توافق هسته‌اي فرصت‌ها و چالش‌ها

صباح زنگنه: پس از 12سال، به عبارتي و پس از دوسال به عبارتي ديگر؛ گفت‌وگوهاي ايران و 1+5 به مرحله پاياني‌اش رسيده است. كشورهاي اروپايي علاقه‌مندند تا اين توافق حاصل شود و بخشي از مسائل تجاري و منطقه‌اي به فضاي مناسب‌تري رهنمون شود. روسيه كه در ساخت وتامين نخستين نيروگاه هسته‌اي ايران نقش داشته و به پروژه‌هاي جديد هسته‌اي ايران هم چشم دوخته، به نحو ديگري از حصول توافق رضايتمند است. چين، نيز از امكان فراهم شدن محيط مطمئن‌تري براي انرژي مصرفي خود وبه دست آمدن بازار سرمايه‌گذاري در ايران، نسبت به توافق نظر مثبتي دارد. راهنمايي وحمايت رهبري از اين مذاكرات و ورود نقش آفرين در مقاطع حساس، توانست نتايج بهتري براي جايگاه ومنافع كشور فراهم نمايد والبته تيم مذاكره‌كننده و نيروهاي فكري وعلمي كه در طول زمان مذاكرات، چه منتقدانه وچه هدايتگرانه كمك كرده‌اند؛ صحنه‌اي از همدلي وهمكاري ملي عرضه كرده‌اند اما به همراه اين توافق، چه فرصت‌هايي براي ايران، وچه چالش‌هايي بروز خواهد كرد؟ فرصت‌ها: 1- اين موفقيت، فضاي ايران هراسي را به طور جدي كاهش مي‌دهد. كاهش تنش جهاني و منطقه‌اي ساختگي وتحميلي، از نتايج طبيعي اين توافق است. 2- گرايش كشورها براي همكاري با ايران افزايش مي‌يابد. 3- جايگاه ايران در منطقه، به عنوان يك كشور بزرگ، با ملتي رشيد وجوان و با داشتن توان علمي وفناوري بالا، و با مديريتي روشن ارتقا مي‌يابد. 4- بازار انرژي، با حضور ايران كه داراي سومين ذخاير عظيم انرژي (نفت وگاز) جهان است، جذابيت بهره مندي از صادرات مطمئن نفت وگاز ايران، شركت‌هاي عظيم ومراكز پالايشگاهي را به سمت ايران خواهد كشاند. البته در سرمايه‌گذاري درصنايع انرژي، با يك فاز تاخيري عمل خواهد شد. 5- بخشي از اموال بلوكه ايران، در حدود 50میليارد دلار ظرف چند ماه آزاد خواهد شد. چالش‌ها: 1- برخي نيروها در منطقه، همچنان از موفقيت‌هاي ايران در عبور از چالش مذاكرات به تخريب فضاي منطقه‌اي تلاش خواهند كرد، رژیم صهیونیستی در راس اين مخربان قرار مي‌گيرد. 2- آثار مالي وتجاري تحريم، چند سال لازم دارد تا مرتفع شود. سرمايه‌گذاران، با حركتي آهسته وآرام وارد بازار مي‌شوند واحتياط وحزم را از دست نخواهند داد؛ لذا نبايد دچار خام انديشي شد، ورفع تحريم‌ها را عصاي جادويي دانست. 3- نظام بانكي ومالي كشور، نيازمند تحولات عميق، جدي، فراگير و روزآمد دارد. با نظام موجود، ورود سرمايه خارجي، به مزاح شبيه خواهد بود. نظامي كه انضباط و سرعت ومراعات استانداردها وضوابط بين‌المللي را سر لوحه خود نداند، اعتماد ديگران را جلب نخواهد كرد. 4- بازار انرژي، حداقل هم از نظر مقررات و هم از لحاظ فناوري و سرمايه‌گذاري دو دهه تاخير فاز دارد. اين بازار نيازمند طرح وانديشه وعلم است تا تحولي جدي یابد و كارآمدي لازم را به دست آورد. قراردادهاي بيع متقابل، جذابيت خود را از دست داده است، ميادين مشترك از دست رفته، خام فروشي همچنان در راس امور است؛ بخش خصوصي، چرخ پنجم حركت وتوسعه وتجارت نفت است؛‌سازوكارهاي منجمد حاكم است به نحوي كه با يك تحريم فروش نفت، كشور با مشكل مواجه مي‌شود و ‌سازوكارهاي تازه‌اي لازم است تا با تحولات منطقه‌اي وجهاني توان نقش آفريني یابد. 5- چالش تنظيم روابط منطقه‌اي، گرچه با حصول توافق، مقداري از گرد وغبارها فروخواهد نشست، اما در دهه اخير، گسست‌های زيادي در اين روابط پديد آمده است. در دوسال اخير هم، مذاكرات هسته‌اي، بر اغلب روابط منطقه‌اي سايه انداخته است. دستگاه سياست خارجي با گفتماني جديد، متناسب با جايگاه مسئوليت پذير ودرك صحيح از ملازمت امنيت مشترك، در جهت همكاري ومنافع مشترك گام بردارد. 6- تجربه تحريم‌ها، چالش ابتكار منابع وروش‌هاي تحقق اقتصاد متين ومردمي و پايدار را رودرروي مسئولان قرار مي‌دهد. به كار‌گيري ظرفيت‌هاي خالي در مسائلي مانند ترانزيت، با توجه به جايگاه راهبردي و بين‌قاره‌اي كشور، گردشگري سلامت و گردشگري حلال، خلاقيت‌هاي علمي و صنعتي و تبديل آنها به حركتي تجاري و توليدي بخشي از اين امور است.