سیاستی برای تمام فصول/ مروری بر آرای امامخمینی درباره اسراییل
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
بهگزارش نامه به نقل از هفته نامه متن،شناسایی عقبه تاریخی بسیاری از تصمیمهای امام، این نکته را برملا میکند که ایشان از همان آغاز با آیندهشناسی جریانها و رفتارهای فکری و سیاسی، متعرض بحثهایی شده است که سالها بعد به مسایل حیاتی جامعه اسلامی بدل شدهاند. بهطور خاص، موضعگیریهای امام(ره) درباره اسراییل و پیشبینیهایی که در همان سرآغاز فعالیتهای سیاسی خود به دست داده، پس از مدتی به مسایل و بحرانهای جوامع اسلامی بدل شد. در این نوشتار کوتاه برآنیم که برخی وجوه اساسی و محورهای شاخص دیدگاه امام در باب اسراییل و مخاطراتی را که این پدیده نامیمون برای جوامع اسلامی به بار آورده، مرور کنیم.
مواجهه با اسراییل در اندیشه سیاسی امام (ره)
سخنرانیهای سیاسی امام(ره) علیه حکومت پهلوی در سالهای نخست دهه 40، مرجع اصیلی برای بازشناسی رأی و نگرش ایشان درباره اسراییل است؛ نگرشی که بهتدریج در میان ملتهای اسلامی گسترش یافت و درنهایت، در ادبیات سیاسی معاصر، به جایگاهی ممتاز و تعیینکننده رسید. به لحاظ تاریخی، امام(ره) در میان متفکران برجسته اسلامی، در زمره نخستین افرادی است که بادقت در ماجرای شکلگیری کشوری جعلی با عنوان اسراییل، بهنحوی بنیادی متعرض این موضوع شد. امام در طرح دیدگاه خود، تنها به ذکر عقاید دینی و ایدئولوژیک در این باره بسنده نکرد، بلکه با تعالی از این سطح از مواجهه، ماجرا را در عرصه مناسبات سیاسی بینالمللی و از منظر دیپلماسی کشورهای اسلامی نیز پی گرفت. ایشان در عین حال با نفی رویکردهای ملیگرایانه، که از سوی برخی دولتهای عربی در مواجهه با شکلگیری دولت اسراییل پیگیری میشد، نقطه ثقل رویکرد خود را بر مواجهه اسلامی، یعنی اهتمام به آموزههای دین اسلام به عنوان عامل وحدت بخش کشورهای اسلامی قرار داد.
این رویکرد جهانشمول و جامعنگر، مبتنی بود بر فلسفه سیاسی خاص او که از سویی ریشه در فلسفه سیاسی صدرایی و شرایط تحقق مدینه اسلامی داشت- و به همین دلیل مرزبندیهای متعارف سیاسی میان کشورهای مسلمان را امری اعتباری میدانست- و از سوی دیگر، منتقد جریان مسلط امپریالیستی صهیونیستی وقت بود و شناسایی دقیق این پیوند سیاسی ویرانگر را در سپهر نگرش سیاسی خود به کار گرفته بود.
ایده وحدت دولتهای اسلامی
امامخمینی(ره)، با شناسایی بهموقع بسیاری از تحرکات اسراییل، به روشنگری درباره مخاطرات کنشهای مخرب این رژیم همت گمارد. برخی از تحرکاتی که بهطور خاص مورد مورد توجه امام(ره) قرار گرفت، عبارت بودند از: گسترش جغرافیای سرزمینی، ایجاد شهرکهای یهودینشین، ترور رهبران سیاسی و مذهبی فلسطینی، تسخیر بیتالمقدس، تهدید گروههای افراطی به تخریب مسجدالاقصی و تفرقهافکنی در میان کشورهای اسلامی.
نگاهی به سخنرانیها و گفتارهای امام در سالهای آغازین دهه 40 این ادعا را اثبات میکند. نکته مهم اما این جاست که امام (ره) مبحث مبارزه با اسراییل را با همان قوتی پی میگرفت که به موضوعات داخلی در رابطه با حکومت پهلوی میپرداخت. با تحلیل گفتارهای انتقادی امام(ره) در آن مقطع، روشن میشود که ایشان به سه موضوع اهتمام خاص داشت: برملا کردن استبدادی بودن رژیم حاکم؛ نشان دادن سیاستهای دینستیزانه دستگاه حاکم و روشنگری درباره نفوذ اسراییل در ساحات مختلف جامعه. این نکته از سویی نشانگر آن است که زیست جهان سیاسی امام، در ساحاتی فراتر از مناسبات سیاست داخلی- که به طور خاص در مواجهه و مبارزه با رژیم شاه تعریف میشد- گسترش یافته بود. در این رابطه، مفهومی که به طور بنیادی اندیشه امام(ره) را در عرصه فراملی راهبری میکرد، ایده «وحدت دولتها و ملتهای اسلامی» بود. این استراتژی اگرچه پیش از این از سوی نواندیشانی همچون جمالالدین اسدآبادی در جهان اسلام طرح و گسترش یافته بود، این بار با هویداشدن پدیدهای رادیکال و البته انحرافی به نام اسراییل، مجالی نو برای احیا یافت.
