تیره و تار شد که درنهایت به قطع روابط دو کشور انجامید. پس از آن در سال ۱۳۵۸ و بعد از پیروزی انقلاب در ایران دولت بریتانیا سفارت خود را در ایران تعطیل کرد. سفارت انگلیس در ایران برای سومین بار پس از صدور فتوای قتل سلمان رشدی تعطیل شد. چهارمین بار و آخرین بار نیز سفارت انگلیس در ایران سال ۱۳۹۰ پس از ورود عده ای خودسر به سفارت انگلیس تحت عنوان دانشجو بسته و روابط دو کشور تیره و تار شد.

اواخر آذرماه بود که سایت سفارت انگلیس در ایران، به مناسبت روز جهانی حقوق‌بشر یادداشت انتقادآمیزی درباره وضع حقوق‌بشر در ایران به قلم سایمون گَس، سفیر بریتانیا در تهران منتشر کرد. در واکنش وزارت امور خارجه جمهوری‌اسلامی ایران، سایمون گَس را به وزارت امور خارجه ایران احضار کرد. به موازات این اقدام وزارت خارجه نمایندگان مجلس نیز خواستار «اخراج سفیر انگلیس از تهران و کاهش سطح روابط سیاسی» با این کشور شدند. کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز خواستار تجدید نظر دولت محمود احمدی‌نژاد در روابط با پادشاهی متحده و کاهش احتمالی سطح و حتی تعلیق این روابط شد.

پس از اینکه سایمون گس سفیر انگلیس در تهران از این طرح مجلس خبردار شد به تکاپو افتاد و در نامه‌ای در 18 بهمن 1388 خطاب به علاءالدین بروجردی رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، این اقدام را تأسف‌آور خواند و آن را به نفع هیچ یک از طرفین ندانست و دخالت انگلیس در امور داخلی ایران را غیرواقعی برشمرد و افزود: «این سفارت و اعضاء و کارمندان آن نقشی در هیچ فعالیتی برای تضعیف جمهوری اسلامی ایران نداشته‌اند.»

بروجردی 27 بهمن ماه در پاسخ به نامه سایمون گس این چنین نوشت: «به دلیل مواضع خصمانه کشور متبوع جنابعالی علیه جمهوری اسلامی ایران، اکثریت نمایندگان ملت بزرگ ایران بر لزوم کاهش سطح روابط دو کشور و حتی قطع رابطه تأکید داشته و خواستار واکنش به اقدامات دولت بریتانیا علیه ملت ایران هستند.»

پس از آن نمایندگان مجلس در آبان سال ۱۳۹۰ با رای بالا وزارت امور خارجه ایران را موظف کردند ظرف دو هفته روابط سیاسی با دولت بریتانیا را به سطح کاردار و روابط بازرگانی با این کشور را به حداقل ممکن برساند.

مصوبه به مرحله اجرا نرسیده بود که عده ای نیروی به اصطلاح خودجوش که خود را دانشجو معرفی کرده بودند اقدام به ورود به سفارت انگلیس در تهران کردند و پرچم بریتانیا را پایین کشیدند. پس از آن دولت انگلیس روابط خود با ایران را به صورت یک‌جانبه قطع، کادر دیپلماتیک خود را به‌طور کامل از ایران خارج کرد و به کارکنان سفارت ایران و دیپلمات‌های ایرانی مهلتی ۴۸ساعته برای ترک خاک انگلیس داد. عذرخواهی رسمی وزارت خارجه جمهوری‌اسلامی ایران هم خللی بر عزم «لندن» در قطع رابطه با «تهران» ایجاد نکرد. دوازدهم آذر دیپلمات‌های ایرانی که از انگلیس اخراج شده بودند، به ایران وارد شدند و روابط رسمی ایران و انگلیس برای چهارمین بار طی ۶۰ سال گذشته قطع شود.

