پورمحمدی: جامعه روحانیت محور اصولگرایان است/ کنار رفتن به نفع دیگری را در شأن و شخصیت خودم نمیدانم
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
گفتوگو متن با رئیس سازمان بازرسی را در زیر بخوانید:
جناب آقای پورمحمدی! اگرچه شما بیشتر مرد سیاست و اجرا هستید، اما بحث ما درباره اصولگرایی، جنبه مفهومی و تئوریک هم دارد؛ بنابراین، مناسب میبینم، در آغاز، به این نکته اشاره کنم که «اصولگرایی»، پیش از آنکه به یک جریان سیاسی اعتنا داشته باشد، یک ترم علمی است که حدود و ثغورش را اندیشمندان معلوم میکنند و پس از آن در سپهر سیاسی، جلوه عملی و اجرایی پیدا میکند. نظر شما درباره این تفکیک چیست؟
نمیدانم اینکه شما مرا مرد سیاست و اجرا دانستید، حسن من است یا ذم. برخلاف تصور شما و بیشتر منتقدان من که مرا مدیری امنیتی میدانند، برای من توجه به وجوه فکری و فرهنگی مفاهیم، همیشه، مهم و جالب توجه بوده است.
روحیه طلبگی هم البته همین اقتضا را دارد. مخصوصا از سالهای پس از کوچ اجباری من از وزارت اطلاعات در زمان دولت آقای خاتمی تا رفتن به وزارت کشور، فرصت خوبی برای پژوهش در باب اندیشه سیاسی اسلام داشتم. اما در جواب سوال شما اگر بخواهیم روشمند بحث کنیم، قاعدتا باید به پیشینه فکری و فرهنگی این اصطلاحات توجه کنیم.
راستش را بخواهید من، با توجه به وقت محدودی که دارم، با مراجعه به آثاری که در این زمینه نوشته شده و همین طور شنیدن و خواندن حرفهای نخبگان وطنی، چیز دندانگیری که بتواند نسبت میان این مفاهیم مدرن با وضعیت بومی ما پس از انقلاب اسلامی را نشان دهد، ندیدهام.
به نظرم این اختلاف مشربها به دلیل پسندهای سیاسی است و اینکه ما این مفاهیم را از دریچه گذرهای سیاسی خودمان تعریف کردهایم؛ مثلا یکی از اشتباهات ما این بوده است که خیال میکنیم «اصولگرایی»، مفهوما، نقطه مقابل «اصلاحطلبی» است. این اشتباه مفهومی به این دلیل اتفاق افتاده است که در میدان تنازعات سیاسی ما، بعد از دوم خرداد تاکنون، این دو جناح، که هر کدام پسند سیاسی خاص خودشان را دارند، بیشترین تقابل را در نحوه اداره جامعه با هم داشتهاند. در حالی که اساسا اصولگرایی، معنایی بیش از پسند و روشها و سیاستهای اجرایی مرسوم دارد. به نظر من اصولگرایی، ذات و بنیادی برای خودش دارد و پسندهای مختلف و گاه متناقض ما باید با محک آن ذات و بنیاد سنجیده شود.
این ذات و بنیاد، با توجه به دیدگاه دینی و و شیعی ما، قابل توضیح و تبیین عقلانی است. مفهوم ولایت فقیه، که مدل پیشنهادی قانون اساسی ما برای حکومتداری است، از دل همین ذات و بنیاد بیرون آمده است. بر این اساس، هیچ اصلاحطلب بدون اصولی نداریم و البته هیچ اصولگرایی هم بینیاز از اصلاح نیست. اما سوال مهم این است که کدام اصول مبنا هستند؟ چه کسی این اصول را تبیین میکند؟ اصلا براساس این اصول، چه چیزی قرار است اصلاح شود؟
اینها سوالات کلیدی است که فقها و علمای دینی، به قدر وسعشان، جوابهایی به آن دادهاند، اما ما، به جای پیگیری این بحثها، که شما به آن میگویید تئوریسازی، درگیر بحثهای بیحاصل باندی و جناحی شدهایم و از اصل مطلب غافل ماندهایم. آیا هر نگرانی روشنفکرانهای واقعا اصلاحطلبی است؟ و آیا هر دیدگاه به اصطلاح سنتی، همان اصولگرایی است؟
اگر وجود آن ذات و بنیاد را قبول کنیم، آن وقت برای حل و فصل مستحدثات در عالم سیاست و اجرا باید همان کاری را بکنیم که فقها در عملیات اجتهاد انجام میدهند. چون این اجتهاد، روشمند و دارای اصل و قاعده تعریفشده و منقح است، دیگر بابت اختلاف و تکثر آرا نگرانی نداریم؛ چون میدانیم این اختلافات فقط مربوط به پسندهای شخصی و سلیقهای فقها نیستند و لذا تزاحم ایجاد نمیکنند و کار دینداران را هم راه میاندازند.
