سبک زندگی از نظر «فرهاد توحیدی»
وقتی طرح فیلمسازان، رنگ و بوی باور مدیران را به خود میگیرد
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، چرا فرهنگ کار جمعی در کشورمان ضعیف است؟ چرا در فرهنگ رانندگی ضعیف هستیم؟ آپارتماننشینی چه الزاماتی دارد و ما ایرانیها چقدر این مساله را رعایت میکنیم؟ الگوی تفریح سالم چیست؟ چرا ساعت مفید کاری در ایران اندک است؟ چه کنیم تا حقوق زن و شوهر رعایت شود؟ علت افزایش خانههای مجردی، تجملگرایی و... چیست؟یافتن پاسخ این سوالها و دهها سوال دیگر، چند ماهی است به دغدغه تازهیی برای رسانهها تبدیل شده است. پس از سخنرانی «مقام معظم رهبری» در اواخر مهرماه امسال در بجنورد و طرح نکاتی مهم درباره بحث «سبک زندگی»، شخصیتهای فرهنگی ـ هنری مختلفی به تحلیل این موضوع پرداختند. در این میان توجه افراد فراوانی هم متوجه «صدا و سیما» شد که به عنوان رسانهیی عمومی و فراگیر تاثیر زیادی در اجرایی شدن این مباحث دارد. از همه مهمتر اینکه هماکنون بخش مهمی از تلاش برای تغییر سبک زندگی مردم دنیا، با بهرهگیری از ابزارهای مهم رسانهیی همچون تلویزیون صورت میگیرد و قطعا هیچ رسانهیی مانند تلویزیون نمیتواند پادزهر مناسب برای مقابله با این تغییرات را تولید کند. «فرهاد توحیدی» در سالهای اخیر به دلیل حضور در مباحث مربوط به خانه سینما به چهرهیی جنجالی و شناخته شده تبدیل شده است اما در کنار این ویژگی او به عنوان یک فارغالتحصیل ادبیات دراماتیک از دانشکده هنرهای دراماتیک، با تعداد فراوانی فیلمنامه تلویزیونی و سینمایی گزینهیی مناسب برای بررسی نحوه ورود تلویزیون به این بحث است. توحیدی در سینما فیلمنامههایی همچون: هفت و پنج دقیقه، بیوفا، پاداش سکوت، پرونده هاوانا، گاهی به آسمان نگاه کن، مربای شیرین و مرد عوضی را نوشته و در تلویزیون نیز سریالهای «شوق پرواز»، «آپارتمان»، «یک مشت پر عقاب»، «نیمه پنهان ماه» و... محصول همکاری وی با کارگردانهای مختلف است.
موضوع گفتوگو با این فیلمنامهنویس مساله نحوه پرداختن تلویزیون به مفهوم سبک زندگی بود اما او در مقدمهیی نسبتا مفصل و خواندنی ابتدا به چگونگی تغییر سبک زندگی ایرانیان پرداخت. تغییری که به گفته توحیدی از 200 سال قبل آغاز شده و حالا برای فعالیت در این زمینه، ضمن شناخت الزامات باید موارد مهمی را در نظر گرفت. بخش نخست گفتوگوی «اعتماد» را با توحیدی در ادامه میخوانید:
«سبک زندگی» موضوعی است که در چند سال اخیر درباره آن زیاد خوانده و شنیدهایم. در ابتدای فعالیت چند شبکه فارسیزبان مانند «فارسیوان» هم بارها هشدار داده شد که این شبکهها به دنبال تغییر سبک زندگی هستند. در سالهای اخیر برخی برنامههای تلویزیونی، مجلات و... هم تلاش کردند متقابلا شیوههای مناسبی را با عنوان «سبک زندگی» در مقابل فرهنگ غربی رواج دهند. شما نه به عنوان یک فیلمنامهنویس، بلکه به عنوان فردی که در این جامعه زندگی میکنید و اهل کتاب و مطالعه و فیلم دیدن و سریال دیدن و سینما رفتن هستید بد نیست در ابتدای این مصاحبه بفرمایید که اساسا وقتی از سبک زندگی صحبت میکنیم، درباره چه چیزی صحبت میکنیم؟
«سبک زندگی» یعنی طرز تلقیها، شیوهها و عادات و راه و روشهایی که مردم در جریان زندگی اتخاذ میکنند. به یک معنا شاید بتوان سبک زندگی را اینطور تعریف کرد: آنچه که رایج است، مُد است و عامه مردم خودشان را ملزم به رعایت آن از سر اختیار یا از سر اجبار میدانند. بازتابهای این تلقیها، شیوهها، منشها، عادات و... طبیعتا در موسیقی، هنر، ادبیات نمایشی و به ویژه در سینما بازتاب و نمود پیدا میکند. «آن تین تون» در آن کتاب «چالشهای هویت در امریکا» بحث جالبی را درباره سبک زندگی امریکایی مطرح میکند. او به این نکته اشاره میکند که امریکا اساسا کشور جوانی است که از مهاجران مختلف تشکیل شده است. این مهاجران هر کدام فرهنگ، عادات و مسائل قومی و ملی خودشان را با خودشان به امریکا میآورند اما این هویتهای گوناگون در امریکا سبب تعارض نمیشود چون در امریکا چیزی به اسم سبک زندگی یا way of life وجود دارد. این سبک زندگی رواج پیدا کرده و به کمک رسانهها نهادینه شده و همه خودشان را ملزم به پیروی از آن سبک زندگی میدانند.
