فردگرایی پدرسالارانه حاکم بر جمعگرایی دردمندانه
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، همانگونه که رهبر انقلاب در جمع مردم خراسان شمالی، با آسیب شناسی سبک زندگی در جامعه به طرح سؤالات متعددی پرداختند که از جمله این سوالات این بود که چرا فرهنگ کار جمعی در ایران ضعیف است؟
موضوعی که دغدغه جامعهشناسان و پژوهشگران مسایل اجتماعی است و دلایل متفاوتی را برای آن ارائه میکنند. برخی به دنبال ریشههای تاریخی این سبک زندگی هستند و برخی دیگر آنرا جزو مظاهر زندگی مدرن ایرانیان میدانند.
منصور وثوقی، جامعهشناس که به موضوع فردگرایی و جمع گرایی ایرانیان از دید سیاحان خارجی پرداختهاست میگوید که پژوهشها نشان میدهد ایرانیان در عرصههای خانوادگی و دینی جمعگرا و در عرصه سیاست و حکومت فردگرا بودهاند.
تاریخ حاکمان پدرسالار برخی محققان، فردگرا بودن ایرانیان در عرصه سیاسی را به نوع نظام حاکم ربط میدهند و معتقدند پدرسالاری موجود در حکام تاریخ ایران موجب این خصیصه شده است.
حسین مسعودنیا، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان توضیح میدهد: «عده ای از پژوهشگران ریشه فردگرایی ایرانیان را در ساخت قدرت در ایران دانستهاند، توضیح اینکه از این منظر تاریخ ایران، بیشتر رفت و آمد قبایل بوده است و از آنجا که فرهنگ سیاسی رایج در میان قبایل براساس گفتمان پاتریمونیالیستی(یا پدرسالارانه) است لذا حکومتهایی که در ایران تشکیل شده است از نظر ساخت قدرت، ماهیت پاتریمونیالیستی یا پدرسالاری داشته و این موضوع سبب شده تا مردم هم به تبع از حاکمان همان ویژگی خود محوری را داشته و هریک از افراد خود را پادشاه کوچک بدانند.»
تاثیرات اقلیمی اما پژوهشگران دیگری در مورد علت به وجود آمدن روحیه فردگرایی در میان ایرانیان اتفاق نظر ندارند. برخی محققان ریشه آنرا در شرایط جغرافیایی و اقلیمی ایران جستوجو کرده و بر این باورند که کم آبی و پراکندگی جوامع در ایران سبب شد تا ایرانیان بیشتر بر اتکای به خود تأکید داشته باشند.
کمبود منافع، جمعگرایی را کاهش میدهد استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان به دلیل دیگری در این مورد نیز اشاره میکند؛ حاکم نبودن شایسته سالاری برای ارتقای اجتماعی در ایران. «تمرکز قدرت نزد دولتهای ایران در طول تاریخ سبب شد تا به دلیل عدم شایسته سالاری، نوعی فرهنگ تملق و چاپلوسی در جامعه رواج پیدا کند و رابطه افراد با هم به دلیل کمبود منافع و فرصت، براساس اصل بازی با حاصل جمع صفر، نه حاصل جمع مضاعف شکل بگیرد و هر ایرانی نفع خود را در قربانی کردن رقیب بداند.»
صرف نظر از اینکه کدام دلیل را مبنا قرار دهیم، واقعیت این است که عدم تمایل ایرانیان، حتی نخبگان، به کار جمعی و اولویت دادن به کارهای انفرادی موجب شده تا ملت ایران از این منظر در طول تاریخ، متحمل ضررهای عمدهای شود که شاید مهمترین آنها تأخیر در توسعه سیاسی و فراهم شدن فرصت برای دولتهای بیگانه در مواقع حساس برای بهرهبرداری از موضوع باشد.
کار جمعی و حمایت از تولید ملی دکترعلی انتظاری، جامعه شناس و استاد جامعهشناسی دانشگاه علامه طباطبایی با تحلیل شرایط روز میگوید: شرایط امروز به گونه ای است که کارها به صورت تخصصی انجام می شود به همین دلیل هر کسی بخشی از کار را بر عهده میگیرد. اگر این بخشها انسجام کافی داشته باشد راندمان کار افزایش مییابد. چون با گروههای دیگر در رقابت هستیم، نهایتا این رقابت موجب میشود بهرهوری بیشتری داشته باشیم و بتوانیم از سرمایهها استفاده کنیم اما اگر ضعیف باشیم در دسترسی به بهرهوری بالاتر ناکام مانده و در رقابت کم میآوریم.