پس از این حادثه دیگر کشورهای اروپایی واکنش تندی را به این موضوع نشان دادند و سفرای ایرانی را احضار کردند و حتی نجوای بسته شدن سفارت‌هایشان در تهران را زمزمه کردند تا سیاست های ایران هراسی و انزوای تهران در منطقه و جهان به اوج خود برسد.

این اقدام اما در داخل نیز با واکنش هایی روبرو شد. مقام معظم رهبری در بیاناتی در این باره گفتند: در قضیه اخیر اشغال آن سفارت خبیث، احساسات جوانان درست بود ولی رفتنشان (به داخل سفارتخانه) درست نبود. من اجتماعات دانشجویی را تائید می کنم، اما با تندروی در این اجتماعات مخالفم.

وزارت امور خارجه نیز از برخی رفتارهای غیرقابل قبول، معدودی از معترضین که علیرغم تلاش نیروی انتظامی و تقویت نیروهای حفاظت کننده از سفارت صورت پذیرفت، ابراز تاسف نموده واز مسئولین امر خواسته شده‌است تا اقدامات و بررسی‌های فوری و ضروری در این رابطه به عمل آورند.

وزیر خارجه پیشین کشورمان نیز هفته گذشته در سخنانی به موضوع اشغال سفارت انگلیس اشاره کرد و در این باره، گفت: در آن زمان برای شرکت در جلسه‌ای در جده بودم زمانی که در جلسه حضور داشتم یکدفعه به صورت تلفنی به من اطلاع دادند که چرا نشسته‌ای؟ سفارت انگلیس در تهران را گرفته‌اند. همانجا به صورت تلفنی با ویلیام هیگ صحبت کردم و تلاش کردم قضیه را جمع کنم.». صالحی گفت: «وقتی می‌آیید سفارت انگلیس را می‌گیرید، نباید انتظار داشته باشید که کشورهای اروپایی برای شما نقل و نبات پخش کنند.»

از عواقب این موضوع می توان به سرگردانی کسانی که به دلایل مختلف شغلی، تحصیلی و خانوادگی قصد مسافرت به انگلیس و برعکس را داشتند در سفارت خانه های کشورهای همجوار اشاره کرد که به هدر رفتن زمان و میلیون ها تومان هزینه منجر شده است. بسته شدن مدارس خارجی کشورهای انگلیس، فرانسه و آلمان نیز از دیگر نتایج این اقدام بود.

روی کار آمدن دولت تدبیر و امید، فصلی نو در سیاست خارجی

پس از پیروزی روحانی در انتخابات 24 خرداد که با وعده تنش زدایی و بهبود روابط با کشورهای همسایه، اروپایی و آمریکایی و حل پرونده هسته‌ای تهران همراه بود، شاهد اقبال روسای جمهور و مقام های کشورهای اروپایی نسبت به پیروزی روحانی در این انتخابات بودیم.

در همین راستا با پیروزی دولت اعتدال از سوی اشخاص، مجامع و رسانه‌های انگلیسی سخنانی به گوش می‌رسد که تلاش برای احیای ارتباط لندن- تهران معنا می‌شود.

در نخستین گام، نخست‌وزیر انگلیس در نامه‌ای به رییس جمهور ایران پس از مراسم تحلیف ابراز امیدواری کرد که انتخاب وی فرصت جدیدی برای بهبود روابط میان لندن و تهران باشد. در نامه کامرون به روحانی آمده است: تهران می‌تواند راه متفاوتی را در آینده انتخاب کرده و به دنبال بهبود روابط میان تهران و لندن باشد و هر دو طرف در این مسیر گام به گام پیش روند. گسترش روابط دوجانبه یک روند تدریجی است که باید برخی مسائل حل و فصل شود.

کامرون همچنین در حاشیه اجلاس گروه ۸ در شمال ایرلند به خبرنگاران گفت که انگلیس کاملا آماده است تا به نشانه‌های تغییر رویکرد در ایران پاسخ دهد. وی افزود: من همواره باور داشته‌ام که بهترین رویکرد در مورد ایران تعامل است و اینکه به ایرانیان نشان داده شود راهی متفاوت پیش روی آنهاست.

