روزنامه جمهوری اسلامی: آیتالله جنتی بخواند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه نیوز، روزنامه جمهوری اسلامی در مطلبی به قلم محمد سروش محلاتی خطاب به آیت الله جنتی پیرامون اظهارات اخیرش درباره موسوی و کروبی نوشت: عذرخواهی یک "فعل اخلاقی" است ولی مانند هر رفتار دیگری، در چارچوب خاص "وصف اخلاقی" پیدا میکند و در بیرون آن میتواند غیر اخلاقی یا ضد اخلاقی باشد. چه اینکه "انفاق" نیز یک رفتار اخلاقی است، ولی در شرایطی که به انگیزه ریا کاری انجام شود، و یا موجب سستی و تنبلی گردد و یا از مرز اعتدال خارج شود، غیر اخلاقی است. چارچوب اخلاقی عذرخواهی با این خطوط مشخص میشود: 1- عذرخواهی، اقدامی در برابر رفتار ناپسند و اقدام مجرمانه است، لذا وقتی که شخص خود را مجرم نمیداند، عذرخواهی بدون معنا و مفهوم است. معمولا کسانی که در موضع قدرت قرار دارند بسیاری از رفتارهای خلاف توقع خود که از دیگران صادر میشود را، جرم میپندارند و اصرار دارند که تمام متهمان، "عذرخواهی" کنند، ولی آیا به نظر عقل و شرع، کسی که خود را گناهکار نمیداند، "مجاز" است که با عذرخواهی کردن، به شکل ضمنی "گناه" را به گردن بگیرد؟ بدون تردید اینگونه عذرخواهی "غیر اخلاقی" است. حضرت علی(ع) فرمود: کسی که از "گناهِ نکرده"
عذرخواهی میکند، آن گناه را بر عهده گرفته است! "من اعتذر من غیر ذنب فقد اوجب علی نفسه الذنب"(غررالحکم) آقا جمال خوانساری در شرح کلام مولا، مینویسد: مراد، منع از عذرخواهیهاست که بعضی از مردم میکنند بیاینکه گناهی کرده باشند و با این کار اثبات "گناهی بر نفس خود" میکنند.(شرح غررالحکم، ج5، ص392) 2- غیراخلاقیتر از عذرخواهی از گناه نکرده، عذرخواهی از "انجام وظیفه" و ادای تکلیف است. این توقع در جایی شکل میگیرد که تلاش میشود "خدمت"، "خیانت" معرفی شود و مقصود از مطالبه عذرخواهی، تخطئه اقدامات پسندیده است. در چنین شرایطی، فرد مورد اتهام، حتی اگر حاضر باشد از آبروی خود صرفنظر کند، حق عذرخواهی ندارد، زیرا عذرخواهی به مفهوم تخطئه یک راه و "هدف مقدس" است، و چنین کاری غیراخلاقی است و بلکه "ضداخلاقی" است. کلام امیرالمؤمنین آن است: از رفتاری که در مسیر اطاعت خدا انجام داده ای، عذرخواهی مکن که آن کار برای تو افتخاری است. "لا تعتذر من أمر أطعتالله سبحانه فیه فکفی بذلک منقبة" جمال المحققین در شرح این جمله هم میگوید:یعنی هر گاه کاری را از برای اطاعت و فرمانبرداری حق تعالی کرده باشی و موافق رضای کسی نباشد، لازم نیست که
از برای آن عذر بخواهی، کافی است همین در فضیلت و منقبت تو، و تقصیری نیست که عذری از آن، باید خواست. (شرح غررالحکم، ج6، ص306) حضرت علی(ع) در برابر زیادهخواهی برخی اصحاب خود که میخواستند به بهانه سوابق خود، بر منابع ثروت و قدرت حاکم شوند و لذا دست به شورش زدند، ایستادگی کرد و به صراحت فرمود: شیوهام را تغییر نمیدهم و از گذشتهام عذرخواهی نمیکنم. ما أعتذر ممّا فعلتُ و لا أتبرّأُ ممّا صنعتُ(الارشاد، ج1، ص251) 3- گاه، از عذرخواهی به عنوان یک "اهرم فشار" برای رسیدن به اهداف سیاسی استفاده میشود، در این صورت عذرخواهی فاقد ارزش اخلاقی بوده و اخلاق، مقاومت در برابر آن را پسندیده میشمارد. مثلا وقتی عثمان حکم تبعید ابوذر به ربذه را صادر کرد و مروان را مأمور اجرای آن نمود، امیرالمؤمنین بر خلاف دستور، به مشایعت ابوذر رفت و برادرش عقیل و فرزندان خود را به همراه بُرد. این اقدام حضرت برای حکومت بسیار سنگین و گران بود و عدهای پا در میانی کردند تا حضرت از مروان عذرخواهی کند و کدورت رفع شود. امام(ع) به شدت در برابر این پیشنهاد مقاومت کرد و فرمود: هرگز به نزد مروان نمیروم و از او عذرخواهی نمیکنم: اما مروان فلا آتیه و