انتظاری معتقد است یکی از مشکلات اساسی حوزه اشتغال نیز عدم نهادینه شدن کار جمعی در میان افراد است، «با نهادینه کردن فرهنگ کار جمعی در میان افراد می توان تا حدود زیادی مشکلات بیکاری را برطرف کرد.»
این استاد دانشگاه در زمینه تاثیر فرهنگ کار جمعی در افزایش تولید ملی نیز میگوید: حمایت از تولید ملی نیازمند ترویج فرهنگ کار جمعی است، برنامهریزی و همکاری همه اقشار جامعه در یک مسیر هدفمند نیاز اصلی ترویج فرهنگ کار جمعی برای بازدهی مطلوب است.
این انتقادها به فرهنگ فردگرای ایرانی در حالی مطرح میشود که دولتیشدن بسیاری از فعالیتها یکی از دلایل ضعف فرهنگ کار جمعی در ایران ذکر میشود. مردمشناسان ایرانی بارها بر این نکته تاکید کردهاند که پیش از این، افراد پس از نظافت خانههایشان بخشی از محدوده بیرون خانه و کوچه را نیز نظافت میکردند و انجام این کار موجب میشد که حریم خانه هر کسی نظافت شده باشد و نیازی نبود تا کس دیگری این کار را بکند. اما امروزه آنقدر دولت حجیم شده و در همه کارها مسئولیتی بر عهده دارد که مردم تمایل دارند بسیاری از وظایف سابق خود را نیز بر عهده دولت بگذارند.
چه الگویی آموزش داده میشود؟ بدون شک در این زمینه آموزشهای نادرست یا تبلیغ الگوهای نادرست موثر بوده است. همانگونه که با تلاشهای بسیار ارگانهای آموزشی برای افزایش روحیه کار جمعی، هنوز بیشتر تکالیف دانش آموزان فردی است نه جمعی.
یکی از مهمترین مظاهر فردگرایی ایرانیان نحوه رانندگی در خیابانها و جادههاست که همگی برمبنای یک حس رقابتجویانه به راندن وسیله نقلیه خود مشغول هستیم در حالیکه تحلیلگران مسایل اجتماعی معتقدند که حتی رانندگی یک کار جمعی است.
رعایت نکردن حقوق دیگران نیز از جمله کارهایی است که به دلیل غلبه گرایش فردی در جامعه به شدت به چشم میخورد. در بعد اجتماعی منافع فردی خود را غالب میدانیم و به این ترتیب وابستگی متقابل افراد در جامعه کم شده است.
چه باید کرد؟ محققان مسایل اجتماعی معتقدند برای رفع روحیه فردگرای ایرانی نیازمند به برنامهریزیها و تعیین استراتژیهای است که در درازمدت موجب تغییر این فرهنگ شود. چه بسا که به درستی در تعریف فرهنگ آمده که فرهنگ ثابت است اما متغیر، چون فرهنگ در کوتاهمدت تغییر چندانی نمیکند اما در درازمدت تغییرات آنرا میتوان دید. جمعبندی نظر پژوهشگران این حوزه نشان میدهد نهادهای آموزشی در افزایش روحیه جامعه پذیری در میان ایرانیان نقش اول را برعهده دارند. اما از دیگر سو رسانههای جمعی، به ویژه صداوسیما در ساخت و تقویت انگاره مثبت جمعگرایی نقش مهمی دارد. از سوی دیگر گروهی از الگوهای ثابت هر جامعه مانند نخبگان سیاسی، حاکمان و کسان دیگری که در هر قشری نقش پیشرو برعهده دارند باید از منازعات مابین خود کاسته و همکاری بین خود را پررنگ کنند.
تلاش بیشتر نهادهای دینی به ویژه مساجد در این حوزه، فرصتسازی برای شکل گیری نهادهای مدنی برای انجام فعالیتهای جمعی و توجه به شایسته سالاری و مقابله با فرهنگ چاپلوسی و تملق از جمله مهمترین راهکارهای افزایش روحیه جمعگرایی در جامعه ماست.
دیدگاه تان را بنویسید