باز کردن «قفل» مشارکت در انتخابات با «کلید» رسانه
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
بهطور کلی میتوان پنج دسته رسانه را به تفکیک در انتخابات ریاست جمهوری اخیر مورد ارزیابی قرار داد. در این مطلب هر یک از این رسانهها به صورت مجزا و به اختصار مورد بررسی قرار میگیرند .
1 ـ صداوسیما: برنده اصلی در رقابت وسایل ارتباط جمعی مطرحشده در این تقسیمبندی، صداوسیما بهویژه تلویزیون بود. صداوسیمای ملی در کلاسِ انتخابات در حالی با رانت «انحصاری بودن» با نمرهای کمتر از 15 شاگرد اول شد که بیش از آنکه قوت آن به چشم آید، ضعف سایر رسانههای همشاگردیاش مشهود بود. یکی از دلایل اصلی موفقیت نسبی رسانۀ ملی، هدفگذاری واقعی آن برای تحقق مشارکت حداکثری بود. مسئولان صداوسیما در این دوره سعی کردند اگر «بیطرف» نیستند، حداقل «انصاف» را در رقابتهای ریاستجمهوری درنظر بگیرند و همین رویکرد باعث افزایش میزان مشارکت نسبت به پیشبینیهای واقعبینانه اولیه شد .
هارولد لاسول، محقق آمریکایی، در سال 1948 در مقالهای با عنوان «ساختار و کارکرد ارتباطات در جامعه» سه نقش خبری (نظارت بر محیط)، تفسیر و راهنمایی (همبستگی اجتماعی) و آموزشی (انتقال میراث فرهنگی) برای رسانههای گروهی قائل شد. چارلز رایت، محقق دیگر آمریکایی، 18 سال بعد سرگرمی را به عنوان نقش چهارم وسایل ارتباط جمعی برشمرد. از آن زمان هر چند محققان نقشهای مختلفی برای رسانهها برشمردهاند، اما ماهیت کلی آنها منطبق بر این تقسیمبندی چهارگانه است .
صداوسیما ـ بهطور خاص تلویزیون ـ در این انتخابات، کارنامه پرفراز و نشیبی در ایفای این نقشها داشت. اوج عملکرد صداوسیما را باید در برگزاری مناظرهها بهویژه مناظرههای اول و سوم ارزیابی کرد. هر چند انتظار از مناظرهها بیشتر تحقق نقشهای خبری و همبستگی اجتماعی بود، اما ناگهان بخش دوم مناظرة اول که کارگردانی آن را یکی از معروفترین کارگردانان مسابقات سرگرمی این رسانه در سالهای اخیر برعهده داشت، تحقق کارکرد چهارم یعنی سرگرمی بود که از قضا، پرطرفدارترین و عامهپسندترین نقش رسانهها از دیدگاه مردم است. پرسشهای تستی و عکسهای پخششده هر چند داد تعدادی از نامزدها را درآورد، اما یخ فضایِ سرد رقابتها را شکست. پیامکها، ارتباطهای میانفردی، شبکههای اجتماعی و سایر رسانهها دنبالهرو این مناظره شدند و آن را داغ کردند. این مناظره موضوع انتخابات را بهصورت جدیتر و البته در سطح فانتزی در جامعه مطرح کرد. صداوسیما مجبور شد توضیح دهد طراحی این مناظره حاصل هزاران ساعت کار کارشناسی و استفاده از استادان برجسته ارتباطات است، هر چند هیچگاه حاضر نشد نام یکی از این استادان را ببرد !
مناظره دوم خیلی عادی بود و هیچ نقطه عطفی نداشت. بسیاری از مردم که به دنبال تحقق نقش سرگرمی این مناظره را دنبال کردند، ناکام ماندند و کارکرد اطلاعرسانی و آگاهیبخشی آن نیز چندان موفق نبود. مسئولان صداوسیما در طراحی مناظره، تمام هموغم خود را گذاشتند تا اتفاقات سال 88 و گفتوگوهای چالشی آن سال تکرار نشود. آنان مجریای برای این مناظرهها انتخاب کردند که بیشتر شُهره به «سازش» بود تا «چالش»؛ مسئولان صداوسیما اینقدر از چالش واهمه داشتند که مناظره را تبدیل به «مصاحبه تبلیغاتی» کردند. مناظره باید چالشی و مجری مرد ادارهکننده آن باشد؛ صداوسیما هنوز «عادل فردوسیپور» سیاسی خود را پیدا نکرده و البته هیچگاه نیز به دنبال و یا رشد دادن چنین فردی نبوده است .
طراحی مناظرهها بهگونهای بود که برای نامزدها فرصت جدی برای چالش نمیگذاشت؛ صداوسیماییها اینقدر در زمینة «همه چی آرومه؛ ما همه خوشحالیم» افراط کردند که مجری مناظرهها تاحدی در مناظره دوم و بیشتر در مناظره سوم، از نامزدها خواست یکدیگر را به چالش بکشند .