ضمن اینکه وجود عنصر «پویایی» در این اجتهاد، راه را بر درجازدن و رویکردهای غیرعقلانی میبندد. همه نظامهای فکری، اصول خود را دارند. نظام حکومتی و فکری ما هم بدون اصول نیست. با مراجعه به قانون اساسی و سیره حکومتی امام راحل (ره)، معلوم میشود که جمهوریت و اسلامیت، اصول انقلاب ما هستند و همه تفسیرها با در نظر گرفتن این دو اصل قابل قبولاند.
توجه به این دو اصل در قانون اساسی و سیره امام و رفتار سیاسی مقام معظم رهبری، باعث میشود از مصادره و تفسیر به رای جلوگیری شود. در این صورت است که روابط حاکم اسلامی با جامعه بر اساس باور خواهد بود، نه فقط بر اساس تاکتیک و تنظیم روابط، آن هم به شکل محاسبهگرانه.
نتیجهای که میخواهم بگیرم این است که اگر اصولگرایی را مطابق سلیقه سیاسی خودمان تعریف کنیم، در این صورت، هر باند و جمعیتی، تخیلی از اصولگرایی خواهد داشت و چون جمعیت اصولگرای دیگر را با تخیل خودش هماهنگ نمیبیند، آن را غیراصولگرا میداند.
اصلا اختلافی که احزاب و جناحها درباره اصولگرایی با هم دارند، نشانه این است که به آن مفهوم بنیادی توجه ندارند. این بلبشوی تعریف و سیاسی دیدن قضیه باعث شد مدتی پیش، عدهای از همفکرانی که خودشان را اصولگرا میدانند، جلسه تشکیل دهند تا معلوم شود فلان نماینده مجلس، اصولگرا هست یا نه. این بدشانسی فقط مربوط به مفهوم اصولگرایی نیست.
«اصلاح طلبی» هم به این دلیل که عمدتا منشاء سیاسی دارد و پایگاه فکریاش معلوم نیست، به وضع و حالی میافتد که آقای خاتمی مجبور میشود توضیح بدهد که اصلاحطلبی و جامعه مدنی منظور نظر او، همان لیبرالیسم نیست. تکنوکراتها و دیوانسالاران هم همین طور بودند. آنها هم آمدند و، به خیالشان، هویتی سیاسی و گفتمانی به تفسیرهای خود دادند. آنچه به حزب کارگزاران انجامید، حاصل این نوع نگرش بود.
از نظر من، اولا گفتمانی نبود که آنان حول آن جمع شوند. این جریان، صاحبنظری نداشت. آنان یک تیم از کارگزاران بودند که برای گرفتن قدرت، یک بلوک سیاسی را شکل دادند. من برای این گروه، ظرفیتی نمیبینم که بخواهیم آنان را از منظر گفتمانی نقد کنیم. دوران آقای هاشمی هم اگرچه دوران سازندگی است، ولی اینکه گفته شود در این دوره، غلبه گفتمانی وجود دارد، بیربط است. تمام تلاش من این است که بگویم برخی برای اینکه سلیقه و پسند سیاسیشان را جلو بیندازند، مفاهیم را تخریب و جعل کردند.
درست، ولی مفاهیم شکل عوض میکنند و، به اصطلاح، بازتعریف میشوند. نمیدانم ما چقدر مجازیم تغییراتی را که ریشه در مقام اجرا و عمل دارند و نه تئوری، دلیل آن بدانیم که اساسا پایگاه و عقبه فکری وجود ندارد.
بازتعریف اینجا بیمعنی است. بالاخره باید قبلا چیزی باشد تا شما آن را بازتعریف کنید. بحث ما، در اینجا مربوط به قبل از این مراحل است. تازه، این بحث بازتعریف، محملی است برای پوشاندن تنبلی ما. ما وقتی از ضعف تئوریکمان باخبر میشویم، از بازتعریف حرف میزنیم. سلّمنا. حالا شما چطور میخواهید بازتعریف کنید؟ با چهار تا سایت و روزنامه حزبی؟ تئوریسازی نیاز به برنامه دارد؛ برنامه عقلانی طولانیمدت.
اگر منظورتان از ذات و بنیاد اصولگرایی، بسنده کردن به مفاهیم کلی و مصادیق انتزاعی است، باید بگویم اکتفا به کلیات، مبانی و مبادی، اتفاقا، موجب میشود میدان تفسیر به رای و دخالت سلایق شخصی گسترده باشد و صرفا به مفاهیمی پرداخته شود که چیزی جز مشتی پیشفرض ذهنی نیستند، در حالی که ما داریم روی زمین زندگی میکنیم. این از نظر عمل سیاسی و مقام اجرا، که شما در آن متخصص هستید. اما از حیث تئوری باید بگویم...