یعنی هر کس ساز خودش را نمیزند!
دقیقا! در واقع فصل مشترکی وجود دارد که همه مردم ترجیح میدهند بر اساس آن رفتار کنند.
در حال حاضر نگرشی وجود دارد که طبق آن عدهیی میگویند در سالهای اخیر تلاشهای فراوانی برای تغییر سبک زندگی ایرانیها آغاز شده است. با این ادعا موافقید؟
فکر میکنم عوض شدن سبک زندگی به عوامل متعدد و پیچیدهیی بستگی دارد و این جریان حداقل قدمتی 200 ساله در ایران دارد. آن موقع که جامعه ایرانی در خواب قرون وسطایی فرو رفته بود ـ یعنی دوره سلطنت قاجار ـ انقلاب صنعتی در غرب اتفاق افتاد.
این انقلاب صنعتی هم زاییده عوامل دیگری بود؟
بله. انقلاب صنعتی حاصل مدرنیزاسیون بود و مدرنیزاسیون متکی بر اندیشه مدرنیته بود. یعنی پیش از آنکه مدرنسازی در غرب آغاز شود، اندیشه مدرنیته زمینه این امر را فراهم کرد. این اندیشه هم از اواخر قرن 17 و اوایل قرن 18 آغاز شد. دورهیی که تجربه گرایی جای جذب و قطعیت را میگیرد و شک پایه اندیشه شمرده میشود. جمله معروف «دکارت» که در همهچیز شک میکند را به خاطر بیاورید!
در این دوره در اندیشه سیاسی هم اتفاقات بزرگی میافتد و ایده جدایی دین از دولت و عرفی شدن جامعه مطرح میشود. یک موقعی در قرون وسطی کلیسا خودش را مرکز عالم تصور میکرد و میگفت مرکز عالم زمین است و همه کواکب و سیارات به دور زمین میگردند و مرکز زمین هم واتیکان است پس مرکز عالم واتیکان است! به همین خاطر وقتی گالیله میگوید «خورشید دور زمین نمیگردد بلکه زمین است که دور خورشید میگردد»، به دادگاه احضار میشود. حتما آن داستان مشهور را شنیدهاید که گالیله در نهایت پایش را به زمین میکوبد و میگوید: «ولی تو میچرخی»! انقلاب صنعتی مبنایش علمی است که از قید کلیسا آزاد شده است.
برداشت من از صحبتهای شما این است که ما یک عقبماندگی 200 ساله در زمینه سبک زندگی داریم!
میخواهم آن مفصل و پاشنهیی را که این اتفاق افتاده در یک تصویر صورتبندی کنم و بگویم در آن سالها که اتفاق بزرگی در غرب رخ میداد ما خواب بودیم. پیش از آن ایران در دوره صفویه رشد میکند و موفقیتهایش عالمگیر میشود اما با فتنه افغانها این سیر متوقف میشود. بعد از دولتهای مستعجلی مانند افشاریه، زندیه و... ایران هیچ ثباتی ندارد و فقط دورههای کوتاه ثبات را تجربه میکند اما ثبات سیاسی به معنای دقیق کلمه وجود ندارد تا بتواند امنیت سرمایهگذاری، امنیت اقتصادی و مراوداتش را تنظیم کند. استقرار قاجاریه هم پایان ماجرا نیست و به شکلگیری ثبات منجر نمیشود. بنابراین ما یک انقطاع تاریخی از بعد از صفویه تا دوران پهلوی اول را تجربه میکنیم و ایران در این دوره به یک خواب زمستانی فرو میرود. در یک کلام تغییر سبک زندگی محصول چیز خاصی نیست جز رویارویی ما با امر مدرنیته که آمادگی رویارویی با آن را نداریم.