ویلیام هیگ، وزیر خارجه انگلیس نیز در تماس‌ تلفنی با علی اکبر صالحی، وزیر خارجه وقت کشورمان‌ گفت که انگلیس آماده بهبود روابط با ایران بر مبنایی «گام به گام» است و تمایل دارد تا با وزیر خارجه ایران دیدار کند. پس از این گفت‌و‌گوی تلفنی، هیگ اعلام کرده در جریان اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک در ماه سپتامبر (یک ماه آینده) با نمایندگان ایران دیدار خواهد کرد؛ ریاست هیأت ایرانی در این اجلاس‌‌ را شخص حسن روحانی، رئیس‌جمهور جدید کشور بر عهده داشت.

جک استراو، وزیر خارجه اسبق انگلیس و نماینده مجلس عوام و عضو گروه پارلمانی دوستی ایران و انگلیس که بارها به تعریف و تمجید از حسن روحانی پرداخته بود، از دیگر افرادی بود که پس از روی کار آمدن دولت روحانی دست دوستی به سمت دولت جدید ایران دراز کرد؛ وی یک ماه پس از پیروزی حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری ایران در مصاحبه با شبکه بی بی سی، گفت قصد دارد به زودی با هدف ارتقای روابط تهران لندن، به ایران سفر کند. وی در سال 82 و در زمان آغاز مذاکرات اتمی بین ایران و سه کشور اروپایی، وزیر خارجه انگلیس بود.

شهریور 92 وزرای خارجه ایران و انگلیس در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد دیدار و گفت وگو کردند، دیدار و مذاکراتی در جهت رایزنی برای بهبود روابط دو کشور و همچنین پیشبرد مذاکرات هسته ای ایران و گروه 1+5 که در آن زمان قرار بود نخستین گام ها برای آغاز دور جدیدی از مذاکرات برداشته شود.

2 ماه پس از برگزاری نشست عمومی سازمان ملل متحد و دیدار هیگ و ظریف، تهران و 6 قدرت جهانی توانستند به توافق موقت ژنو دست پیدا کنند، توافقی که قرار بود اراده و خواست طرفین برای اجرا و رسیدن به توافق نهایی را محک بزند، در این بین جلسات متداولی میان وزرای خارجه ایران و 1+5 در پایتخت های اروپایی برگزار شد و گروه های کارشناسی و مذاکره کننده دو طرفین پشت یک میز نشستند تا مجموع عمومی سازمان ملل متحد در سال 93 شاهد یک رخداد تاریخی دیگر در دولت تدبیر و امید باشد، دیدار نخست وزیر انگلیس و رئیس جمهوری ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی برای اولین بار.

یک توافق و بازگشایی پنجره تدبیر و امید به روی کشور

با امضای توافق هسته ای در تیر ماه گذشته میان ایران و گروه 1+5 در نهایت پس از 12 سال مذاکره بدون نتیجه توانست پنجره های بسیاری را به روی روابط ایران و غرب باز کند، روابطی در جهت ارتقای سطح همکاری های اقتصادی، سیاسی و ...میان ایران و جهان و جلوگیری از ایران هراسی برای بهره بردن از آن از سوی برخی از کشورها باز کند.

اکنون فیلیپ هاموند، وزیر خارجه انگلیس قرار است فردا یکشنبه در راس هیئتی وارد تهران شود و در همان روز نیز قرار سفارت انگلیس در تهران بازگشایی و بالعکس سفارت ایران در لندن نیز بازگشایی شود و روابط دو کشور از سر گرفته شود، امری که حاصل تلاش های دولت تدبیر و امید برای ارتقای جایگاه ایران در منطقه و جهان و همچنان کنار زدن عواقب و حاشیه های یک بحران غیرضروری باشد.