کد خبر: 63216
تاریخ انتشار :

چالشی به نام رابطه ایران و جهان عرب

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

سید نعمت الله عبدالرحیم زاده: سلطان قابوس، پادشاه عمان، زیاد به ایران سفر نمی کند چون سفر روز یک شنبه سومین سفر او در طول بیش از چهار دهه زمامداری اش است، یکی در قبل از انقلاب و دو سفر دیگر در طول چهار سال اخیر. شاید این تعداد سفر کم سلطان قابوس تعبیر به عدم روابط نزدیک عمان با ایران باشد اما برخلاف چنین تصوری، باید گفت که پادشاه عمان از معدود رهبران جهان عرب است که به درستی دریافته داشتن روابط نزدیک با ایران ضامن ثبات سیاسی عمان است. به عبارت دیگر، نگرش و روابط سلطان قابوس با ایران به طور کلی با دیگر رهبران جهان عرب متفاوت است و این روابط را نمی توان در مجموع مناسبات جهان عرب و رهبران آن با ایران گنجاند. برخلاف سلطان قابوس، رابطه جهان عرب و رهبران آن با ایران از چنان بی ثباتی برخوردار بوده که می توان به طور کلی گفت روابط هر دو طرف همواره در چالش اساسی بوده که البته به چند سال محدود نمی شود از همان ابتدای شکل گیری کشورهای عربی در دروه مدرن وجود داشته است.
در ابتدا، باید بی تعارف گفت که چالش رابطه ایران با جهان عرب ریشه های دور تاریخی دارد که بر ایجاد روابط حسنه بین دو طرف سایه انداخته است. بررسی این ریشه ها بحثی جدی را می طلبد که باید در جای دیگری به آن پرداخت اما باید گفت که بعد از جنگ جهانی اول و شکل گیری کشورهای عربی بر اثر فروپاشی امپراتوری عثمانی، این ریشه تاریخی باعث شده تا ایران در چالش با جهان عرب قرار بگیرد و همین امر نیز از همان زمان پای یک طرف سوم را در این رابطه به وسط کشانده است. طرف سوم در وهله نخست بریتانیا بود که در اکثر کشورهای عربی و به خصوص کشورهای هم جوار با ایران نفوذ عمیق و گسترده داشت و با افول قدرت بریتانیا، آمریکا نیز به آن اضافه شد. از این جهت است که ایران در فضای دیپلماسی خود با جهان عرب نمی توانست متاثر از سیاست های طرف سوم باشد که نمونه آشکار این تاثیر در جدایی بحرین از ایران به دلیل مداخلات بریتانیا بود. نمونه های بسیار دیگری نیز می توان ذکر کرد که همواره بر منافع منطقه ای و حتی بین المللی ایران لطمه زده اند و تنها با کاهش آثار سوء ریشه های تاریخی و چالش برآمده از آن است که می توان مانع این لطمات شد اما آیا راهی برای تحقق این هدف وجود دارد؟
روشن است که یافتن چنین راهی بدون در نظر گرفتن شرایط موجود امکان پذیر نیست و بررسی این شرایط نشان می دهد که دو دسته از شرایط از گذشته تا کنون وجود داشته و داردند. دسته نخست به شرایطی مربوط می شود که از اختیارات طرف ایرانی خارج بوده و باعث شده تا ایران به اجبار در تقابل با جهان عرب یا برخی از کشورهای آن باشد. ناسیونالیسم جمال عبدالناصر در قبل شرایط غیر اختیاری از تقابل ایران با جهان عرب را ایجاد کرد و بعد نیز موضوع قرارداد کمپ دیوید به میان آمد که ایران مجبور شد تا رابطه خود را با مصر به عنوان نگین جهان عرب قطع کند. حمله صدام به ایران یکی دیگر از این شرایط اجباری بود که ایران را نه تنها به اجبار در برابر عراق قرار داد بلکه تقابل ایران را با دیگر کشورهای عربی حامی صدام نیز ایجاد کرد. مسئله جزایر سه گانه و ادعاهای امارات متحده عربی بر سر آن یکی دیگر از این موارد است که البته به میزان بسیار کمتری نسبت به موارد قبلی شرایط اجباری تقابل ایران با مجموعه ای از کشورهای عربی را ایجاد کرده است. گذشته از این موارد و برخی موارد جزیی تر دیگر، چالش ایران با جهان عرب بیشتر ناشی از شرایطی بوده که به سیاست گذاری و مدیریت دیپلماسی عمومی و رسمی ایران نسبت به جهان عرب مربوط می شود و به دلیل این که در حیطه تصمیمات دستگاه دیپلماسی ایران قرار دارند، می توان نام این شرایط را اختیاری گذاشت.