نحوه ورود عوامل مدرن شدن هم به این وضعیت دامن میزند؟
بله. برخلاف غرب که تغییر و پیشرفت بر پایه تفکر مدرنیته حرکت میکند، در ایران دوره قاجاریه، شاه میرود فرنگ و دوربین عکاسی میبیند و خوشش میآید و دوربین عکاسی را با خودش میآورد ایران. او اتومبیل میبیند و آن را هم میآورد. ساختمان اپرا را میبیند، خوشش میآید و نتیجهاش میشود ساخت تکیه دولت و داخل آن تعزیه اجرا میکنند.
یعنی کاربرد هرچیزی عوض میشود!
بله. اگر اشتباه نکنم نخستین بار مظفرالدین شاه اتومبیل را وارد تهران کرد. در آن زمان کسی رانندگی بلد نبود. به همین دلیل با ماشین شوفر هم آمد. در کتاب «تهران در قرن سیزدهم» نوشته «جعفر شهری» میخوانیم که در آن دوره هنوز شوارع یا به قول ادبیات آن روز خیابان به معنای دقیق کلمه و امروزی وجود ندارد. بلکه کوچههای پیچ در پیچ وجود دارند که مناسب حرکت چهارپاست. بنابراین باید خیابان کشی کرد. خیابانکشی به معنای تغییر در کالبد شهر است. شهر خانههایی دارد که دیوارهای چند متری دارند و دارای اندرونی و بیرونی هستند. بنابراین وقتی بنا میشود معماری شهر عوض بشود، دیوارها باید کوتاه بشود. در ادامه خندقها پر میشود. این گونه مدرنیزاسیون دستاوردهای فرهنگیاش را عناصر معماری به وجود میآورد. ماشین از درون این جامعه نجوشیده و فرهنگش از جای دیگری آمده و ما باید خودمان را برای تماس با این پدیده آماده میکردیم اما چون آماده نکرده بودیم بسته فرهنگی را که همراه این پدیده مدرن میآید ناچاریم قبول کنیم چون از پیش برایش فکری نکردهایم و این پدیده فرهنگی قراردادهای اجتماعی خودش را با خودش آورده است. شما پدیدههای دیگر را هم از جاهای دیگر میآورید آنها قراردادهای اجتماعی خودش را میخواهد، بنابراین شما ناچار هستید که آن بستههای فرهنگی را بپذیرید. این ماشین باید رفت و آمد کند. وقتی تعداد ماشینها زیاد میشود شما ناچارید به یک میثاقهایی در واقع پایبند شوید، این میثاقها، میثاقهای بینالمللی است. علامت راهنمایی و رانندگی است. بحثی به نام حق تقدم پیش میآید اما توی ایران شما میبینید همه اهل تعارف هستند و این مساله شکل خاصی از رانندگی را به وجود میآورد.
در بخش قبلی به خواب 200 ساله ایران اشاره کردید. آیا مشروطه نتوانست ما را از این خواب بیدار کند؟
مشروطه مولود همین اندیشه است. مشروطه هم قرارداد اجتماعی است. مشروطه یعنی چی؟ یعنی پادشاه باید قدرتش مشروط بشود، مشروط به چی بشود؟ مشروط بشود به آنچه نمایندگان ملت میاندیشند. این اتفاق از کجا میآید؟ این هم ریشه در همان غرب دارد. روشنفکران ما رفتند آنجا اندیشه مدرن را استخراج کردند. پیش از این در کشور رابطه رعیت و پادشاه و رعیت و ارباب حاکم است اما وقتی صحبت از مشروطه میشود، ایده شهروندی شکل میگیرد که شهروند صاحب حق رای است. این حق رای بودن خودش باز یک چالش است. ما میدانیم که آن موقع زنان حق رای نداشتند و پهلوی زنان را ظاهرا صاحب حق رای میکند. بنابراین شما میبینید که در همه زمینهها یک اتفاقی دارد میافتد و به خاطر تماسهایی که جامعه ایرانی با بیرون از خودش دارد، پیشنهادهای تازهیی به زندگی ایرانی وارد میشود و همه ابعاد جامعه را دستخوش دگرگونی میکند.
زندگی آرام آرام دارد از همین جا تغییر میکند و الزامات زندگی مدرن خودش را به چارچوبهای سنتی تحمیل میکند.