بالاخره مناظره سوم، مناظره شد. مناظرة سوم برنده و بازنده داشت و این باعث شد فضای انتخاباتی نسبتا پرشوری هفته آخر تبلیغات در کشور شکل بگیرد. حتی بیشتر نامزدها و بهظاهر صداوسیما خواستار برگزاری مناظرة چهارم شدند، اما به دلایل مختلف که شاید مهمترین دلیل آن دغدغة مسئولان از مشکل شدن مدیریت بر فضای شکلگرفته در کشور بود، برگزار نشد .
همچنین فیلمهای تبلیغاتی بیشتر نامزدها بسیار ضعیف و از حداقلهای حرفهای بیبهره بود؛ فیلمهای تعداد کمی از آنان نیز که قابلقبول بود، صحنة درخشان و بحثبرانگیزی نداشت که باعث ایجاد جریان در جامعه شود .
کلید مشکلگشا
نقطه متمایز این دوره از انتخابات، استفاده از «نشانهها» بود. هر چند نشانهها بهندرت در بعضی از انتخابات ـ همانند استفاده از کفش در انتخابات ریاستجمهوری 84 از سوی احمدینژاد ـ وجود داشت، اما «کلید» حسن روحانی در این دوره، نشانهای بود که به «نماد» تبدیل شد؛ اتفاقی که در این سطح در مورد کفش احمدینژاد نیفتاد. حتی کاپشن احمدینژاد هم پس از انتخاب او به ریاستجمهوری تبدیل به نماد شد .
هر چند حسن روحانی، به اشاره دو نفر از استادان مطرح ارتباطات، آگاهانه «کلید» را به عنوان «سمبل» و «نماد» خود در گفتوگوی ویژه خبری در برابر چشمان بُهتزده مجری رونمایی کرد، اما برای دکتر محمدباقر قالیباف که تا روزهای پایانی منتهی به انتخابات پیشتاز تمام نظرسنجیها بود، نماد تحمیلی «گاز انبر» دردساز شد. بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر شهردار موفق تهران عملکرد بهتری در دوران تبلیغات بهویژه در مناظرۀ سوم داشت، اکنون مسافر پاستور بود؛ اصولاَ راه «بهشت» به «پاستور» خیلی نزدیکتر از «نیاوران» به «پاستور» است، اما شهردار تهران در مناظره سوم با طرح مسالهای برای دفاع از خود، همانند ساخت اتوبان امام علی، فاصله جنوب به شمال را بسیار کوتاه کرد !
مطبوعات؛ خسته و آسیبدیده
2 ـ مطبوعات: بهزعم بسیاری از کارشناسان، مطبوعات در این دوره عملکرد ضعیفی داشتند. نشریات چاپی در این چند سال با محدودیتهای مضاعفی روبهرو بودند؛ از برخوردهای قهری گرفته تا گسترده شدن محدودیتهای حاکمیتی، از کوچ کردن روزنامهنگاران تا بیکاری و تغییر شغل بسیاری از آنان، از چند برابر شدن قیمت کاغذ تا کاهش آگهیها به عنوان شریان اصلی اقتصادی آنها؛ نتیجه این موانع بهطور طبیعی خود را در تیراژ محدود و اقبال کمفروغ مردم نشان داد .
در کمال تعجب هنوز در کشور ما افراد و گروههایی هستند که بر این باورند میتوان یک نشریه را شش ماه قبل از انتخابات منتشر کرد و بعد از انتخابات آن را تعطیل کرد و در عین حال تاثیرگذار بود، در حالی که مخاطب یکشبه بدست نمیآید. تاثیرگذار بودن یک رسانه یک پروژه نیست؛ یک پروسه (فرایند) است. در این دوره از انتخابات کمتر پیش آمد تا مطلبی از یک رسانه چاپی جریانساز شود. در کنار تمام این دلایل نمیتوان منکر شد که رسانههای مجازی با امکان دسترسی سریع و آسان تا حد زیادی باعث کماقبالی مخاطبان به رسانههای چاپی شدند .
تردید کنشگران رسانههای مجازی
3 ـ رسانههای مجازی: رسانههای مجازی شامل انواع سایتها، وبلاگها، شبکههای اجتماعی و غیره هر چند گوی رقابت را از حریف چاپی خود ربودند، اما آنها نیز انتظارات را برآورده نکردند. در میان رسانههای مجازی، خبرگزاریها و سایتهای خبری برجسته البته نمرۀ بهتری گرفتند. بیشترین مخاطب خبرگزاریها دیگر تنها مطبوعات و روزنامهنگاران نیستند، بلکه خود مردم بهطور مستقیم خبرگزاریها را دنبال میکنند. اطلاعرسانی سریع، وسیع و متنوع باعث اقبال بیش از پیش مردم به رسانههای مجازی شده است .