شاید رویکرد امام(ره) در این ماجرا بر این تحلیل استوار بود که با شکلگیری دولت اسراییل، کانونی بهشدت رادیکال در برابر جهان اسلام سر برآورده؛ کانونی که بالقوه میتوانست منجر به همدلی و همسویی دولتهای اسلامی و درنهایت آرایش سیاسی همگرا علیه اسراییل شود. ایشان ضمن آگاهی به این امکان و دعوت چندباره سران دولتهای اسلامی به اتخاذ این سیاست، تحقق این خواست را امری بعید میدانست؛ زیرا سران دولتهای اسلامی وقت و همچنین رژیم شاهنشاهی ایران، آشکار و پنهان سیاست حمایت از دولت اسراییل را در پیش گرفته بودند.
تاکید بر وحدت دولتها و ملتهای اسلامی، بهعنوان یکی از مهمترین کانونهای فکری امام در مقابله با اسراییل، موضوعی رفعناشدنی در منظومه فکری سیاسی ایشان بود. امام در یکی از بیانات ماندگار خود میگوید: «برای من یک مطلب به شکل معماست و آن این است که همه دول اسلامیه و ملتهای اسلام میدانند که درد چیست؛ میدانند که دستهای اجانب در بین است که اینها را متفرق از هم بکند. میبینند که با این تفرقهها ضعف و نابودی نصیب آنها میشود؛ میبینند که اگر مسلمین مجتمع بودند هرکدام یک سطل آب به اسراییل میریختند او را سیل میبرد. معذالک در مقابل او زبون هستند. معما این است که با این که اینها را میدانند، چرا به علاج قطعی که آن اتحاد و اتفاق است روی نمیآورند؟ چرا توطئههایی که استعمارگرها برای تضعیف آنها به کار میبرند، آنها توطئهها را خنثی نمیکنند؟ آیا این معما چه وقت باید حل شود؟ و پیش کی باید حل بشود؟ این توطئهها را کی باید خنثی کند غیر از دولتهای اسلام و ملتهای مسلمین؟ این معمایی است که شما اگر جوابی دارید و حل کردید، این معما را به ما هم تذکر بدهید.»
مردم به جای دولتها
در این میان و بهدلیل سکوت، و گاه همراهی دولتهای اسلامی با اسراییل، آنچه میتوانست، امام(ره) را از بنبست مبارزه علیه اسراییل رهایی بخشد، برملا کردن این تبانی شوم نزد ملتهای مسلمان بود. در این رابطه امام (ره) برای آنکه راه دیالوگ با مردم را باز کند، و به یک معنا ذهن آنها را نسبت به این پدیده شوم حساس کند، بر مفهوم «مصالح و منافع ملتها» و نه دولتها تاکید کرد. بنا به تفسیر امام(ره)، به رسمیت شناختن و برقراری رابطه با اسراییل، تقابل ریشهای با مصالح عمومی جوامع مسلمان دارد. ایشان با طرح این معنا، دستکم در فضای داخلی ایران، مانع سختی پیش پای رژیم برای توجیه این رابطه نزد مردم گذاشت. همراهی مردم با نگرش امام(ره) در آن دوره، لااقل آن گروهی که در معرض سخنان ایشان بودند، کاملا مشهود است. امام در تبیینهایی که در آن مقطع به دست میداد، استبداد حکومت پهلوی را همانقدر برای مردم ویرانگر و نافی مصالح خصوصی و عمومیشان میدانست که اقبال به اسراییل را از سوی رژیم. ایشان بدسرشتی اسراییل را با مفهوم استبداد پهلوی گره زد تا از این طریق، بی وجه و مضر بودن حکومت پهلوی را همسنگ جعلی بودن رژیم اسراییل نشان دهد. نکته اساسی در این تلقی آن است که امام(ره) هیچ راه بازگشت و تجدید نظری باقی نمیگذارد؛ یعنی تقابل و مبارزه با اسراییل، امری ضروری و ابدی است.