نخیر. «ذهنی بودن» تعبیر شماست. من به جای آن میگویم عقبه و پایگاه فکری. البته من چون حوزویام، این پایگاه را در علم شریعت میبینم. حالا برای اینکه به قول شما روی زمین راه برویم، به بعضی از شاخصهای اصولگرایی که به نظرم کاربردی هستند، اشاره میکنم. گفتهاند «تعرف الاشیاء باضدادها».
در منطق هم خواندهایم که یکی از روشهای تعریف، برهان خلف است. حالا در اینجا میخواهیم ببینیم اصولگرایی چه نیست تا، در نتیجه، معلوم شود چه هست. اول اینکه اصولگرایی، تاریخی و چیزی که در تاریخ اتفاق بیفتد، نیست. دلیل دعوای مدعیان اصولگرایی هم همین است که از روح اصولگرایی غفلت میکنند. مسلمانی هم با روح مسلمانی یکی نیست. مسلمانی، رفتار درست یا غلط بنده و شماست که البته غیر از ذات مسلمانی است. دست کم، بعضی از اصول ثابتاند و به میل و سلیقه من و شما و تغییر زمان و مکان ربطی ندارند. در قرآن هم میخوانیم «و لکم فی رسولالله اسوه حسنه».
به نظر من، دعوت مردم به پیروی از اسوه، معلوم می کند که ما باید رفتارمان را با یک مبنای کلی، کلان و مطلق هماهنگ کنیم. یادمان هست که امام راحل(ره) هم، در دیدار با سیاسیون و دولتمردان، برالگوی حکومتی مولا علی(ع) تاکید میکردند. توجه به این ذات، باعث می شود برای جا دادن مدعیان اصولگرایی در این دایره، اصول را با سلیقههای شخصی جابه جا نکنیم. شاخص دیگر این است که اصولگرایی، جریان سیاسی نیست. این اشتباه است که اصولگرایی را فقط مربوط به یک دوره تاریخی خاص بدانیم و مثلا بگوییم «جریان» اصولگرایی در پاسخ به تصورات اصلاحطلبان شکل گرفت. نخیر.
اگر این طور است، چرا امروزه همین حرف، به شکل دیگری، درباره دولت فعلی هم گفته میشود؟ عدهای مایلاند دولت آقای احمدینژاد را تنها دولت اصولگرای بعد از انقلاب معرفی کنند. انگار که ما قبل از ایشان چیزی به اسم اصولگرایی نداشتهایم! اصولگرایی از نظر فکری نمیتواند بدون سابقه باشد؛ بنابراین، اصولگرایی غیر از اصولگرایان است. اصولگرایی، آرمان و ایدئولوژی ماست، اما اصولگرایان، فعالان عرصه سیاست هستند که دوست دارند به این نام شناخته شوند.
به نظر من، اگر قبول کنیم که مفهوم اصولگرایی، یک مفهوم جامع است و لزوما روش و سلیقه این یا آن شخص نیست، باید بگوییم که منحصر کردن اصولگرایی به «آوردن نفت بر سر سفره مردم»، همان قدر نامربوط است که «آوردن دموکراسی بر سر سفره مردم». پس نقطه مقابل اصولگرا، به قول مقام معظم رهبری، آدم بىاصول و لاابالى است؛ آدمى که به هیچ اصلى معتقد نیست و فقط منافع شخصی یا فضاى عمومى سیاست برایش تعیینکننده است.
شاخص دیگر این است که اصولگرایی، شخص محور نیست. در ماجرای جنگ احد، یکی از دسیسههای دشمن، انتشار شایعه مرگ پیامبر اسلام(ص) بود. خداوند در این باره این آیه را نازل کرد: «و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل افان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم»؛ یعنی حقانیت و اعتبار اسلام به فرد نیست. به نظر میرسد ظاهر این آیه هم مدعای من درباره تفاوت بین اصولگرایی و اصولگرایان را تایید میکند.
نتیجه توجه به این پایگاه و عقبه فکری، این است که دیگر نمیتوان با هر وسیله و از هر طریقی وارد قدرت شد؛ یعنی لازم است اول چارچوبهای فکری را بفهمیم و بعد به فکر پیروزی جریان خودمان باشیم. سال گذشته جامعه روحانیت مبارز تهران و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، متن مشترکی را به اسم «منشور اصولگرایی» منتشر کردند که دقیق و خواندنی بود. به نظرم، زیادی در مباحث به قول شما مفهومی متوقف شدهایم.