شبکههای اجتماعی همچون فیسبوک، توییتر و گوگلپلاس نیز همچون انتخابات قبلی محلی برای تضارب آرا بودند. البته مباحث طرحشده در این شبکهها ـ به غیر از هفته آخر ـ بیشتر ناظر بر شرکت کردن یا نکردن در انتخابات بود؛ هر چند اکثریت کنشگران این شبکهها نه تنها خود در انتخابات شرکت کردند، بلکه به عنوان کنشگری فعال دیگران را نیز تشویق به شرکت در انتخابات کردند، از همینرو بود که رقابت در هفته آخر در این فضای بهظاهر خصوصی، داغ و شعارهای مختلف، له یا علیه، نامزدهای مختلف ساخته شد .
هر چند دربارة نقش شبکههای اجتماعی در این انتخابات اظهارنظرهای غلوآمیزی مطرح شد، اما واقعیت این است که اثر آنها بیشتر محدود به گروههایی خاص است و نمیتوان تاثیری شگرف برای آن ـ حداقل در این دوره ـ قائل شد. به عنوان مثال، تا لحظه نگارش این یادداشت، صفحه رسمی فیسبوک دکتر حسن روحانی تنها 15776 لایک و صفحه رسمی فیسبوک دکتر محمدباقر قالیباف تنها 19324 لایک خورده است! واقعیت این است میان دنیای مجازی با دنیای واقعی بهویژه در ایران هنوز شکاف عمیقی وجود دارد و این شکاف متاسفانه رو به گسترش است .
کوبنده بر طبل تحریم
4 ـ شبکههای ارتباطی خارج از کشور: سایتها و کانالهای رادیویی و تلویزیونی خارج کشور در این دسته قرار میگیرند. این شبکهها به سه سطح قابل تقسیم هستند :
الف ـ رسانههای سلطنتطلب: این رسانهها هر چند از نظر کمیت در این گروه قابلتوجه هستند، اما بهشدت کیفیتی نازل و مخاطب کمشماری دارند. این شبکهها بهصراحت مردم را تشویق به تحریم در انتخابات میکردند .
ب ـ رسانههای سرگرمیمحور: محوریت این رسانهها که در راس آنها شبکۀ «منوتو» قرار دارد برنامههای سرگرمی است، اما در لابهلای برنامههای خود بهویژه در برنامۀ «اتاق خبر» بهصورت ضمنی و گهگاه مستقیم، مردم را تشویق به تحریم انتخابات میکردند .
الف ـ رسانههای خبری حرفهای: نمونه شاخص این رسانهها شبکۀ «بیبیسی فارسی» است که با زیرکی از زاویۀ خاص خود به انتخابات مینگریست. پخش سخنان گزینششده یکی از نامزدها از سوی این شبکه، نقش مهمی در تخریب چهرۀ این کاندیدا داشت و تلاشهای رسانههای مختلف نزدیک به این کاندیدا برای زدودن آثار این تخریب، تا زمان انتخابات نیز ادامه داشت .
بهطور کلی، رسانههای خارج از کشور برخلاف انتخابات سال 88 نتوانستند سلبی و یا ایجابی، قبل و بعد از انتخابات، نقشآفرینی قابل توجه مثبت و منفی داشته باشند .
همدم خانه و گرمابه و گلستان !
5 ـ موبایل: موبایل در حال حاضر یکی از گستردهترین وسایل ارتباط میانفردی، گروهی و حتی ارتباط جمعی به شمار میرود. فراوانی و تنوع گوشیهای هوشمند باعث شده موبایلها در هر لحظه و هر جایی همدم بسیاری از مردم شوند. علاوه بر مباحث دسترسی به اینترنت و تماسهای فردی، استفاده از قابلیت پیامک که ماهها بعد از انتخابات ریاستجمهوری 88 در تهران قطع بود، در این دوره از انتخابات دوباره شدت گرفت. دادستان تهران در گفتوگویی از ارسال یک میلیارد پیامک در آخرین روزهای تبلیغات ریاست جمهوری خبر داده است؛ اینکه چنین آماری را به جای وزیر ارتباطات، دادستان تهران اعلام میکند خود گواهی است مبنی بر اینکه این رسانه بیشتر کارکرد سیاسی و امنیتی در فضای امروز کشور پیدا کرده است .
بسیاری از بزرگان علم ارتباطات، برخلاف نظریة «تزریقی پیام» که بر تاثیر مستقیم و زیاد رسانههای جمعی بر مخاطبان تاکید میکند، قائل به اثرگذاری و نفوذ عامل انسانی هستند. بهزعم آنان که از دیدگاه خود به عنوان «جریان دومرحلهای» یا «چندمرحلهای پیام» یاد میکنند، ارتباطات غیررسمی فردی بیشتر از زمانی که فرد در معرض پیامهای رسانهها قرار میگیرد، در رفتار رایدهندگان موثر است .