ورود این تحولات تا الان هم همچنان ادامه دارد. مثلا در سالهای 74-73 پدیدهیی مثل موبایل میآید و به جای اینکه وسیلهیی برای ارتباط بشود تبدیل به وسیله دیگری میشود. یا اینکه دوربینهای دیجیتال میآید و به جای اینکه تبدیل به وسیلهیی برای ثبت خاطرات شود، میشود وسیلهیی برای تهیه فیلم سیاه. فیسبوک هم در سالهای اخیر چنین سرنوشتی دارد. چرا ما هیچوقت نتوانستهایم از این مظاهر جدید بهره درستی ببریم و هر پدیدهیی هم که وارد میشود به جای اینکه به ما برای زندگی بهتر کمک کند به یک معضل جدید تبدیل میشود؟
ورود پدیدههای مدرن به ایران همیشه چالش برانگیز بوده است. فرض کنید وقتی که حمام از خزینه به دوش تبدیل میشود، مقاومتی وجود دارد و عدهیی میگویند آب دوش کر نیست؛ بنابراین اگر بروی حمام و دوش بگیری پاک نمیشوی! بعضی مواقع این چالشها اینقدر عمیق است که آن پدیده مدرن به کالای زیرزمینی تبدیل میشود.
به جای اینکه روشهای جدید آن تکنولوژی مدرن آموزش داده شود و مجاز شود.
بله. چند روز قبل در خیابان یک ون نیروی انتظامی را دیدم که LMB بار زده بود و معلوم بود آنها را از پشت بام جمع کردهاند. در جامعه امروز ما ماهواره ممنوع است، همچنان که ویدئو در دهه 60 و 70 ممنوع بود. وقتی شما پدیدهیی را زیرزمینی میکنید چه انتظاری از آن دارید؟ وقتی که شما پدیده اینترنت را تبدیل میکنید به امر ممنوع و بالاخره آن را فیلتر میکنید، عملا فضایی را فراهم میکنید که افرادی به وجود بیایند که فیلترشکن هم بفروشند. بنابراین کار را باید از جای دیگری درست کرد.
این مساله مثل پدیده مرغ و تخم مرغ است. یعنی اینکه اول باید آدمها درست شوند تا جامعه درست شود یا اینکه اول جامعه درست بشود تا آدمها درست شوند.
به نظرم اول باید قوانین خوب داشته باشیم تا جامعه خوب داشته باشیم. وقتی پدیدههای اجتماعی ابتر وارد میشوند، به شکل ابتر هم مورد استفاده قرار میگیرند. وقتی یک پدیده وقتی همگن است؛ همه اجزایش به همدیگر جواب میدهد. شما وقتی که عدلیه ندارید نظام ریش سفیدی دارید. نظام معاملات را برگها، براتها سفتهها، چکها حمایت نمیکنند بلکه تارهای سبیل حمایت میکنند. تارهای سبیل که رد و بدل میشد حتی در شکل مجازیاش ارزش بیشتری از تمام آن چکها و سندهای مکتوب پیدا میکند که امروز رد و بدل میشود و تبدیل شده به یک بحران عجیب و غریب در قوه قضاییه! وقتی پدیده مدرن میآید اخلاق مدرن هم باید با آن بیاید اما یک بخشی از هر پدیدهیی را میآوریم، چنین مشکلاتی رخ میدهد. پدیده مدرن الزامات خودش را دارد. یکی از این الزامات این است که وقتی امر مدرن را میپذیرید باید همه لوازمش را بپذیرید.
کسانی که در بحث ماهواره و اینترنت طرفدار برخورد سلبی هستند، استدلالشان این است که ما برای حفظ و صیانت از حدود و حریمهای اخلاقی و اجتماعی جامعه مجبوریم این پدیده را محدود کنیم، تاثیرات منفی آن را در اجتماع میبینیم که مثلا افرادی که مثلا ساعتها پای ماهواره مینشینند، رفتارهای بیرونیشان هم در جامعه تحت تاثیر قرار میگیرد.
من با این دیدگاه مخالفم. دوستانی که مدافع این نظریه هستند از تاریخ پند نمیگیرند. دوش جای خودش را باز کرد، آپارتماننشینی جای اندرونیـ بیرونی را گرفت، رادیو تبدیل به تریبون جدید شد، تلویزیون که مقاومت در مقابلش وجود داشت پدیدهیی همهگیر شده است. اینها لوازم و ابزار است. ممنوع کردن اینها سبب تطهیر اخلاقی جامعه نمیشود اتفاقا این پدیده را زیرزمینی میکند که تبعات عجیب و غریبتر و سنگینتری دارد.
