از «گیت»ها تا «لیکس»ها

به گزارش نامه‌نیوز، تاریخ جهان موارد متعددی از رسوایی‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، حقوق بشری، اخلاقی و .... را به خود دیده است. این رسوایی‌ها به ویژه در دو قرن اخیر با به وجود آمدن رسانه‌های مختلف و نیز ابزارهای مختلف از عکس و فیلم گرفته تا اینترنت به عنوان پدیده عصر حاضر، بیشتر به چشم آمده‌اند. اگر جهان برای آگاهی از آن چه در اردوگاه‌های کار اجباری سیبری در اتحاد از هم فرو پاشیده شوروی سابق یا کوره‌های آدم‌سوزی آشویتس باید سال‌ها صبر می‌کرد، این روزها حتی بقا و استیلای صاحبان قدرت بر جغرافیای اطلاعات و خود اطلاعات هم نمی‌تواند مانع از افشای حقایقی شود که به رسوایی دولت‌ها و چهره‌های شاخص جهان می‌پردازد.زمانی رسوایی سیاسی «واتر گیت» باعث شد ریچارد نیکسون از ریاست جمهوری آمریکا کناره‌گیری کند و بعد از آن پسوند «گیت» نشانی از رسوایی‌های سیاسی می‌داد. کما این که رسوایی اخلاقی بیل کلینتون درباره رابطه‌اش با مونیکا لوینسکی، کارآموز کاخ سفید نیز از سوی برخی رسانه‌ها به «مونیکا گیت» مشهور شد. در سال‌های اخیر با ظهور پدیده «ویکی لیکس» و افشاگری‌های اطلاعاتی ادوارد اسنودن عضو سابق دستگاه اطلاعاتی آمریکا، «لیکس» نیز تبدیل به یکی از پسوندهای مشخصه افشای رسوایی‌ها شده است. حال در آخرین نمونه این رسوایی‌ها، شاید بزرگترین رسوایی سیاسی-اقتصادی تاریخ تا کنون رقم خورده است؛ رسوایی که در همین ابتدای ظهور و بروز، لقب‌هایی مثل «پاناما گیت»، «پاناما لیکس» و «اوراق پاناما» به خود گرفته است. 12 رهبر جهان، 215 هزار شرکت، 140 سیاستمدار و 11 کشور درگیر رسوایی کلان پولشویی، فرار مالیاتی و دور زدن مسائلی همچون تحریم‌ها هستند که اسناد آن در اختیار کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی قرار گرفته است. افشای 11 میلیون سند مالی از یک شرکت حقوقی پانامایی نشان می‌دهد که چگونه ثروتمندان و قدرتمندان جهان از پناهگاه‌های مالیاتی برای پنهان کردن ثروت خود استفاده کرده‌اند و با روش‌های مختلف به پولشویی و دور زدن تحریم‌های بین‌المللی پرداخته‌اند. این میزان اسناد - که بنا بر برخی گفته‌ها تنها بخشی از اسناد موجود است - از کل اسناد منتشر شده توسط ویکی لیکس تا کنون بیشتر بوده‌اند. افشای این اسناد بیش از هر چیز، چهار موضوع را در ذهن تداعی می‌کند. اولین موضوع گسترده بودن موضوع فساد در جهان است. این موضوع از آن‌جا بیشتر قابل توجه است که حاصل فسادهای کلان اقتصادی از این جنس، می‌تواند باعث سوءاستفاده‌هایی در عرصه‌های سیاسی شود. همچنین حضور گروه‌های معروف قاچاق مواد مخدر و نیز سران برخی کشورهایی که در حمایت از تروریسم بدسابقه هستند، می‌تواند نشان دهد که بخشی از منابع مالی رفتارهای ضدامنیتی در جهان چگونه تامین می‌شوند. موضوع دوم، گره خوردن منافع فسادهای اقتصادی و سیاسی به یکدیگر است. حتی بدون نگاهی «دایی جان ناپلئونی» می‌توان نتیجه گرفت که منافع بخش بزرگی از سیاسیون و نیز بنگاه‌های اقتصادی جهان به همنوایی در عرصه فساد گره خورده است و همین می‌تواند باعث شود که به نظر برسد لااقل برخی معادلات جهانی با اثرگذاری ذی‌نفعان هم منفعت رقم می‌خورد به نحوی که از یک سو امنیت صاحبان این منفعت لطمه نخورد و از سوی دیگر حتی شاید این نفع و سود را افزایش دهد. موضوع سوم، اثرگذاری جریان آزاد اطلاعات و روش‌های نوین انتشار اطلاعات و از جمله اینترنت در این زمینه است. واقعیت این جاست که شاید پیش از ظهور اینترنت و شبکه‌های گسترده اطلاعاتی و نیز به وجود آمدن شهروندان خبرنگار و شهروندان افشاگر، نمی‌شد انتظار داشت که چنین اطلاعاتی با این گستردگی افشا شود. همین موضوع نشان می‌دهد که حضور رسانه‌ها تا چه حد می‌تواند به شفاف سازی فضای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کمک کند و با بالا بردن خطر افشای هرگونه فساد اعم از سیاسی، اقتصادی، اخلاقی و .... خود به مانعی برای ظهور فساد تبدیل شود. در نهایت باید به عنوان موضوع چهارم به نقش روزنامه‌نگاری تحقیقی در افشای فساد اشاره کرد. همان گونه که رسوایی «واتر گیت» از سوی روزنامه‌نگاران تحقیقی واشنگتن‌پست - باب وودوارد و کارل برنستین - افشا شد و یا چنان که در فیلم اخیرا برنده اسکار شده «اسپات لایت» روایت شد، رسوایی اخلاقی کلیسای کاتولیک توسط گروه روزنامه‌نگاری تحقیقی روزنامه بوستون گلوب در معرض توجه همگان قرار گرفت، اسناد رسوایی پاناما نیز به «کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران» ارائه شده و برای نخستین بار از سوی نشریه زودویچه تسایتونگ منتشر شده است. در واقع جای خالی روزنامه‌نگاری تحقیقی در ایران در کنار مسائلی مثل - سابقا نبود و در حال حاضر - اجرای ناقص قانون دسترسی آزاد به اطلاعات و نیز محدودیت‌های قانونی رسانه‌ها در افشای فساد باعث شده است که رسانه‌ها نتوانند نقش واقعی خود را در تاباندن نور به تاریکخانه فساد انجام دهند. در شرایطی که به دنبال فسادهای گسترده افشا شده اخیر - به ویژه در دولت‌های نهم و دهم - و اظهار تلاش‌های دولت یازدهم برای مقابله با مقوله فساد، تقویت نقش رسانه‌ها و البته توجه خود رسانه‌ها به روزنامه‌نگاری تحقیقی می‌تواند به ایجاد ناامنی برای زمینه وجود فساد کمک کند.

منبع: روزنامه ابتکار