کد خبر: 27494
تاریخ انتشار :

سید حسن خمینی:پدید آمدن فقه ناشی از وجود سوال است/وحدت رویه قضایی اولین بار در دوره هارون اتفاق افتاد

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

به گزارش نامه، سیدحسن خمینی با توضیح نسبتی که میان فقه و دین وجود دارد، صحبت خود را آغاز کرد و گفت: نسبت فقه و دین همانند نسبت علوم دیگر چون فیزیک، شیمی و... با "واقعیت" است. فیزیک تلاشی برای یافتن واقعیت هاست؛ فقه نیز تلاشی برای یافتن دین است. فلسفه با جهان خارج و واقعیت چه نسبتی دارد؟ نوعی فلسفه وجود دارد که آن را « معرفت شناسی» می نامند. وجود شناسی، اکثر قریب به اتفاق فلسفه های موجود را شامل می شود. همه مکاتب موجود در نظامات غربی مثلا راسیونالیسم، آمپریسم، فلسفه انتقادی کانت و سایر نحله های موجود در غرب و هم چنین فلسفه های مشاء، اشراق و حکمت متعالیه و عرفان نظری در حقیقت به تبیین جهان می پردازند. اهم اظهارات سید حسن خمینی را در گفت‌و‌گو با شفقنا را در زیر بخوانید:

* دین و دستور خداوند نیز واقعیتی است که توسط فقه های مختلف، تحلیل می شود. بر اساس تحلیل های مختلف افراد متفاوت، فقه های مختلفی نیز ایجاد شده است. تحلیل شیعه از این واقعیت، فقه شیعه را تشکیل می دهد؛ تحلیل حنفی نیز فقه حنفی را ایجاد می کند.

نسبتی که علم با واقعیت دارد همان نسبتی است که فقه با دین دارد

* هنگامی که علوم مختلف شروع به تبیین واقعیت می کنند، ابزارهای شناخت واقعیت آنها گاهی با هم متفاوت و گاهی با هم مشترک است. به عنوان مثال فلاسفه راه شناخت عالم خارج را فکر کردن، گروهی دیگر تجربه کردن و عرفا کشف و شهود می دانند. در حوزه فقهی نیز به همین صورت است. فقهای مختلف نیز راه های متفاوتی برای حکایت از واقع دارند که در حوزه فقه این راه ها را حجج مختلف می نامند، حجت های متعددی وجود دارد، عده ای بر تحلیل باطنی، عده ای بر روایات و... تاکید می کنند.

* افرادی در حال تلاش برای رسیدن به واقعیتی به نام دین هستند و این واقعیت یا گوهر دین را برای مردم بیان می کنند؛ این می شود فقه. فقه ها دسته بندی های متفاوتی دارند؛ این واقعیت که گوهر دین است توسط افراد مختلف مورد بررسی قرار می گیرد، هر کدام از ما گزارشی از این واقعیت ارائه می دهیم. گزارش من از این واقعیت، فقه من و گزارش شما، فقه شماست. به عنوان مثال بنده بینا هستم و دیده های خود را گزارش می کنم، شما از روی مسموعات رفته ای و شنیده هایت را گزارش می کنی، ایشان نه دیده و نه شنیده است بلکه خبرهایی که از این واقعیت رسیده است را جمع آوری و گزارش می کند این می شود فقه شما، فقه ایشان و فقه بنده.

* طبیعی است دیده های من با شنیده های شما متفاوت باشد و تلاش هر دوی ما این است که گزارشی صد در صد ارائه دهیم؛ در اینجاست که فقه به معنای اعم پدید می آید. فقه اکبر به معنای همه حوزه های دینی است یعنی هنگامی که شما حکایت از این واقعیت می کنید می گویید خداوند گوهری را به عنوان دین فرو فرستاده است. این جوهره یک ساز و کار درونی منظم و ارتباطات منطقی درونی دارد که واقعیت آن در روح پیامبر(ص) است زیرا همه ما در تلاش برای شناخت دین پیامبر اسلام و اینکه در روح او چه نوع تبیین ها، قواعد و اخلاقی وجود داشته است هستیم. گزارش های متفاوت ارائه شده از این واقعیت در دسته های مختلف احکام، اخلاق، تاریخ و... است؛ بخشی که مربوط به اخلاق، احکام و این گونه امور است در دایره رفتار می گنجد. فقه به معنای اعم است و سایر آنها نیز به نوعی گزارشی از آن هستند.

راه های مختلف گزارش واقعیت، مذاهب مختلف را پدید می آورد

*به عنوان مثال شیعه و اهل سنت در راه با هم اختلاف دارند. شیعه می گوید" راه ابوهریره بسته است و باید راه اهل بیت(ع) را رفت. هنگامی که راه ها در گزارش واقعیت متفاوت باشد، مذاهب، مختلف می شود اما راه های مشترک و نگاه ها و برداشت های متفاوت، فقه های درون مذهبی را تشکیل می دهند.

به حکومت رسیدن، تکثر فقهی اهل سنت را در 4 فقه محدود کرد

* اهل سنت پس از آمدن خلفا مانند شیعه اجتهاد می کردند. در اهل سنت، تنها 4 فقیه وجود ندارد شاید بیش از 20-15 فقه محکم داشتند اما پس از به حکومت رسیدن متوجه شدند با این روش نمی توان حکومت کرد که هر فردی در هر جایی فقه خود را بیان کند. در حقیقت علت اصلی این مساله که وارد این مقوله شدند این بود که آنها مقام قضا داشتند و باید قضاوت می کردند، بنابراین تنها 4 راه تبیین واقعیت را پذیرفته دانستند. فرض کنید امروز قوه قضاییه بخواهد براساس فتوای هر فقیهی حکم بدهد، در آن صورت "وحدت رویه قضایی" پدید نمی آید.