براساس این دیدگاه که نخستین بار از سوی دو محقق به نامهای لازارسفلد و کاتز مطرح شد، محتوای اطلاعات منتشرشده رسانههای جمعی نخست از سوی رهبران افکار دریافت میشود. رهبران افکار گروهی از مردم با دسترسی بیشتر به رسانهها هستند که از دقت و سواد بیشتری برای درک محتوای رسانهها برخوردارند و در بیشتر اوقات، تفسیر خود را نیز به محتوای واقعی رسانهها می افزایند .
قابلیت پیامک موبایل، شکل جدیدی از رهبران افکار را به وجود آورده که با «ارسال به همه » Send to all نظرات و دیدگاههای خود را در قالبی طنز یا جدی به دیگران منتقل میکنند .
علاوه بر ارتباط چهره به چهره، امروزه موبایل نقش مهمی در ارتباط میانفردی بازی میکند. افراد زیادی هستند که از بیان سخنان خود به دیگری بهصورت حضوری اِبا دارند و یا در لحظه و بهصورت آنی نمیتوانند منظور خود را بازگو کنند، اما امروزه موبایل در کنار تلفن، ابزاری برای ارتباط میانفردی محسوب میشوند .
علاوه بر این، ارسال یک پیامک برای همه لیست فرد باعث ایجاد ارتباط گروهی و پخش شدن آن در شبکههای دیگر ایجادکننده ارتباط جمعی و تبدیل شدن خود مردم که مخاطبان دیروز بودند، به رسانههای امروز میشود .
کمیت و سرعت پیامکهای ارسالشده در زمان مناظرهها ـ بهویژه مناظرههای اول و سوم ـ گویای رسانه شدن بسیاری از مردم است. خیلی از چیزهایی که مردم بر زبان نمیآورند، بر صفحة موبایل رقم میزنند. ارسال اطلاعات در کنار روحیه شوخطبعی ایرانیان، پیامک را به ابزاری قوی برای انتقال اطلاعات تبدیل کرده است. شاید تعداد افرادی که استفاده محمد غرضی از اصطلاح عجیب «همهکَسکُش» به جای «کشتار جمعی» را خود دیده و شنیده باشند بسیار کم باشد، اما این اصطلاح چه در قالب پیامک و چه بلوتوث کردن فیلم و مشاهده آن در موبایل، بین بسیاری از مردم رایج شد .
پکیج رسانهها با محوریت تلویزیون
انتخابات ریاستجمهوری اخیر نشان داد رمز موفقیت در استفاده از «پکیج رسانهها» است. تمرکز بر یک رسانه ضامن موفقیت افراد نخواهد بود. همچنین باید به ارتباطات سنتی در کنار ارتباطات مدرن بها داد. امروزه ارتباطات و آگاهی از قابلیتها، محدودیتها و ظرایف رسانهها، «علمی توام با خلاقیت» است که باید آن را شناخت. آگاهی از افکار عمومی برای متخصصان ارتباطات نقطة آغاز کار و بهمثابه شناخت درد و بیماری فرد است و در وهله بعد، باید درمان مناسب و راهکار شایسته را برای موفقیت درنظر گرفت. در این کارزار، مشاوران رسانهای قوی چونان پزشکی حاذق نقشی بیبدیل میتوانند بازی کنند .
همچنین بررسی انتخابات اخیر نشان داد تلویزیون همچنان «جعبه جادویی» است و با وجود انحصاری بودن آن در کشور و بهرغم پیشرفتهای فراوان تکنولوژی، هنوز یکهتاز و «یکی مرد جنگی به از صدهزار» عرصة فناوری و سیاست در کشور است .
در مجموع شاید مهمترین نقشی که بتوان برای رسانهها در انتخابات اخیر قائل شد، جلب اعتماد مردم و ترغیب آنان به شرکت در انتخابات و بازگرداندن نسبی امید به جامعه بود. از همین زاویه میتوان مرتبط کردن راهیابی تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی برزیل و موفقیت تیم ملی والیبال در لیگ جهانی را به نتایج انتخابات و شعار «روحانی مچکریم» ارزیابی کرد!بر اساس درخواست دوست عزیزم، دکتر حجت کاظمی، که از این شماره سردبیری «همشهریماه» را برعهده دارد، یک یادداشت درباره نقش رسانهها در انتخابات ریاستجمهوری 92 برای این نشریه نوشتم. با وجود لحاظ کردن محدودیتهای انتشار مطلب، بنا به درخواست ایشان مطلب کمی تعدیل شد و البته در مرحله بعد، به دلیل کمبود جا، یکچهارم مطلب از سوی خود من کم شد. چون مطلب چاپ شده بهزعم من ناقص است، اصل مطلب را اینجا منتشر کردم. نظرات دوستان و دشمنان! در اینجا و یا در قالب ارسال ایمیل همچون گذشته مزید امتنان خواهد بود .