بسیار خوب، برای اینکه مصداقیتر بحث کنیم، بهتر است بر همان دو شاخص اصولگرایی از نظر شما (جمهوریت و اسلامیت) متمرکز شویم که با مباحث سیاسی این روزها درباره انتخابات ریاست جمهوری یازدهم هم مناسبت دارد. به نظر شما اساسا «جمهور» و صاحبان حق رای چه کسانی هستند؟
به نظرم خوب است مقایسه کنیم. روشن است که «جمهور» در قانون اساسی ما بر مبنای دیدگاه دینی و اسلامیمان تعریف میشود. در دیدگاه غربی، مردم با تمام خواستههایشان مطرح هستند. مردم از نظر ما یعنی عقلانیت مردم؛ چراکه انسان در مقیاس دینی ما صرفا فیزیک، طبیعت و شهوت او نیست. انسان غربی اگر با عقل خود به میدان بیاید، با ما همگراست و فاصلهمان خیلی کم است.
در واقع، اسلام، قبل از آنکه وارد بحث نظریه حکومت شود، تعریفی از انسان دارد و بعد مدل حکومتی خود را پیشنهاد میکند. اصلا اسلام با حقیقت انسانی سر و کار دارد. البته برای ماده و بدن هم ارزش قائل است، اما آن را اصیل نمیداند. به نظرم بتوانیم، در مقام تمثیل، حقیقت انسان را همان اسلامیت، و بعد مادی وجود انسان را همان شکل و قالب (جمهوریت) بدانیم.
میدانیم ترکیب «جمهوری اسلامی» را برای اولین بار امام (ره) مطرح کردند. به نظر میرسد منظور از «جمهوری اسلامی»، رژیمی است که ویژگیهای رژیم سلطنتی را نداشته باشد. اگر بیتوجهی به حقوق مردم و شریعت را دو شاخصه رژیم سلطنتی بدانیم، نفی آنها همان جمهوری اسلامی را نتیجه میدهد. از نظر امام، شکل حقوقی رژیم و محتوای آن با هم مطرح است. سوال این است که برای رسیدن به محتوا چه شکل و قالبی را لازم داریم.
امام پاسخ میدهند که این بسته به شرایط و مقتضیات جامعه است که توسط جمهور تعیین میشود. پس به نظر امام(ره)، جمهوری، بهترین ساختاری است که شهروندان را به تحقق محتوای حکومت اسلامی امیدوار میکند. تازه این جمهوری فقط پیشنهادی بود که امام آن را به رفراندوم گذاشتند. به نظرم توجه به حقوق مردم از این کاملتر نمیشود. این نوع جمهوری (یعنی قالب حکومت) چیزی است که در همه جای دنیا وجود دارد. اینها البته حرفهای مدرسهای است و باید در مدرسه آنها را حل و فصل و مباحثه کرد؛ خیابانی و سیاسی نیست که درباره آنها در فضای سیاسی با همدیگر مجادله کنیم.
جمهور مسلمان باید دور هم جمع شوند و بنایی جمعی را بر اساس تفکرشان شکل دهند. نمیشود اقلیت رئیس جامعه شود، ولی اکثریت آنان را قبول نداشته باشند و بعد هم بگوییم حکومت، دینی است. جمهوریت با اسلامیت مطرح است؛ درست مثل نفس و بدن که با هم کار میکنند. تضعیف جمهوریت نظام، تضعیف اسلامیت آن است. اگر غیر از این باشد، تکتک ما مسلمان هستیم، ولی نظام دیگر، اسلامی نخواهد بود.
به این معنا فرم حکومت هم برای امام (ره) مهم بود. اگرچه فرم در اینجا کلمه نارسایی است؛ چون وقتی میگویید فرم، آن را به تنهایی در نظر میگیرید، در حالی که محتوا و قالب، یک پیکر به حساب میآیند. ولایت و زعامتی هم که خداوند، به افراد ویژه و با تعریف خاص داده است، برای این است که بر مبنای همین دو اصل جمهوریت و اسلامیت، حقوق خدا و مردم استیفا شود. خداوند به کسی اجازه نداده است بر اساس نگاه شخصیاش جامعه را اداره کند.
در این نوع اداره جامعه، مساله مباحات هم جایگاه خود را دارد. البته مصلحت را شارع تشخیص میدهد. مردم نمیتوانند خلاف بَیِن را تشخیص دهند، در این گونه موارد به کارشناسان و خبرگان نیاز داریم. پس این تصور غلط و بیربطی است که حرف امام درباره در راس امور بودن مجلس را یک دیدگاه مصلحتی بدانیم؛ یعنی امام از باب مردمداری این حرف را زدند. این غلط است. این سخن ناشی از تفکر عمیق دینمدارانه امام است که مشورت را بر اساس حکم قرآنی، در راس امور میدانند. مجلس در راس امور است؛ چراکه مشاوره، اراده و خواست عقلانی جمعی در راس امور است، نه خواست هواپرستی جامعه.