وحدت رویه قضایی اولین بار در دوره هارون اتفاق افتاد

*وحدت رویه قضایی اولین بار در دوره هارون اتفاق افتاده است.ابوحنیفه که فقیهی ضد دستگاه عباسی بود و هر چه به او پیشنهاد دادند، در دستگاه عباسی ها وارد شود نپذیرفت، مدتی در زندان به سر برد، زمانی هم با قیام های علوی و زیدی ها همراه بوده است دو شاگرد بزرگ به نام های ابویوسف و شیبانی داشت.

ابو یوسف اولین کسی است که دستگاه قضاوت بنی العباس را منظم کرد و برای یکدست شدن حکومت در هر جای جهان اسلام که پراکندگی و وسعت آن از آن سوی مرو و افغانستان تا انتهای مصر و مغرب رفته بود، دو دستگاه اداری «دستگاه والی و دستگاه قاضی» در هر نقطه ای در نظر گرفت، یعنی مشابه سه قوه فعلی که در کشور وجود دارد، در آن زمان به صورت مستقل دو قوه یاد شده در سیستم هارون توسط ابویوسف جاری شد که قاضی و والی هر دو از طرف مرکز منصوب می شدند، هیچ ارتباطی از نظر نصب و عزل با هم نداشتند و هر کدام به کار خود می پرداختند. برای آنها لباس در نظر گرفت و قضات مختلف تعبیه کرد؛ دستگاهی برای پرورش قاضی ها ایجاد کرد.

* با توجه به اینکه اگر هر قاضی بر اساس برداشت خود حکم کند، هرج و مرجی در کشور ایجاد می شد، تصمیم گرفتند این دستگاه، دستگاه قضاوت منظمی باشد و به همین دلیل باید یک نگاه و یک فقه را انتخاب می کردند که ابویوسف دیدگاه ابوحنیفه که خود، شاگرد او بود را مبنای نظم دستگاه قضاوت قرار داد. اینکه امروزه حنفیه بیشترین طرفدار را در دنیای اسلام دارد، از همین مساله ناشی می شود که دیدگاه ابوحنفیه فقه رسمی دستگاه عباسی بود. حنفی ها فقه رایجی داشتند و در تمام مناطق جهان اسلام می رفتند همان را یاد می گرفتند، می آمدند و قضاوت می کردند.

* در حوزه اخلاق، فقه به معنای اعم است. در دسترسی به حوزه احکام، گاهی اختلاف افراد با هم در "راه" است و فردی اصلا روشی که دیگری دارد را قبول ندارد و این تفاوت ها، مذاهب مختلف را می سازند. مذاهب ایجاد شده اغلب مذاهب کلامی هستند زیرا این اختلاف ها بیشتر اختلافات کلامی است. گاهی اختلاف ها به گونه ای دیگر است و در حوزه اصول فقه اختلافات پدید می آید به عنوان مثال دو فرد که هر دو در جامعه شیعه زندگی می کنند، راه های مشترکی دارند اما هر کدام دارای حجت ها و اصولی متفاوت هستند - مثلا اختلاف اخباری ها و اصولی ها از این دست است - وگاه اختلافات در حوزه فقه است که این تفاوت را می توان در میان فقه شهید اول با شهید ثانی یا با فقه شیخ انصاری مشاهده کرد.

پدید آمدن فقه ناشی از پدید آمدن سوال است

* ممکن است سوالی ایجاد شود که چرا پیامبر(ص) از ابتدا همه مسایل را یکدست بیان نکرد تا این اندازه تفرق در میان امت اسلامی ایجاد نشود؟ لذا معتقدم پدید آمدن فقه ناشی از پدید آمدن سوال است؛ هنگامی که سوالی ایجاد می شود باید به آن پاسخ داد و بعضا پاسخ ها متعدد می شود.

تکثر سوال به پاسخ نیاز دارد

* از همان فردای صبح فوت پیامبر، سوالاتی مطرح می شد؛ به عنوان مثال برای حج از کجا باید مُحرِم شد؟ اگر قرار باشد حاجیان، محرم شوند، کجا مُحِل شوند؟ اگر محرم شدند و بر فرض مثال بین راه به زیر سایه درختی رفتند، حج آنها باطل است؟ برای نماز خواندن دست ها بسته باشد یا باز گذاشته شود؟ اگر فردی شروع به نماز خواندن کرد و وقت تمام شد نیت قضا کند یا ادا؟ و سوالات بسیاری از این دست پیش می آید که تکثر سوال به پاسخ نیاز دارد. نمی توان در پاسخ همه این سوال ها گفت فرقی ندارد البته خود بیان این "فرقی نمی کند" هم یک فقه است.

*نمی توان همه سوال ها را با "فرق نمی کند" پاسخ داد، زیرا بسیاری از اوقات دوران بین محظورین است، بنابراین به وجود آمدن فقه ناشی از بیکاری نیست بلکه برای لزوم پاسخ دادن به سوالات متعددی است که مرتب به وجود می آیند و این گونه نیست که مانند آن مثلی که می گویند" سلمانی ها وقتی بیکار می شوند سر هم را می تراشند"، عده ای از سر بیکاری بنشینند و به فقه بپردازند. سوالاتی پرسیده می شود که یا باید به آنها پاسخ داد یا در جواب گفت "نمی دانم" که خود این نمی دانم، نحله بسیار بزرگی در میان اهل سنت است، البته در حوزه کلام نه در فقه.

دیدگاه تان را بنویسید

 

نیازمندی ها