امام و مساله تحریم اسراییل
علاوه بر ضرورت اتحاد دولتهای اسلامی، راه دیگری که امام برای مبارزه با اسراییل پیش پای دولتها و مردم مسلمان گذاشت، «تحریم اقتصادی» این رژیم بود. ایشان در سال 49 با بیانی صریح، بر حرمت معامله با اسراییل صحه گذاشت: «شما از خوابهایی که برای این کشورها دیدهاند اطلاع ندارید، اینجانب کرارا خطر دولت اسراییل و عمال آن را به ملت گوشزد کردم که باید مقاومت منفی کنند و از معاملات با آنها احتراز جویند.»همچنین در جای دیگر تاکید میکند که «کمک به اسراییل، چه فروش اسلحه و مواد منفجره و چه نفت، حرام و مخالفت با اسلام است. رابطه با اسراییل و عمال آن، چه رابطه تجاری و چه رابطه سیاسی، حرام و مخالف اسلام است. باید مسلمین از استعمال امتعه اسراییل خودداری کنند.» امام بر این باور بود که هرگونه همکاری اقتصادی با اسراییل، زمینه تثبیت این دولت جعلی را فراهم میکند؛ درواقع، پیشفرض امام این بود که گسترش روابط اقتصادی، به طور طبیعی، به توسعه مناسبات سیاسی اسراییل با دولتهای اسلامی میانجامد. از این حیث، امام پیشروترین مبارز سیاسی در مواجهه با اسراییل به شمار میآید. پیشنهاد امام برای تحریم اقتصادی اسراییل، بهطور خاص شامل دو محور بود: یکی تحریم فروش نفت به این رژیم از سوی دولتها و دیگری تحریم خرید کالا و مصنوعات ساخت اسراییل و حامیان آن. با وجود تاکید امام به این موضوع، پس از پیروزی انقلاب بود که ایران، به عنوان تنها کشور اسلامی، بهطور قاطع، تحریم اقتصادی را علیه اسراییل اعمال کرد. این در حالی است که بسیاری از کشورهای عربی، با وجود مخالفتهای مردم و نخبگان جامعه خود، کماکان مراودات اقتصادی خود را با اسراییل ادامه داده، از این طریق، به پا گرفتن این کشور ساختگی کمک رساندهاند.
بازگشت به اسلام: عامل وحدت
از این رو، بی دلیل نبود که امام، تفرقه و فقدان سیاست مشترک میان دولتهای اسلامی را دردی بزرگ و معمایی پیچیده میدانست. با وجود این، امام همواره این دولتها را به وحدت و اتخاذ مواضع مشترک فرا میخواند: «سران کشورهای اسلامی از اختلافات داخلی دست بردارند و با اهداف عالیه اسلام آشنا شوند و به سوی اسلام گرایش پیدا کنند.» به زعم امام(ره)، گام نخست برای رسیدن به این هدف ضروری، شناخت و اهتمام به آموزههای اسلامی بود. علاوه بر این، ایشان هرگونه عامل تعصبآمیز و در پیش گرفتن رویکردهای ناسیونالیستی، قبیلهای و جزیینگر را مانعی برای رسیدن به این مقصود میدانست. طبیعی است که رفع این موانع، تنها با کوشش دولتهای اسلامی تحقق مییابد. از همین منظر بود که امام تصریح داشت که «اگر دولتهای اسلامی به خود بیایند و گرایش پیدا کنند به اسلام و از عربیت برگردند به اسلامیت و از ترکیت برگردند به اسلامیت، حل میشوند مسایل.»
فلسطین، مسالهای جهانی است
یکی دیگر از مصادیق افتراق میان حکومتهای اسلامی، مساله به رسمیت شناختن اسراییل بود. امام(ره) با این تحلیل که اسراییل بهعنوان یک کشور غاصب، فاقد هویت اصیل است، به رسمیت شناختن آن را مخاطره و خطایی بزرگ میدانست. ایشان در عباراتی معروف، این نظر را بیان میکند که «یک دولت پوشالی دو میلیونی، یعنی اسراییل، در مقابل یک میلیارد مسلمان ایستاد و حمله کرد و آن قدر جنایت کرد که در تاریخ کمنظیر است. آن وقت میبینیم که دولتهای اسلامی در تلاشند که آن را به رسمیت بشناسند. ما میگوییم اسراییل باید از صفحه روزگار محو شود و بیتالمقدس مال مسلمین و قبله اول مسلمین است.» امام(ره) با معرفی روز قدس، گامی مهم برای تثبیت این دعوی بیچونوچرا برداشت. این حربه که به ماجرای مبارزه علیه اسراییل سویهای معین بخشید، میدان مبارزه را، از طریق همراه کردن پیروان ادیان الهی دیگر، وسعت داد؛ تا آنجا که مساله فلسطین و قدس، به مسالهای فراگیر در جهان تبدیل شد. امام این رخداد را این گونه بیان میکند: «مساله قدس، یک مساله شخصی نیست و یک مساله مخصوص به یک کشور و یا یک مساله مخصوص به مسلمین جهان در عصر حاضر نیست؛ بلکه حادثهای است برای موحدین جهان و مومنان اعصار گذشته و حال و آینده. از روزی که مسجدالاقصی پیریزی شد تا آن گاه که این سیاره در نظام هستی در گردش است». به نظر میرسد، شخصیندانستن مساله فلسطین، عظیمترین دستاورد تلاشهای نظری و عملی امام(ره) در مسیر مبارزه با اسراییل بود؛ میراثی که اگر بهدرستی از آن پاسداری نکنیم، مسیری را که امام با جهد بسیار هموار کرد، به بیراهه میکشانیم.
دیدگاه تان را بنویسید