باز کردن «قفل» مشارکت در انتخابات با «کلید» رسانه
تا قبل از روی کار آمدن دولتهای دموکراتیک و مبتنی بر رای مردم به معنای کنونی، قدرت به وسیله زور سرنیزه، تفنگ و نیروی نظامی بدست میآمد، اما اکنون در کشورهای مترقی افراد و گروهها از «رسانه» به عنوان ابزاری برای به قدرت رسیدن استفاده میکنند. به قول ناپلئون بناپارت، قدرت را به زور سرنیزه میتوان بدست آورد، اما برای حفظ آن نمیتوان به سرنیزه تکیه کرد. برای ادامة قدرت، باید به افکار عمومی اتکاء داشت؛ صد البته که رسانهها در کسب و حفظ قدرت بهویژه در کارزارهای انتخاباتی نقش اساسی ایفا میکنند .
بهطور کلی میتوان پنج دسته رسانه را به تفکیک در انتخابات ریاست جمهوری اخیر مورد ارزیابی قرار داد. در این مطلب هر یک از این رسانهها به صورت مجزا و به اختصار مورد بررسی قرار میگیرند .
1 ـ صداوسیما: برنده اصلی در رقابت وسایل ارتباط جمعی مطرحشده در این تقسیمبندی، صداوسیما بهویژه تلویزیون بود. صداوسیمای ملی در کلاسِ انتخابات در حالی با رانت «انحصاری بودن» با نمرهای کمتر از 15 شاگرد اول شد که بیش از آنکه قوت آن به چشم آید، ضعف سایر رسانههای همشاگردیاش مشهود بود. یکی از دلایل اصلی موفقیت نسبی رسانۀ ملی، هدفگذاری واقعی آن برای تحقق مشارکت حداکثری بود. مسئولان صداوسیما در این دوره سعی کردند اگر «بیطرف» نیستند، حداقل «انصاف» را در رقابتهای ریاستجمهوری درنظر بگیرند و همین رویکرد باعث افزایش میزان مشارکت نسبت به پیشبینیهای واقعبینانه اولیه شد .
هارولد لاسول، محقق آمریکایی، در سال 1948 در مقالهای با عنوان «ساختار و کارکرد ارتباطات در جامعه» سه نقش خبری (نظارت بر محیط)، تفسیر و راهنمایی (همبستگی اجتماعی) و آموزشی (انتقال میراث فرهنگی) برای رسانههای گروهی قائل شد. چارلز رایت، محقق دیگر آمریکایی، 18 سال بعد سرگرمی را به عنوان نقش چهارم وسایل ارتباط جمعی برشمرد. از آن زمان هر چند محققان نقشهای مختلفی برای رسانهها برشمردهاند، اما ماهیت کلی آنها منطبق بر این تقسیمبندی چهارگانه است .
صداوسیما ـ بهطور خاص تلویزیون ـ در این انتخابات، کارنامه پرفراز و نشیبی در ایفای این نقشها داشت. اوج عملکرد صداوسیما را باید در برگزاری مناظرهها بهویژه مناظرههای اول و سوم ارزیابی کرد. هر چند انتظار از مناظرهها بیشتر تحقق نقشهای خبری و همبستگی اجتماعی بود، اما ناگهان بخش دوم مناظرة اول که کارگردانی آن را یکی از معروفترین کارگردانان مسابقات سرگرمی این رسانه در سالهای اخیر برعهده داشت، تحقق کارکرد چهارم یعنی سرگرمی بود که از قضا، پرطرفدارترین و عامهپسندترین نقش رسانهها از دیدگاه مردم است. پرسشهای تستی و عکسهای پخششده هر چند داد تعدادی از نامزدها را درآورد، اما یخ فضایِ سرد رقابتها را شکست. پیامکها، ارتباطهای میانفردی، شبکههای اجتماعی و سایر رسانهها دنبالهرو این مناظره شدند و آن را داغ کردند. این مناظره موضوع انتخابات را بهصورت جدیتر و البته در سطح فانتزی در جامعه مطرح کرد. صداوسیما مجبور شد توضیح دهد طراحی این مناظره حاصل هزاران ساعت کار کارشناسی و استفاده از استادان برجسته ارتباطات است، هر چند هیچگاه حاضر نشد نام یکی از این استادان را ببرد !
مناظره دوم خیلی عادی بود و هیچ نقطه عطفی نداشت. بسیاری از مردم که به دنبال تحقق نقش سرگرمی این مناظره را دنبال کردند، ناکام ماندند و کارکرد اطلاعرسانی و آگاهیبخشی آن نیز چندان موفق نبود. مسئولان صداوسیما در طراحی مناظره، تمام هموغم خود را گذاشتند تا اتفاقات سال 88 و گفتوگوهای چالشی آن سال تکرار نشود. آنان مجریای برای این مناظرهها انتخاب کردند که بیشتر شُهره به «سازش» بود تا «چالش»؛ مسئولان صداوسیما اینقدر از چالش واهمه داشتند که مناظره را تبدیل به «مصاحبه تبلیغاتی» کردند. مناظره باید چالشی و مجری مرد ادارهکننده آن باشد؛ صداوسیما هنوز «عادل فردوسیپور» سیاسی خود را پیدا نکرده و البته هیچگاه نیز به دنبال و یا رشد دادن چنین فردی نبوده است .