لا اعتذر منه.(شرح ابن ابی الحدید، ج8، ص255) معاویه نیز تلاش میکرد که با حیلههای مختلف، چهرههای انقلابی را وادار به عذرخواهی و گرفتن توبهنامه از گذشتهشان کند، مثلا به محمدبنابیبکر نامه نوشت که تو از معترضان به عثمان بودهای، ولی محمد با افتخار از مواضع خود دفاع کرد و گفت: هیچگاه از آن عذرخواهی نمیکنم:"اما بعد فقد آتانی کتابک تذکّر من امر عثمان امرا لا اعتذر الیک منه"(الغارات، ج1، ص183) 4- عذرخواهی در برابر کسی دارای ارزش اخلاقی است که او هم از درک و شعور اخلاقی برخوردار باشد، و الا حتی از سلام کردن به کسی که ادب و احترام را نمیفهمد و در اوج تکبّر قرار دارد، باید خودداری کرد. از اینرو، در برابر کسی که برای دیگران حقی قائل نیست، خود را "حق مطلق" میپندارد، عذرخواهی کردن، اخلاقی نیست. منطق حکیمانی مانند جناب لقمان نیز همین است: از کسی که برای تو حقّی قائل نیست عذرخواهی مکن: لا تعتذر الی من لا یری لک حقا (بحارالانوار، ج13، ص419) لذا گاه حتی اگر گناه هم وجود دارد، نباید عذرخواهی کرد، زیرا عذرخواهی عواقبی خطرناکتر از خود گناه دارد، چه اینکه امام حسین(ع) فرمود: ربّ ذنب احسن من الاعتذار منه.(نزهةالناظر،
ص84) 5- عذرخواهی، ابراز و اظهار پشیمانی درونی است و نشان دهنده "تنبّه" شخص و توجه او به خطایش میباشد، و به همین دلیل، دارای ارزش اخلاقی است. ولی آیا "مطالبه عذر" و "درخواست عذرخواهی" هم اخلاقی است؟ اخلاق میگوید خود را در موضع حق دیدن و طرف مقابل را در موضع باطل دیدن، خود را منزّه دانستن و طرف مقابل را خطاکار دانستن، خود را طلبکار پنداشتن و دیگران را بدهکار پنداشتن، غیر اخلاقی است. از نظر اخلاق، قرض دادن یسندیده، و طلب قرض ناپسند، سلام کردن پسندیده و توقع سلام داشتن، ناپسند است و.... بر این اساس، کسی که با انگیزه پاک درونی عذرخواهی میکند، کاری پسندیده انجام داده است، ولی کسی که طلبکارانه از دیگران عذرخواهی "مطالبه" میکند، و آنها را بدهکار میداند، کاری ناپسند انجام میدهد. از اینرو، روایات فراوانی تحت این عنوان داریم که عذر را بپذیرید. (الحث علی قبول عذر من اعتذر) ولی تحت این عنوان که "از دیگران عذر بخواهید" تاکنون هیچ روایتی نیافتهایم. از سوی دیگر، در حالی که امیرالمؤمنین در دوران حکومت پنج ساله خود مورد ظلم و جفای شورشیان مسلح قرار گرفت و با آنها جنگهای متعدد داشت، ولی آیا مورخان و محدثان میتوانند
نمونههایی نشان دهند که آن حضرت از طاغیان درخواست عذرخواهی نموده و یا تقاضای نوشتن توبهنامه کرده باشد؟ 6- در جرائم سیاسی که جنبه عمومی دارد، توقع عذرخواهی در شرایطی معقول و منطقی است که فضای مناسب برای مطرح شدن مسأله و نقد و اظهار نظر آزادانه از سوی متهمان درباره آن وجود داشته باشد، و الّا عذرخواهی درباره گناهی که هزاران امّا و اگر درباره آن وجود دارد و احتمال حقایق پنهان در آن منتفی نیست و لبهای بسیاری برای سخن گفتن درباره آن دوخته شده است، از نظر اخلاقی غیر موجّه است. به تعبیر دیگر در مخاصمات تا وقتی که "بررسی عادلانه" توسط "داوران بیطرف" انجام نگرفته، و متهمان از "حقّ دفاع" برخوردار نشدهاند، نمیتوان از عذرخواهی سخن گفت. زیرا چه بسا با برگزاری اینگونه داوری، جای مدّعی و متّهم تغییر کرده و لازم باشد مدّعی از متّهم عذرخواهی کند. امیرالمؤمنین در زمان عثمان "معترض" بود، ولی برخی حضرت را به "بغی" و شورش متهم میکردند، امام(ع)، ضمن ردّ این اتهام، حاضر به عذرخواهی نبود، ونسبت به "اعتراض" هم هرچند آن را قبول داشت، اما آن را گناه نمیدانست تا عذرخواهی کند: فامّا البغی فمعاذالله ان یکون، و اما الکراهیة لهم
فوالله ما أعتذر الی الناس من ذلک. (الطرائف، ج2، ص423) 7- عذرخواهی، امری است که باید ریشه "وجدانی" و درونی داشته باشد و تا شخص وجدانا به جرم خود پی نبرده باشد، جایی برای عذرخواهی نیست، از اینرو حتی اگر کسی در محکمه صالحه محکوم شود و ادلّه کافی برای اثبات جرم او وجود داشته باشد، باز هم نمیتوان او را مکلّف به عذرخواهی دانست و یا او را الزام به عذرخواهی کرد، زیرا چه بسا او واقعا خود را گناهکار ندانسته و ادلّه از نظر او مخدوش باشد. چنین فردی را طبق قانون میتوان مجازات کرد، ولی اخلاقا نمیتوان او را مجبور به عذرخواهی کرد. از نظر فقه نیز مسلّم و قطعی است که "حکم حاکم" واقعیتها را تغییر نمیدهد، لذا کسی که مظلوم است، هرچند حکم به ظالم بودن او شود، در واقع هیچ چیز عوض نمیشود، و حاکم حتی اگر به دلیل استناد به ادله کافی و معتبر، او را محکوم کند، ولی نمیتواند او را وادار به توبهنامه نویسی نماید. و به همین دلیل است که متهم را در صورت اثبات جرم، حتی میتوان اعدام کرد، ولی نمیتوان او را به "اندک عذرخواهی" واداشت. اخلاق و فقه این است، ما چه میکنیم؟!
دیدگاه تان را بنویسید