برای نتیجه گرفتن از بحث، خوب است به نمونهها اشاره کنیم. جریان های مختلف، همه، خود را اصولگرا مینامند. در دعواهای اخیر میان مجلس و دولت، این مساله را به عینه دیدیم. همه خود را اصولگرا و پایبند به مبانی فکری و عملی امام میدانند، ولی در تصمیمگیریها شاهد اختلاف نظر و عمل زیادی بینشان هستیم؛ به گونهای که حتی بعضا همدیگر را نفی میکنند؛ مثلا جبهه پایداری، رسما و به شکل صریح، مواضع جبهه متحد اصولگرایان را نفی کرد. به نظر شما با وجود ارجاع همه این جریانهای سیاسی به یک تفکر واحد، چگونه سبب این همه تعارض میشود؟
بخش مهمی از جواب من به این سوال شما به به کارگیری اخلاق در عمل سیاسی برمیگردد. «بیاخلاقی نکردن» در سیاست، که این روزها خیلی بر سر زبانها افتاده است، به همین مساله اشاره دارد. بعضی از این به قول شما تعارضها و نفی کردنها، آن هم به طور مطلق، در واقع، نمود بیاخلاقی سیاسی است. اما بخش دیگری از این تنازعات هم مربوط به سلایق و منافع سیاسی است که البته در کار سیاسی طبیعی است. وقتی تیم من و شما مثلا بخواهد به مجلس راه پیدا کند، چه باید کرد؟ خب تعارض پیدا میشود.
بله، ولی اگر مدعی اصولگرایی شدیم، اصل بر اصول است و نزاع و تعارض، بیمورد است.
فرض ما این است که تمام این جناحها اسلام، امام، انقلاب و رهبری را قبول دارند، اما ممکن است بگویند ما به اندیشه رهبری نزدیکتریم یا اینکه انسانهای سالمتر و دلسوزتری هستیم. در اینجا ما نمیتوانیم بگوییم شما دلسوزتر نیستید، ولی میتوانیم خود را دلسوزتر معرفی کنیم؛ یعنی خود را در معرض رای و تشخیص مردم قرار بدهیم.
این نوع اختلافات در مواضع را نمیتوان اختلاف در مبانی و عقیده دانست. خیر، تضاد فکری نیست و در ارکان و اصول خدشهای وارد نمیشود، اما در عمل، گروه گروه و به قول قرآن، «شعوب و قبایل» میشویم. این واقعیتی است که در تمام جوامع اتفاق افتاده است.
اما در سرنوشت مردم بسیار تاثیرگذار است. جریانی که در دولت نهم، به عنوان نماینده جریان اصولگرا به پیروزی رسید، در این سالها، رفتارهایی داشت که باعث جدایی بخش دیگر اصولگرایان از بدنه دولت شد. این دعوا خیلی جدی است و این طور نیست که در حد سلیقه باشد. زندگی خود شما و کنارگذاشتنتان از دولت، شاهد این مدعاست. پس در این مواقع، تغییر در جهت و حرکت، به تغییر در مبانی بازمیگردد و در حد اختلاف سلیقه باقی نمیماند.
من ذات حرف شما را قبول دارم. در واقع، وضعیتی که شما تصویر میکنید، یکی از آسیبهای اصولگرایان است. اینکه ما روحیه تعامل و نقدپذیری نداریم، قابل قبول است، اما هیچ مسلمان معتقدی، اگر واقعا معتقد باشد و اصول کلی را در نظر بگیرد، از عقیدهاش برنمیگردد؛ هیچ انسان متقی ای، منافق نمیشود؛ هیچ مسلمانی، فاسق و کافر نمیشود.
ممکن است مبانی هم تغییر نکند، ولی انسان تسلیم هوای نفس شود. اصلا مسلمان فاسق یعنی چه؟ یعنی مسلمانی که اهل اعتقاد و باور است و میداند این کار گناه است، ولی شهوت و لذت دنیا بر او غلبه کرده است. میگوییم ضعیفالایمان بوده. البته ما مامور به لایهشناسی درونی انسانها نیستیم و خیلی از اینها در روز قیامت مشخص میشود.