طراحی مناظرهها بهگونهای بود که برای نامزدها فرصت جدی برای چالش نمیگذاشت؛ صداوسیماییها اینقدر در زمینة «همه چی آرومه؛ ما همه خوشحالیم» افراط کردند که مجری مناظرهها تاحدی در مناظره دوم و بیشتر در مناظره سوم، از نامزدها خواست یکدیگر را به چالش بکشند .
بالاخره مناظره سوم، مناظره شد. مناظرة سوم برنده و بازنده داشت و این باعث شد فضای انتخاباتی نسبتا پرشوری هفته آخر تبلیغات در کشور شکل بگیرد. حتی بیشتر نامزدها و بهظاهر صداوسیما خواستار برگزاری مناظرة چهارم شدند، اما به دلایل مختلف که شاید مهمترین دلیل آن دغدغة مسئولان از مشکل شدن مدیریت بر فضای شکلگرفته در کشور بود، برگزار نشد .
همچنین فیلمهای تبلیغاتی بیشتر نامزدها بسیار ضعیف و از حداقلهای حرفهای بیبهره بود؛ فیلمهای تعداد کمی از آنان نیز که قابلقبول بود، صحنة درخشان و بحثبرانگیزی نداشت که باعث ایجاد جریان در جامعه شود .
کلید مشکلگشا
نقطه متمایز این دوره از انتخابات، استفاده از «نشانهها» بود. هر چند نشانهها بهندرت در بعضی از انتخابات ـ همانند استفاده از کفش در انتخابات ریاستجمهوری 84 از سوی احمدینژاد ـ وجود داشت، اما «کلید» حسن روحانی در این دوره، نشانهای بود که به «نماد» تبدیل شد؛ اتفاقی که در این سطح در مورد کفش احمدینژاد نیفتاد. حتی کاپشن احمدینژاد هم پس از انتخاب او به ریاستجمهوری تبدیل به نماد شد .
هر چند حسن روحانی، به اشاره دو نفر از استادان مطرح ارتباطات، آگاهانه «کلید» را به عنوان «سمبل» و «نماد» خود در گفتوگوی ویژه خبری در برابر چشمان بُهتزده مجری رونمایی کرد، اما برای دکتر محمدباقر قالیباف که تا روزهای پایانی منتهی به انتخابات پیشتاز تمام نظرسنجیها بود، نماد تحمیلی «گاز انبر» دردساز شد. بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر شهردار موفق تهران عملکرد بهتری در دوران تبلیغات بهویژه در مناظرۀ سوم داشت، اکنون مسافر پاستور بود؛ اصولاَ راه «بهشت» به «پاستور» خیلی نزدیکتر از «نیاوران» به «پاستور» است، اما شهردار تهران در مناظره سوم با طرح مسالهای برای دفاع از خود، همانند ساخت اتوبان امام علی، فاصله جنوب به شمال را بسیار کوتاه کرد !
مطبوعات؛ خسته و آسیبدیده
2 ـ مطبوعات: بهزعم بسیاری از کارشناسان، مطبوعات در این دوره عملکرد ضعیفی داشتند. نشریات چاپی در این چند سال با محدودیتهای مضاعفی روبهرو بودند؛ از برخوردهای قهری گرفته تا گسترده شدن محدودیتهای حاکمیتی، از کوچ کردن روزنامهنگاران تا بیکاری و تغییر شغل بسیاری از آنان، از چند برابر شدن قیمت کاغذ تا کاهش آگهیها به عنوان شریان اصلی اقتصادی آنها؛ نتیجه این موانع بهطور طبیعی خود را در تیراژ محدود و اقبال کمفروغ مردم نشان داد .
در کمال تعجب هنوز در کشور ما افراد و گروههایی هستند که بر این باورند میتوان یک نشریه را شش ماه قبل از انتخابات منتشر کرد و بعد از انتخابات آن را تعطیل کرد و در عین حال تاثیرگذار بود، در حالی که مخاطب یکشبه بدست نمیآید. تاثیرگذار بودن یک رسانه یک پروژه نیست؛ یک پروسه (فرایند) است. در این دوره از انتخابات کمتر پیش آمد تا مطلبی از یک رسانه چاپی جریانساز شود. در کنار تمام این دلایل نمیتوان منکر شد که رسانههای مجازی با امکان دسترسی سریع و آسان تا حد زیادی باعث کماقبالی مخاطبان به رسانههای چاپی شدند .