دستگاه دیپلماسی ایران یک بار و در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی توانست با وجود تمام موانع در چالش با جهان عرب، رابط حسنه ای را با عربستان ایجاد کند که نتیجه آن در انفجار مقر نظامی نیروهای آمریکایی در پایگاه نظامی ظهران به نفع ایران تمام شد. انفجار حدود 2200 کیلوگرم مواد منفجره در 25 ژوئن 1996 یا حدود یک سال مانده به اتمام دور دوم ریاست جمهوری هاشمی، پایگاه ظهران عربستان را لرزاند که بر اثر آن تعدادی از نیروهای نظامی و غیرنظامی آمریکایی مستقر در آن پایگاه کشته شدند. مقامات رسمی آن زمان دولت بیل کلینتون ایران را متهم به دخالت در آن انفجار کردند و سعی به ایجاد جبهه ای علیه ایران داشتند که حتی گزارش های تایید نشده ای از احتمال حملات تلافی جویانه آمریکا علیه ایران نیز مطرح شد اما حسن رابطه ایران با عربستان باعث شده تا مقامات ریاض به جای حمایت از آمریکا، موضع عاقلانه ای بگیرند و همین امر نیز اجازه بهره برداری به آمریکا را نداد. این نمونه نشان داد که اگر دستگاه دیپلماسی ایران در مناسبات با جهان عرب به خوبی از شرایط تحت اختیار خود استفاده کند می تواند نه تنها بر چالش برآمده از ریشه های تاریخی غلبه کند حتی مانع زیاده طلبی طرف سوم نیز شود هر چقدر که کشور عربی به این طرف سوم نزدیک باشد.
این یک نمونه نادر بود که به طور کلی در سال های گذشته کنار گذاشته شد و در نتیجه آن، همین عربستان به غیر از مشارکت فعال در تحریم نفتی آمریکا علیه ایران، سناریوی ترور سفیر عربستان در سازمان ملل و حمایت نه چندان آشکار از جنگ فرقه ای در منطقه، حتی در مورد جزیی مثل ورود شناورهای ایرانی به آب های عربستان در سال گذشته نیز از در مقابله شدید با ایران وارد شود و کار را به فرستادن شکایت رسمی به بان کی مون، دبیر کل سازمان ملل، و طرح دعاوی حقوقی بکشاند. زیان چنین تقابلی علیه منافع کلان ایران قابل کتمان نیست چرا که اگر آن دیپلماسی ادامه می داشت، بعید بود که عربستان در این تقابل شدید با ایران قرار بگیرد. متاسفانه، این نمونه نه تنها نادر است بلکه باید گفت که دیپلماسی ایران نسبت به جهان عرب آن قدر ضعیف از شرایط تحت اختیار خود استفاده کرده که هیچ گاه نتوانسته فضای مطلوبی برای رابطه با جهان عرب ایجاد کند. موارد بسیاری شاهد بر این مدعا است که از مراکش و الجزایر در آن سوی جهان عرب تا عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس در این سو را دربر می گیرد. این دیپلماسی ضعیف وضعیت انفعالی را ایجاد کرده که بیشتر از هر چیز به دلیل نداشتن راهبردهای مشخص و کلان در داشتن رابطه نزدیک و حسنه با جهان عرب است. شاید دولت جدید دکتر حسن روحانی و ورود سلطان قابوس به عنوان اولین میهمان خارجی این دولت مقدمه ای باشد تا دیپلماسی ایران بتواند با نگاهی واقع بینانه نسبت به وضعیت موجود جهان عرب راهبردهای خود را نسبت به آن تعریف کند و بر اساس این راهبردها، همانند نمونه گذشته رابطه با عربستان، راه را برای ایجاد رابطه ای گسترده و نزدیک با جهان عرب باز کند.

دیدگاه تان را بنویسید

 

نیازمندی ها

پیشنهاد ما