پس ممکن است هواپرستی، باندپرستی و قدرتپرستی یک مسلمان غلیان کند و او را از مسیر منحرف کند، اما این موضوع چه ربطی به مبانی دارد؟ آیا مسلمان نمیتواند دنیاطلب شود؟ اصولگرا نمیتواند دنیاطلبی کند؟ ممکن است یک اصولگرای سالم، مقید و دلسوز، رئیس جمهور شود، ولی ضعف تدبیر داشته باشد. این فرد به حقوق مردم ضربه میزند. حکومت را نباید به چنین فردی داد؛ چه اصولگرا باشد و چه اصلاحطلب.
گاهی گفته میشود که اصلاحطلبان به «جمهوریت» در ایده امام توجه دارند، ولی اصولگرایان، چون مبانی فقهیشان قویتر است، معتقدند بیشتر توجه امام به «اسلامیت» بوده است. اگر بخواهیم به تجربه عینی نیز اشارهای داشته باشیم، میتوانیم بگوییم، در دوره حاکمیت اصلاحطلبان، آزادیهای عمومی، آزادی بیان و آزادی سیاسی بیشتر بود، اما در حکومت اصولگرایان به این آزادیها توجهی نشد، اگرچه ممکن است درصد رشد معنویت و تقید مردم قدری بیشتر شده باشد.
اگر فقط بخش دینی و فقاهتی امام را اخذ کنیم و سایر بخشها را نبینیم، باعث میشود یک امام ناقص تصویر شود. خود امام هرگز این طور نبودند. قبول ندارم که اصولگرایان فقط به بخش فقهی ایشان توجه کردهاند. نماد اصولگرایان، در زمان ما مقام معظم رهبری است.
آیا رهبری فقط به بخش فقاهتی امام توجه کرده اند؟ اگر از روشنفکری و نوگرایی و دانش بنیادی و آزادی رسانه و بیان حرفی هست، رهبری در آن پیشتاز بودهاند. رهبری بیشترین توجه را به فضای نشاط و گفتوگو در جامعه دارند. باور ما این است که همه اینها در تفکر امام هست و البته این نوع تفکرات نصفه و نیمه فقط مال گویندگان آنهاست.
میتوان این طور نتیجه گرفت که اصلاحطلبی و اصولگرایی موجود، هیچ یک، اصیل نیستند.
مثل اینکه داریم وارد مباحث موردی میشویم. اصلاحطلبی چیست که اصالت هم داشته باشد. اصلاحطلب میگوید من برداشتی از نگاه و سخن امام دارم. باید مشخص شود که روش این نگاه و معیار اعتبارش چیست.
به عقیده من، اصلاحطلبی، یک جریان سیاسی بیش نیست. این جریان سیاسی، شعار آزادی میدهد، ولی آیا این شعارها از متن رهنمودهای امام استخراج شده است؟ خیر؛ چراکه امام بسیاری حرفهای دیگر هم زدند که به آن توجه نمیشود. ضمنا امام بسیاری از حرفهای این جریان سیاسی را قبول نداشتند. این البته غیر از متهم کردن آنان به بیدینی و ضدیت با اسلام و امام است.
شما به موضوعی اشاره کردید که به نظر من جدید و مترقی است. شما بین امام، به عنوان یک انسان تاریخی، با اصل انقلاب اسلامی، تفکیکی قائل شدید و نتیجه گرفتید که امام، همه انقلاب و اسلام نیست و به قرآن هم استناد کردید. به تعبیری، چنان که اسلام برای خود ذاتی دارد و وجودهای تاریخی مانند حضرت پیامبر(ص) میآیند و میروند، انقلاب اسلامی هم همین طور است.
امام به ما یاد دادند که هیچ چیز، جز اسلام، ارزش ندارد. امام به این دلیل برای ما ارزشمند است که تبلور شریعت هستند. باورهای عمیق و احساسات ما به اسلام، در امام متجلی شد. امام گفتند: اگر من هم از دین و شریعت فاصله گرفتم و یا خلاف آن نظری دادم، مردم مرا کنار بزنند. اصل، دین است. امام حسین (ع) و امیرالمومنین (ع) فدای چه شدند؟ این شخصیتها چون الهی هستند، برای ما ارزشمندند.
ما انسانپرست نیستیم؛ خداپرست و حقیقتپرستیم. ما چرا تسلیم امام، رهبری و مراجع هستیم؟ چون آنان خود تسلیماند. به تعبیر آیتالله جوادیآملی، ما تسلیم فقهیم؛ تسلیم ولایت فقهیم، نه ولایت فقیه. فقیه هم چون صاحب فقه است، محترم است. به همین دلیل بود که بزرگان ما از مریدبازی، شخصیتزدگی و شخصیتپرستی تنفر داشتند. از این جهت من، شخصپرستی و، به اصطلاح امروزی، کاریزما، هژمونیک بودن و سیطره شخصیتی که همه را مرعوب خود کند را خیلی جزو مبانی ناب دینی نمیدانم.