تردید کنشگران رسانههای مجازی
3 ـ رسانههای مجازی: رسانههای مجازی شامل انواع سایتها، وبلاگها، شبکههای اجتماعی و غیره هر چند گوی رقابت را از حریف چاپی خود ربودند، اما آنها نیز انتظارات را برآورده نکردند. در میان رسانههای مجازی، خبرگزاریها و سایتهای خبری برجسته البته نمرۀ بهتری گرفتند. بیشترین مخاطب خبرگزاریها دیگر تنها مطبوعات و روزنامهنگاران نیستند، بلکه خود مردم بهطور مستقیم خبرگزاریها را دنبال میکنند. اطلاعرسانی سریع، وسیع و متنوع باعث اقبال بیش از پیش مردم به رسانههای مجازی شده است .
شبکههای اجتماعی همچون فیسبوک، توییتر و گوگلپلاس نیز همچون انتخابات قبلی محلی برای تضارب آرا بودند. البته مباحث طرحشده در این شبکهها ـ به غیر از هفته آخر ـ بیشتر ناظر بر شرکت کردن یا نکردن در انتخابات بود؛ هر چند اکثریت کنشگران این شبکهها نه تنها خود در انتخابات شرکت کردند، بلکه به عنوان کنشگری فعال دیگران را نیز تشویق به شرکت در انتخابات کردند، از همینرو بود که رقابت در هفته آخر در این فضای بهظاهر خصوصی، داغ و شعارهای مختلف، له یا علیه، نامزدهای مختلف ساخته شد .
هر چند دربارة نقش شبکههای اجتماعی در این انتخابات اظهارنظرهای غلوآمیزی مطرح شد، اما واقعیت این است که اثر آنها بیشتر محدود به گروههایی خاص است و نمیتوان تاثیری شگرف برای آن ـ حداقل در این دوره ـ قائل شد. به عنوان مثال، تا لحظه نگارش این یادداشت، صفحه رسمی فیسبوک دکتر حسن روحانی تنها 15776 لایک و صفحه رسمی فیسبوک دکتر محمدباقر قالیباف تنها 19324 لایک خورده است! واقعیت این است میان دنیای مجازی با دنیای واقعی بهویژه در ایران هنوز شکاف عمیقی وجود دارد و این شکاف متاسفانه رو به گسترش است .
کوبنده بر طبل تحریم
4 ـ شبکههای ارتباطی خارج از کشور: سایتها و کانالهای رادیویی و تلویزیونی خارج کشور در این دسته قرار میگیرند. این شبکهها به سه سطح قابل تقسیم هستند :
الف ـ رسانههای سلطنتطلب: این رسانهها هر چند از نظر کمیت در این گروه قابلتوجه هستند، اما بهشدت کیفیتی نازل و مخاطب کمشماری دارند. این شبکهها بهصراحت مردم را تشویق به تحریم در انتخابات میکردند .
ب ـ رسانههای سرگرمیمحور: محوریت این رسانهها که در راس آنها شبکۀ «منوتو» قرار دارد برنامههای سرگرمی است، اما در لابهلای برنامههای خود بهویژه در برنامۀ «اتاق خبر» بهصورت ضمنی و گهگاه مستقیم، مردم را تشویق به تحریم انتخابات میکردند .
الف ـ رسانههای خبری حرفهای: نمونه شاخص این رسانهها شبکۀ «بیبیسی فارسی» است که با زیرکی از زاویۀ خاص خود به انتخابات مینگریست. پخش سخنان گزینششده یکی از نامزدها از سوی این شبکه، نقش مهمی در تخریب چهرۀ این کاندیدا داشت و تلاشهای رسانههای مختلف نزدیک به این کاندیدا برای زدودن آثار این تخریب، تا زمان انتخابات نیز ادامه داشت .
بهطور کلی، رسانههای خارج از کشور برخلاف انتخابات سال 88 نتوانستند سلبی و یا ایجابی، قبل و بعد از انتخابات، نقشآفرینی قابل توجه مثبت و منفی داشته باشند .
همدم خانه و گرمابه و گلستان !
5 ـ موبایل: موبایل در حال حاضر یکی از گستردهترین وسایل ارتباط میانفردی، گروهی و حتی ارتباط جمعی به شمار میرود. فراوانی و تنوع گوشیهای هوشمند باعث شده موبایلها در هر لحظه و هر جایی همدم بسیاری از مردم شوند. علاوه بر مباحث دسترسی به اینترنت و تماسهای فردی، استفاده از قابلیت پیامک که ماهها بعد از انتخابات ریاستجمهوری 88 در تهران قطع بود، در این دوره از انتخابات دوباره شدت گرفت. دادستان تهران در گفتوگویی از ارسال یک میلیارد پیامک در آخرین روزهای تبلیغات ریاست جمهوری خبر داده است؛ اینکه چنین آماری را به جای وزیر ارتباطات، دادستان تهران اعلام میکند خود گواهی است مبنی بر اینکه این رسانه بیشتر کارکرد سیاسی و امنیتی در فضای امروز کشور پیدا کرده است .
