SPV در کما ؛ رویای حفظ برجام با اروپایی ها بر باد رفته است؟

در چند روز گذشته چند اظهارنظر متفاوت از مسئولان شنیدیم. آقای عراقچی در کنفرانسی اشاره کرد که هیچ یک از کشورهای اروپایی حاضر به پذیرش میزبانی SPV نشده‌اند. همزمان آقای زمانی‌نیا، معاون بین‌الملل وزیر نفت در کنفرانسی در کیش اعلام کرد که فرانسه میزبانی این سازوکار را پذیرفته و مذاکرات ایران و فرانسه در این زمینه در جریان است و در تا آخر این هفته نهایی خواهد شد. لذا فعلا اطلاعات واحد و منسجمی نداریم که ببینیم آیا واقعا اروپا از این کار منصرف شده یا همچنان دنبال این است که این سازوکار را در یک کشوری مستقر کند. البته بهتر می‌دانید که پیشنهادات زیادی مطرح شد؛ از لوگزامبورگ گرفته تا روسیه، ولی هنوز در عمل اتفاقی نیفتاده؛ البته با اظهارات آقای عراقچی شاید بتوان از نظر چانه‌زنی و تلاش برای گرفتن امتیاز بیشتر یا تحت فشار قرار دادن اروپا برای تسریع میزبانی این سازوکار تلقی کرد. اگر این فرض درست باشد، به این معناست که اظهارات آقای زمانی‌نیا شاید قرین واقعیت باشد و ایران و فرانسه دارند تلاش می‌کنند که این سازوکار را برقرار کنند و در نهایت یکی از همین سه کشور توان این را دارد که در مقابل فشارهای آمریکا بایستد و میزبان SPV باشد. البته از اولش این انتظار هم وجود داشته؛ حداقل در وهله اول نگاه‌ها به سمت آلمان بود که قوی‌ترین اقتصاد اروپا است و می‌توانست این سازوکار را میزبانی کند، با توجه به وجود بانک ایران و آلمان در آلمان، انتظار می‌رفت آلمان این کار را کند، ولی این‌که چرا این کار را نکرده، دلایلش علنی نشده، ولی اگر فرض کنیم فرانسه می‌خواهد این را میزبانی کند، آن وقت این حدس و برداشت کلی که یکی از این سه کشور باید این کار را بکند، درست است.

به نظر می رسد اروپا الان در وضعیت کاملا ضعیف خودش است. به نظرتان این به خاطر حضور ترامپ است که این شرایط شکل گرفته یا نه، بحث‌های خروج انگلیس از اتحادیه و مسائل دیگر است که باعث شده یک چنین وضعیتی پیش بیاید؟

به نظر موثری نیست، بیشتر مسائل داخلی اتحادیه اروپا و در رأس آن‌ها عدم تحقق آن وعده‌هایی بود که اتحادیه اروپا با اتکای به آن وعده‌ها ایجاد شد، یعنی وعده از میان برداشته شدن مرزها، افزایش سطح رفاه اقتصادی و در واقع عادلانه‌تر کردن توزیع ثروت در اروپا. چون می‌دانید در اتحادیه موج اروپایی توسعه وجود دارد که در شمال ایتالیا تمام می‌شود؛ از جنوب ایتالیا به این طرف، یعنی در یونان، پرتغال و اسپانیا آن توسعه‌ای که در موج اروپا در شمال غرب اتحادیه اروپا وجود دارد، دیده نمی‌شود. شما می‌بینید که اقتصاد یونان اقتصاد ورشکسته است، پرتغال و اسپانیا و حتی خود ایتالیا اقتصادهای به مراتب شکننده‌تری دارند. بنابراین مهمترین تضعیف اروپا را شاید بشود در عملکرد اقتصادی آن در دو دهه گذشته دانست که در واقع به آن وعده‌ها یا انتظاراتی که حداقل به وجود آورده بود، نتوانسته جامه عمل بپوشاند. در یک طرف کشورهایی مثل یونان و پرتغال و اسپانیا را داریم که معتقدند اتحادیه اروپا بیشتر به نفع ثروتمندان اتحادیه اروپا است. در طرف دیگر آلمان، انگلیس و فرانسه را داریم که معتقدند مالیاتی که مردم این کشور می‌دهند، صرف حل بحران اقتصادی کشورهایی مثل یونانی و غیره می‌شود که کشورهای اصطلاحا ورشکسته هستند و مثلا کار نمی‌کنند و از این حرف‌ها.

