منادیان وحدت

محمدمهدی پورمحمدی: اعتقاد و تلاش او در تمام عمر آن بود که مسلمانان جهان را صرف‌نظر از ملیت، رنگ، قومیت، زبان و مذهب حول ٥ محور مورد قبول همه مسلمانان یعنی توحید، نبوت، معاد، کتاب و قبله مشترک جمع کرده و به مسلمانان رهنمود می‌داد که تفاوت‌های فرقه‌ای را کنار گذاشته و به‌خاطر خیر و صلاح امت اسلام با هم متحد شوند. از نظر این اندیشمندِ ارزشمندِ جهان اسلام، دوری از تعالیم اصیل شریعت نبوی، رذایل اخلاقی، نفوذ خرافات، تعصبات قومی و نژادی، عدم همکاری میان علمای دین، دسیسه‌های خارجی و استبداد داخلی ازجمله عوامل واگرایی و خصومت بین مسلمانان به شمار می‌روند. منظور سیدجمال از وحدت اسلامی، اتحاد مذهبی به این معنی که آحاد مسلمانان جهان مناسک و عبادات خود را یکسان به‌جا آورده و از قوانین واحدی در دیات و احکام قضائی پیروی کرده و به‌طورکلی در عقود، ایقائات و همه فروع دین مشابه اقدام کنند، نبود؛ زیرا اگر اتحاد به چنین امر محال و ممتنعی موکول شود، هیچگاه دست‌یافتنی نخواهد بود. منظور سید از اتحاد، ایجاد جبهه‌ای سیاسی و صفی واحد در مقابل دشمن بود,٢ به نظر وی، ارتباط و همبستگی عالمان دینی و متفکران اسلامی، یکی از راهکارهای مهم و تاثیرگذار برای ایجاد وحدت بوده و موفقیتِ طرحِ اتحادِ جهانِ اسلام در گرو دست یافتن به تفاهم و احساس مشترک در بین عالمان مذاهب اسلامی است. همچنین تشکل‌سازی، سازماندهی و تعیین مسئولیت عالمان دینی و درجات علمی آنان را در ایجاد ارتباط و اتحاد میان مسلمانان مفید و لازم می‌‌شمرد و می‌گفت: «ایجاد استحکام و ارتباط میان مسلمانان، مستلزم این است که درجاتِ علمی علمای اسلام و وظایف هر کدام از آنها معیّن شود، تا همواره آماده انجام وظیفه باشند.»٣ با توجه به تفرقه‌افکنی‌هایی که متاسفانه این روزها شاهد آن هستیم، اظهار نظرهای غیرمسئولانه برخی از تریبون‌دارهای بی‌سواد، مغرض و بعضاً وابسته به اجانب که در یادداشت دیروز به نمونه سخیف و بارزی از آن اشاره شد، به نظر ‌می‌رسد که توسعه طرحِ پیشنهادیِ سید جمال و کشیدن دامنه آن تا وعاظ و حتی مداحان، یکی از راهکارهای اساسی و راهبردی باشد. اصطلاح تقریب مذاهب اسلامی، حدود ٦٠ ‌سال پیش، برگرفته از سخنان سید جمال، توسط موسسه «دار التقریب بین المذاهب‌الاسلامیه» در قاهره مطرح شد؛ و منظور از مذاهب عمدتاً ٤ مذهب اهل سنت یعنی حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی و٢ مذهب شیعی امامی و زیدی است که در پاره‌ای از مسائل با هم اختلاف دارند. دارالتقریب با توصیه آیت‌الله بروجردی(ره) ازجمله مراجع برجسته و عالمان بزرگی که تحت‌تأثیر مکتب وحدت‌گرای اصفهان و نجف و اساتید ارزنده و بزرگواری همچون مرحوم سید محمد باقر درچه‌‌ای و مرحوم شریعت اصفهانی، دارای اندیشه‌های والایی برای ایجاد وحدت در جهان اسلام بود، به این نتیجه رسید که بحث‌های کلامی، ازجمله بحث در مسأله خلافت و امامت، مایه تجدید اختلافات است و به جایی نمی‌رسد. بنابراین کوشش خود را روی اختلافات فقهی متمرکز کرد و سرانجام شیخ محمود شلتوت، شیخ جامع الازهر فتوی داد که پیروان مذاهب چهارگانه اهل تسنن می‌توانند به مذاهب دیگر ازجمله مذهب امامیه اثنی عشری برگردند؛ زیرا همه از کتاب و سنت بهره گرفته‌اند.