شما اشارهیی به تلویزیون کردید. در این دوره تاریخی و به ویژه در این 70 سال اخیر، ظهور پدیدههایی مثل رادیو و سپس سینما و تلویزیون و حالا هم اینترنت به نظرتان چقدر در گسترش این سبک زندگی جدید موثر بوده؟
قطعا خیلی موثر بوده است. ما یکسری الزامات اقتصادی داریم که این الزامات اقتصادی چیزهایی را به ما تحمیل میکند. شهرهای ما در حال گسترش است و پدیده شهرنشینی دارد تبدیل میشود به وجه غالب زندگی و دائم از جمعیت روستاییان کاسته میشود. روستاها حتی شبیه شهرها میشوند. بنابراین شیوه زندگی در روستاها هم حتی عوض میشود. وقتی این پدیدهها دارد خودش را به ما تحمیل میکند، به مرور چیزهای دیگر هم میآید و بقیه اشکال زندگی را شکل میدهد. مثلا فرض کنید نشستن روی میز و صندلی و مبل و پشت میز غذاخوری غذا خوردن جای سفره پهن کردن را میگیرد. به مرور حتی در مساجد هم مجالس روضه و ترحیم چنین پدیدهیی دیده میشود که دیگر کسی روی زمین نمینشینند و در مسجد مانند سالن صندلی میگذارند.
تازه دوربین مداربسته هم میگذارند!
بله. دوربین میگذارند تا تصاویر سالن آقایان را برای خانمها پخش کند، پدیده شهرنشینی به طور طبیعی با زندگی روستایی تفاوت دارند. در زندگی روستایی آدمها با یک فعالیت فیزیکی روبه رو هستند. یعنی اگر نمیخواهند ورزش کنند هم ناچارند کارهای بدنی زیادی انجام دهند که شبیه ورزش است. اما در زندگی شهری وسایلی وجود دارد که آدمها را از کار بدنی بینیاز میکند یا کار بدنی را کم میکند بنابراین به طور طبیعی شما عوارض تقلیل فعالیتهای بدنی را احساس میکنید. خب این چیزها توی تلویزیون و سینما دیده شد، ورود کرد، پسندیده شد و رواج پیدا کرد. چند روز قبل مصاحبه سردار طلایی، نماینده فعلی شورای شهر تهران را میخواندم که از رواج پدیده زندگی مجردی در تهران اظهار گله مندی میکرد و آن را یک آسیب اجتماعی تلقی میکرد و میگفت در بسیاری از مناطق شمال شهر تهران، تعداد دختر خانمها و آقا پسرهایی که بدون ازدواج زیر یک سقف زندگی میکنند بهشدت در حال افزایش است.
به نظر شما این سبک زندگی از کجا آمده است؟
این پدیدهیی است که یا از طریق بازگشت افراد تحصیلکرده به کشور رواج یافته یا در تلویزیون و سینما دیده و رواج یافته است.
پرداختن به چنین مباحثی میتواند در رسانهیی مانند تلویزیون بسیار مفید باشد و بسیاری از این مباحث را برای مخاطب میلیونی تبیین کند. سوال من این است که وقتی فیلمنامهیی به شما سفارش داده میشود، چقدر این موارد به شما منتقل میشود؟ و چقدر خودتان حین نوشتن فیلمنامه درگیر این مباحث میشوید؟ آیا عرصه تولیدات تلویزیون جای چنین حرفها و چنین چیزهایی که شما فرمودید بوده، هست یا خواهد بود؟
تلویزیون ما تلویزیونی است که دارای ماموریت است. حتی اگر کاری را خودمان پیشنهاد کرده باشیم و طرح مال خودتان باشد، در تلویزیون این طرح به شکل باورهایی در میآید که مدیران تلویزیون به دنبال تبلور آن هستند. هم در سینما و هم در تلویزیون همیشه اولویتهای برنامهسازی از طریق دفترچههایی خاص در اختیار هنرمندان قرار میگیرد. موضوعات مختلف اجتماعی و اولویتهای گوناگونی در این دفترچهها یا جزوهها مطرح میشود که آنها در واقع نصب العین مدیران تلویزیون است. این سفارشات دائم از سوی تلویزیون وجود دارد اما به مرور هرچه از رده مدیریتی بالا پایین میآید، شکل و شمایل و سلیقه و رنگ و بوی مدیران هر شبکه و بعد مدیران گروههای فیلم و سریال یا گروههای سفارشدهنده هم به آن اضافه میشود. یعنی در واقع آن زیباییشناسی یا جمالشناسی یا باور و اعتقادات و سلیقه مدیر هم به آن دفترچه اضافه میشود و در جلسات متعدد این نکات به نویسنده ارائه میشود تا از این مباحث در نوشتن فیلمنامه و در ادامه در ساخت اثر بهرهبرداری شود.
دیدگاه تان را بنویسید