لذا این دو مسئله به نظرم مهمترین عوامل تضعیف ساختاری اتحادیه اروپا است. در کنار آن‌ها هم مسئله رشد و تقویت راست افراطی ضد اتحادیه اروپا هم خیلی مهم است، یعنی دیگر راست افراطی محدود به دانمارک و اتریش نیست، بلکه امروزه شاهد هستیم از فرانسه گرفته تا آلمان و ایتالیا و خیلی کشورهای دیگر با مسئله راست افراطی ضد مهاجرت، ضد اتحادیه اروپا روز به روز تقویت می‌شود و دولت‌ها را وادار می‌کند که در تقویت اتحادیه اروپا، در واگذاری صلاحیت‌های خودشان به یک نهاد فرامرزی به نام اتحادیه اروپا تجدیدنظر جدی داشته باشند که نمونه‌اش را شما در آلمان می‌بینید . این دو عامل به نظرم در تضعیف ساختاری اتحادیه اروپا نقش جدی دارد. فعلا اتحادیه اروپا راهکاری برای مبارزه با این دو مسئله ندارد، یعنی یک؛ احساس بی‌عدالتی اقتصادی یا توزیع نابرابر ثروت بین اعضای اتحادیه اروپا و دو؛ رشد احساسات ناسیونالیستی ضد مهاجرتی و ضد اتحادیه اروپا.

- در آن وضعیتی که اروپا دارد و برجام هم از این طرف به این شکل درآمده، به نظرتان ضعف اروپا است که باعث شده این ساز و کار مالی مستقل از آمریکا به تعویق بیفتد یا نه، آن‌ها این را در نظر دارند که ایران گریزی از ماندن در برجام ندارد و فعلا تمایل و اراده دقیق و محکمی ندارند؟

من معتقدم هیچ کدام از این‌ها نیست. در واقع مسئله زمان‌بر بودن است و پروسه و روند اداری که نیاز هست، زمان‌بر است. چرا زمان‌بر است؟ به هر حال شما در اقتصاد جهانی یک جریان اصلی دارید که شاید به این شکل بشود گفت که 98 درصد کشورها در آن سازوکار جریان و نهادهای جریان اصلی تجارت می‌کنند، پول مبادله می‌کنند و اقتصاد خارجی‌شان را پیش می‌برند. قاعدتا شما بخواهید خارج از این جریان اصلی، خارج از این نهادهای اصلی جاافتاده یک سازوکاری درست کنید، به صورت طبیعی خیلی زمان‌بر است، ابعادش هنوز معلوم نیست، کما این‌که مقامات لوکزامبورگی گفتند ما اصلا نمی‌دانیم این سازوکار چی هست؛ یعنی چیزی که حداقل در این دو، سه دهه اخیر ما نمونه‌اش را نداشتیم. بنابراین یک اتفاق جدیدی، یک پدیده جدیدی، یک سازوکار تجربه‌نشده است، خیلی از کشورها نمی‌دانند واقعا چه خواهد شد؛ فقط مسئله ترس از آمریکا نیست. این به این معنا نیست که از آمریکا نمی‌ترسند، ولی می‌خواهم بگویم تنها دلیلش ترس از آمریکا نیست. به هر حال این‌ها باید یکسری شرکت‌های متوسط و کوچک را وصل کنند به یک سازوکار مالی، آن شرکت‌ها و آن بانک‌ها بپذیرند که از این جریان اصلی خارج شوند و با آن سازوکار کار کنند.