ما، درگاه و آرامگاه انسان خدایی را میبوسیم؛ چرا که تجلی خداست. این، با احترام به شخص او تفاوت دارد. ممکن است در آینده گفته شود امام در تحلیل فلان موضوع تاریخی یا حرکت سیاسی اشتباه کردهاند. آیا این گفته ما را از خط امام دور میکند یا از جایگاه او میکاهد؟ اکنون در ذهن من هست که برخی عزل و نصبهای امام درست نبود. اما این از جایگاه امام در ذهن من هیچ چیزی کم نمیکند.
باور ما این است که امام در اوج است و همه میخواهیم در این دامنه حرکت کنیم؛ با این تفاوت که عدهای به این اوج نزدیکتر و عدهای دورتریم. اگر مطلب را روی اصولگرایی و اصلاحطلبی پیاده کنیم، میگوییم اصولگرایان به امام نزدیکترند. تفکر اصولگرایی یعنی تفکری که میخواهد خود را به امام نزدیکتر کند. اصولگرایان امام را «بما هو امام» قبول دارند، نه اینکه برخی از تفکرات امام را بپذیرند و برخی را نه.
برگردیم به بحث مفهومی خودمان. گفتید که اصلاحطلبان، مفاهیم را جعل و تخریب کردند و چیزی با عنوان غلبه گفتمانی درباره آنها صدق نمیکند. اما توجه داشته باشید که اصلاحطلبان در انتخابات پیروز شدند. آیا این پیروزی نشانه غلبه گفتمان آنها نبود؟
مجبورم دوباره تاکید کنم که از واژهها درست استفاده کنید. وقتی این جریان سیاسی، بدون پشتوانه است، چطور میتواند گفتمانش غلبه کند؟ جریان چپ و اصلاحطلب مدام میخواهد تعریف ایجاد کند. میخواهد از مسائل انقلاب، به قول خودش، با رویکردهای نو و تلفیقی، تحلیل ارائه بدهد. این جریان، یک تئوری منسجم و صاحب نظر برجسته نداشته است. هر کسی را که به عنوان صاحب نظر به صحنه آوردند، با مبنای انقلاب (جمهوریت و اسلامیت)، زاویه داشته و از آن فاصله گرفته است.
اما درباره پیروزی اصلاحطلبان باید بگویم آقای خاتمی از چند اهرم خوب استفاده کرد؛ یکی اینکه ادبیات روان و جوانپسند و جذابی را به کار برد. او عنصری متفاوت با تیم موجود و حاکم بود و پنج سال از دولت دور بود و حضور نداشت و طبعا آنان که خواستار تکرار نبودند، آقای خاتمی را گزینه خوبی میدیدند. ادبیات جدید خاتمی، ادبیات مناسبی برای این گروه بود. ضمنا سیادت، روحانی بودن و انتسابشان به بیت امام (ره) هم فاکتورهای دیگر رایآوری در نظر توده بودند؛ یعنی همه فاکتورهای مثبتی را که برای طبقات پایین رایدهنده مهم بود، داشتند.
حتی این فاکتورها برای بخشی از جریان سنتی نیز اصل بود و خاتمی توانست رای بخشی از جریان سنتی را نیز همراه خود کند. جریان بیرونی نیز حمایت کرد؛ چون دید آقای خاتمی مقابل یک جنس انقلابی، سخت، سفت و جاندار مانند آقای هاشمی و بعدا آقای ناطق است. خاتمی، از نظر آنان، یک چهره نرم و متمایل به غرب و به دنبال گفتوگو و تفاهم بود.
همه اینها در کنار یک حرکت انتخاباتی فوقالعاده قوی، یعنی اتاق جنگ و اتاق عملیات سازمانی برای اصلاحطلبان و دوم خردادیها کارگر افتاد. آنان یک تیم منسجم عملیات روانی و تخریب را وارد عرصه انتخابات کردند. اول اعلام شد آقای ناطق نوری، ادامه دولت آقای هاشمی است. بعد گفتند آقای ناطق، مانند آقای هاشمی، یک شهروند بالاشهری است.
تصاویر منزل آقای ناطق در سراسر کشور توزیع و متهم به اشرافیگری شد. از سوی دیگر تبلیغ شد که آقای ناطق خیلی خشن است. اصلا تبلیغ برای هراس از رواج طالبانیسم همان موقع شروع شد. بداخلاقی سیاسی و اتهامزنی و تخریب اصولگرایان را، چپ وارد کشور کرد. در کنار همه این تبلیغات، گفتند قرار است در انتخابات تقلب شود. اصلا فلسفه تبلیغات در فروش کالا ایجاد خواست و میل است. پشت سر این همه تبلیعات یک منطق وجود داشت، والا اگر خواست طبیعی مردم مطرح بود، نیازی به تبلیغات وجود نداشت. این القای اولیه تبدیل به خواست عمومی شد.