٤ حمایت مادی و معنوی مستمر آیت‌الله بروجردی از دار التقریب در قاهره نشانگر اهتمام ایشان به وحدت و انسجام مسلمانان است و شاید در میان مراجع شیعی تا آن زمان کسی را نتوان یافت که به پایه معظم له در راه تقریب بین مذاهب اسلامی کوشیده باشد. مجال و حوصله کافی نیست که در این مختصر به همه اقدامات فکری و عملی آن بزرگوار در زمینه وحدت جهان اسلام پرداخته شود؛ در عین حال شایسته نبود که در مقوله وحدت نامی از آیت‌الله بروجردی برده نشود. کوتاه سخن آن‌که ایشان وحدت امت اسلامی را در حد تعارفات، کارهای نمایشی و به‌عنوان یک شعار کاربردی نگه نداشت و آن‌قدر به ارزش راهبردی آن معتقد بود که می‌فرمود: «مسائل فقهی، نه‌تنها در سطح مذاهب امامیه بلکه باید در سطح همه مذاهب فقهی اسلامی مورد بحث قرار گیرد و در هر مسأله مهم مورد اختلاف، ادله همه مذاهب منظور گردد.» این مرد بزرگ کتاب «مسائل الخلاف» شیخ طوسی را با تحمل مشقاتی در تصحیح آن، چاپ کرد و گاه به گاه این کتاب را با خود به جلسه درس می‌برد تا طلاب به این روش عادت کنند. این ابتکار باعث شد که مجتهدان شیعه دریابند که فقه یک علم مشترک بین همه مذاهبِ اسلامی است و گاهی می‌‌فرمود: «فقه شیعه در حاشیه فقه اهل سنت است» زیرا در آن اعصار احکام مورد عمل مسلمانان همان فتوای پیشوایان آنان بود و راویان اصحاب ائمه با توجه به آن فتاوی از ائمه سوال می‌کردند و ائمه هم با توجه به همان فتاوی پاسخ می‌‌گفتند.٥ ای کاش دید بلند و وسعت نظر مکتب‌های اصفهان، نجف و قم در امر وحدت اسلامی به دیگر حوزه‌های علمیه شیعه و سنیِ جهان اسلام راه می‌یافت و آموزه‌های انسان‌ساز و رهایی‌بخش اساتید و شاگردان بزرگانی همچون آیت‌الله بروجردی در آن محدوده‌ها محصور و منحصر نمی‌ماند که اگر چنین شده بود، امروز در جهان اسلام «می خواری و مستی ره و رسم دگری داشت»!٦ فردا راجع به وحدت در اندیشه و عمل امام خمینی قدس سره خواهم نوشت. ان‌شاءالله هله پیوسته سرت سبز و لبت خندان باد هله پیوسته دلِ عشق ز تو شادان باد غم‌پرستی که تو را بیند و شادی نکند همه سرزیر و سیه‌کاسه و سرگردان باد گمرهان را ز بیابان همه در راه آرد مصطفی بر ره حق تا به ابد رهبان باد آن خیالِ خوشِ او مشعله دل‌ها باد وان نمک‌دانِ خوشش بر زبرِ این خوان باد کمترین ساغر بزمِ خوشِ او شد کوثر دلِ چون شیشه ما هم قدحِ ایشان باد شمسِ تبریز تویی واقفِ اسرارِ رسول نامِ شیرینِ تو هر گمشدهِ را درمان باد٧