یعنی مثل این‌که شما فرض کنید در خط مترو همه واگن‌ها استاندارد هستند، بعد می‌خواهید در این خط مترویی که استاندارد است و همه هم به آن عادت کرده‌اند، مثلا قطار جدیدی را راه‌اندازی کنید و با آن مسافر جابجا کنید؛ قاعدتا این سختی‌های خاص خودش را دارد و البته بی‌میلی‌های مقامات اجرایی، یعنی طبیعتا ما متوجه شدیم که در این چند ماه گذشته مقامات ارشد اتحادیه اروپا به صراحت از این سازوکار حمایت کرده‌اند، ولی این اراده سیاسی تا تبدیل شود به تصمیم سیاسی و اجرایی شود، قاعدتا زمان زیادی می‌برد، آن هم با در نظر گرفتن ساختارهای بسیار پیچیده تصمیم‌گیری در اتحادیه اروپا که خیلی مهم است، یعنی در اروپا تصمیم‌گیری یک‌لایه نیست، اگر کشوری بخواهد این سازوکار را میزبانی کند، فقط تصمیم خودش موثر نیست، تصمیم نهادهای دیگر اتحادیه اروپا، کمیسیون اروپا، شورای وزیران و همه مهم است. در ادبیات روابط بین‌الملل معروف است که می‌گویند پیچیده‌ترین سیستم‌های تصمیم‌گیری دنیا را اتحادیه اروپا طراحی کرده که بعضا خیلی از این‌ها خودشان هم واقعا با ریز و جزئیات نمی‌دانند این تصمیمات چگونه اتفاق می‌افتد. لذا عمده‌ترین و اصلی‌ترین مسئله این است که شما می‌خواهید یک سازوکار ویژه‌ای طراحی کنید که با سازوکارهای موجود متفاوت است و طبیعتا پیاده‌کردن این سازوکار از نظر اجرایی و بروکراتیک، زمان‌بر است.

- شما از جزئیات SPV خبر خاصی دارید؛ به نظرتان اگر اتفاق بیفتد، ایران می‌تواند یک راه گریزی از این وضعیت داشته باشد؟

آن چیزی که اعلام کرده‌اند و گفته‌اند به شیوه‌های مقتضی اقتصادی تلاش می‌کنند نفتی را که ایران می‌فروشد، تبدیل کنند به کالاهای اساسی مورد نیاز ایران و منتقل کنند به ایران و در مواردی هم حتی ممکن است که پول را به ایران بدهند. هنوز خیلی جزئیات کار مشخص نیست.

- اگر شکل بگیرد، اقتصاد ایران می‌تواند یک نفسی بکشد؟

واقعیتش را در نظر بگیرید که این SPV ابتکار عمل اتحادیه اروپا است، یعنی خارج از اتحادیه اروپا، ایران الان بخشی از مراودات تجاری و اقتصادش‌اش با چین است، با هند است، با ترکیه است، با کره جنوبی است، با ژاپن است؛ لذا این‌ها هم مهم است، یعنی این‌ها نافی اهمیت اتحادیه اروپا نیست، ولی می‌خواهم بگویم که تمام اقتصاد ایران وابسته به اتحادیه اروپا نیست، ولی به هر حال نقش این سازوکار مالی حتما مهم است، مخصوصا در بُعد سیاسی و روانی و این‌که جامعه بین‌المللی و افکار بین‌المللی بپذیرد که اتحادیه اروپا در عمل هم به وعده‌های خودش عمل کرد و در برابر آمریکا ایستاد و چنین چیزی ممکن است. خود این شاید اثرش از واقعیتش مهم‌تر باشد، ولی در هر حال در عمل هم بسیار مهم است در تاثیرگذاری بر اقتصاد ایران.