اما توجه داشته باشید که مهمتر از پیروزی اصلاحطلبان، میراث به جامانده از آنهاست. ایدههایی که آنها القا میکردند، در جهت تضعیف بسیاری از بنیانهای اعتقادی بود. دوم خردادیها مرکب خوبی یافته بودند تا باورهای خودشان را تحمیل کنند. جوانان، که از پختگی و عمق نظری برخوردار نبودند و سوابق انقلاب را درک نکرده بودند، به راحتی، تحت تاثیر قرار میگرفتند. فرهنگ هم مقوله سختی است.
ساختمان فرهنگ را آجر به آجر میچینید، ولی تخریب آن آسان است. اتفاقی که در دوم خرداد افتاد این بود که اجازه داده شد پایههای فکری، فرهنگی و اخلاقی سست شود و عدهای به آن تعرض کنند. شاید آنان که مسئولیت کار را بر عهده داشتند، دنبال سست کردن پایههای فرهنگی و اخلاقی نبودند، اما رفتارشان این فضا را ایجاد کرد. آنان شعار میدادند که نباید سختگیری کرد؛ دنیا، دنیای بازی است و باید همپیوندی ایجاد کنیم، اما ادراکی از لوازم و توابعش نداشتند.
بازسازی این آسیبها کار سادهای نیست. یکی از دغدغههای ما در دولت نهم و دهم این بود که آقای احمدینژاد شعارهای ارزشی مطرح کرد و بعد از مدتی جاخالی داد. در دوره احمدینژاد باید این آسیبها را جبران میکردیم، اما شعار دادیم و توقع ایجاد کردیم. تنزل فرهنگی در دولت آقای احمدینژاد ادامه پیدا کرد و در همان سطوح باقی ماند. من از این دوره به عنوان «دوره وادادگی» تعبیر میکنم. بروز مشکلات اقتصادی، در نتیجه سوءمدیریت و بیقانونی دولت هم که غیرقابل انکار است.
اجازه بدهید، در پایان، دوباره روی زمین برگردیم و وارد بحث انتخابات ریاست جمهوری شویم. میدانیم که شما تصمیم به نامزدی دارید. آیا شما میآیید تا فقط تنور انتخابات را گرم کنید و بعد به نفع دیگری کنار بروید؟ اساسا برنامه و نقش شما در این سناریو چیست؟
من عضو جامع روحانیت تهران و معاون سیاسی آن هستم و در کانون اصولگرایان کشور قرار دارم. جامعه روحانیت به نظرجامع انتخاباتی رسیده و ائتلاف جامعی را برای اصولگرایان نهایی کرد که خوشبختانه مورد استقبال هم قرارگرفته است. در اینجا اعلام میکنم که حضور من در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم به عنوان نامزد، قطعی است. امیدوارم درآینده بسیار نزدیک اطلاعات بیشتری از این مدل ارائه شود تا با ساماندهی اصولگرایان همه به توافق درکاندیداها، نظر واحد و ائتلاف قابل قبول اصولگرایی برسند.
من با سازوکار جامعه روحانیت مبارز میآیم و تا آخر راه خواهم بود و هرگز به نفع دیگری کنار نخواهم رفت. کنار رفتن به نفع دیگری را در شأن و شخصیت خودم نمیدانم. من جریان اصولگرایی را پایبند به ارزشهای انقلاب میدانم و معتقدم اگر طراحی سیاسی و انتخاباتی هوشمندانهای داشته باشد، حتما پیروز است.
به نظرم ائتلاف و در نهایت به نفع کسی کنار رفتن، در واقع، نوعی فردگرایی است. محور نبودن نهادهایی مانند جامعتین در ائتلاف اخیر، از همان آغاز، ضعف بزرگی بود که آن را شکننده کرد. شاید هم به همین دلیل است که ائتلافیون به دیدار شیوخ اصولگرا میروند تا مسیرشان را روشن کنند.
آرایشهای انتخاباتی، مقتضیات خاصی دارد. باید منتظر باشیم تا فضا مهیاتر باشد. ما، در جامعه روحانیت مبارز، سازوکار خودمان را داریم. جامعه روحانیت محور اصولگرایان است. انتخابات آرایش خاص خود را دارد و شاید تعداد نامزدهای بیشتر، فضای سیاسی را شادابتر کند؛ بنابراین، هر تصمیمی که نشاندهنده مکانیسم نامشخص ما برای حضور در انتخابات باشد، هم فضا را تخریب و سست میکند و هم منافی تشکیلاتی بودن است.
دیدگاه تان را بنویسید