بسیاری از بزرگان علم ارتباطات، برخلاف نظریة «تزریقی پیام» که بر تاثیر مستقیم و زیاد رسانههای جمعی بر مخاطبان تاکید میکند، قائل به اثرگذاری و نفوذ عامل انسانی هستند. بهزعم آنان که از دیدگاه خود به عنوان «جریان دومرحلهای» یا «چندمرحلهای پیام» یاد میکنند، ارتباطات غیررسمی فردی بیشتر از زمانی که فرد در معرض پیامهای رسانهها قرار میگیرد، در رفتار رایدهندگان موثر است .
براساس این دیدگاه که نخستین بار از سوی دو محقق به نامهای لازارسفلد و کاتز مطرح شد، محتوای اطلاعات منتشرشده رسانههای جمعی نخست از سوی رهبران افکار دریافت میشود. رهبران افکار گروهی از مردم با دسترسی بیشتر به رسانهها هستند که از دقت و سواد بیشتری برای درک محتوای رسانهها برخوردارند و در بیشتر اوقات، تفسیر خود را نیز به محتوای واقعی رسانهها می افزایند .
قابلیت پیامک موبایل، شکل جدیدی از رهبران افکار را به وجود آورده که با «ارسال به همه » Send to all نظرات و دیدگاههای خود را در قالبی طنز یا جدی به دیگران منتقل میکنند .
علاوه بر ارتباط چهره به چهره، امروزه موبایل نقش مهمی در ارتباط میانفردی بازی میکند. افراد زیادی هستند که از بیان سخنان خود به دیگری بهصورت حضوری اِبا دارند و یا در لحظه و بهصورت آنی نمیتوانند منظور خود را بازگو کنند، اما امروزه موبایل در کنار تلفن، ابزاری برای ارتباط میانفردی محسوب میشوند .
علاوه بر این، ارسال یک پیامک برای همه لیست فرد باعث ایجاد ارتباط گروهی و پخش شدن آن در شبکههای دیگر ایجادکننده ارتباط جمعی و تبدیل شدن خود مردم که مخاطبان دیروز بودند، به رسانههای امروز میشود .
کمیت و سرعت پیامکهای ارسالشده در زمان مناظرهها ـ بهویژه مناظرههای اول و سوم ـ گویای رسانه شدن بسیاری از مردم است. خیلی از چیزهایی که مردم بر زبان نمیآورند، بر صفحة موبایل رقم میزنند. ارسال اطلاعات در کنار روحیه شوخطبعی ایرانیان، پیامک را به ابزاری قوی برای انتقال اطلاعات تبدیل کرده است. شاید تعداد افرادی که استفاده محمد غرضی از اصطلاح عجیب «همهکَسکُش» به جای «کشتار جمعی» را خود دیده و شنیده باشند بسیار کم باشد، اما این اصطلاح چه در قالب پیامک و چه بلوتوث کردن فیلم و مشاهده آن در موبایل، بین بسیاری از مردم رایج شد .
پکیج رسانهها با محوریت تلویزیون
انتخابات ریاستجمهوری اخیر نشان داد رمز موفقیت در استفاده از «پکیج رسانهها» است. تمرکز بر یک رسانه ضامن موفقیت افراد نخواهد بود. همچنین باید به ارتباطات سنتی در کنار ارتباطات مدرن بها داد. امروزه ارتباطات و آگاهی از قابلیتها، محدودیتها و ظرایف رسانهها، «علمی توام با خلاقیت» است که باید آن را شناخت. آگاهی از افکار عمومی برای متخصصان ارتباطات نقطة آغاز کار و بهمثابه شناخت درد و بیماری فرد است و در وهله بعد، باید درمان مناسب و راهکار شایسته را برای موفقیت درنظر گرفت. در این کارزار، مشاوران رسانهای قوی چونان پزشکی حاذق نقشی بیبدیل میتوانند بازی کنند .
همچنین بررسی انتخابات اخیر نشان داد تلویزیون همچنان «جعبه جادویی» است و با وجود انحصاری بودن آن در کشور و بهرغم پیشرفتهای فراوان تکنولوژی، هنوز یکهتاز و «یکی مرد جنگی به از صدهزار» عرصة فناوری و سیاست در کشور است .
در مجموع شاید مهمترین نقشی که بتوان برای رسانهها در انتخابات اخیر قائل شد، جلب اعتماد مردم و ترغیب آنان به شرکت در انتخابات و بازگرداندن نسبی امید به جامعه بود. از همین زاویه میتوان مرتبط کردن راهیابی تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی برزیل و موفقیت تیم ملی والیبال در لیگ جهانی را به نتایج انتخابات و شعار «روحانی مچکریم» ارزیابی کرد
روزنامه نگار*
منبع: همشهری ماه
دیدگاه تان را بنویسید