در گفتوگو با استاد حقوق ارتباطات مطرح شد:
اطلاعات شخصی چگونه در اختیار مخابرات و سرویسدهندههای اینترنتی قرار میگیرد؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
آیا حقوق افراد در رسانهها و اینترنت رعایت میشود؟ این موضوع به عنوان یکی از مهمترین سوالهایی است که رهبر معظم انقلاب در بیان مصداقهای سبک زندگی آن را مطرح کنند. در همین رابطه با سیدعرفان لاجوردی، استاد حقوق ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی و وکیل دادگستری به گفتوگو نشتیم. لاجوردی در گفتوگو با نامه به نحوه استفاده از اطلاعات در فضای مجازی اشاره کرد:
یکی از مهمترین مسائلی که این روزها مطرح میشود حقوق افراد در رسانها است. آیا در این رابطه قانونی وضع شده است؟
چند سال پیش قانونی در ایران به عنوان «دسترسی آزاد به اطلاعات» تصویب شد. این قانون از جمله قوانین پیشنهادی بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول برای بهبود حکمرانی مطلوب دولت بر کسب و کار بود. در واقع ضابطه اعطای تسهیلات از طریق بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول به کشورها است. در این قانون به صورت خاص دسترسی به اطلاعات شخصی ممنوع شده است و در واقع حریم شخصی افراد به رسمیت شناخته شده است. البته قانون مجازات اسلامی و سایر قوانین نیز بر این قضیه دلالت دارند ولی قانونی که به صوت خاص دلالت بر حریم خصوصی افراد دارد، قانون «دسترسی آزاد به اطلاعات» است.
اما شرکتهای سرویسدهنده اینترنتی از اطلاعات شخصی افراد استفاده میکنند.
توجه داشته باشید، وقتی وارد اینترنت و بخصوص شبکههای اجتماعی، ایمیل و سایتها میشوید برای عضویت باید اطلاعات خود را ثبت کنید و این اطلاعات در اختیار مالک فضا قرار میگیرد و جزو داراییهای آن فرد میشود. معمولا از این اطلاعات برای تبلیغات استفاده میشود. در ازای سرویسی رایگانی که در اینترنت در اختیار شما قرار میگیرد، واگذاری بلاعوض و مجانی اطلاعات شخصی ما از شما تقاضا میشود و شما خود این کار را انجام میدهید. البته مالک سایت متعهد است که اطلاعات را در اختیار فرد ثالث قرار ندهد. او هم چنین رفتاری انجام نمیدهد اما از این اطلاعات برای تبلیغات استفاده میکند.
در واقع اطلاعات شخصی ما به سرویسدهندهها باعث شناسایی گروه هدف جهت انجام تبلیغات است؟
دقیقا. بگذارید مثالی بیاوریم. یک نرمافزاری برای کارهای حقوقی و قراردادی برای وکلا طراحی شده است. وقتی به شرکت سرویسدهنده مراجعه میکنید و از مالک آن شبکه میخواهید برای شما تبلیغ انجام دهد، آن فرد جستوجو میکند که کدام یک از اعضا به عنوان وکیل دادگستری، حقوقدان یا هر عنوان نزدیک دیگری ثبتنام کردهاند. برای شما ان وقت پیام تبلیغاتی میفرستد. استدلال این افراد هم این است که این اطلاعات را در اختیار دیگران قرار نمیدهند و گفتهشان درست است.
نمیتوان از طریق این تبلیغات به اطلاعات شخصی افراد رسید؟
اتفاقا در تحقیقی که در ایالت متحده صورت گرفت مشخص شد که این امکان وجود دارد و وقتی به تبلیغات دسترسی وجود داشته باشد هویت افراد قابل افشا شدن است. شرکتی در ایالت متحده اطلاعات افراد را به صورت کد منشتر کرد و اعلام کرد از این طریق اطلاعات افراد ثبت میشود. یک خبرنگار جسور یک کد را به صورت اتفاقی از لیست انتخاب کرده و از طریق تبلیغاتی که برای او فرستاده میشود، اطلاعات شخصی او را اعلام کرد. در واقع هویت ما در فضای اینترنت به دلیل اینکه اطلاعاتمان را وارد میکنیم در دسترس است. از لحاظ حقوقی فرض بر این است که اطلاعات شما در فضای سایبر محرمانه باقی خواهد ماند اما چون این اطلاعات در اختیار مالک سایت است میتواند از آن برای تبلیغات استفاده کند که درآمد قابل توجهی هم دارد.
سرویسدهندهها صرفا برای فعالیت تبلیغاتی از اطلاعات شخصی استفاده میکنند؟
گاهی دسترسی به اطلاعات شبکههای اینترنتی از طریق اعمال حاکمیت است. مثال معروف در این زمینه دولت چین است که از پایگاه اینترنتی گوگل خواست تا اطلاعات مربوط به کاربران خود را در اختیار آنها قرار دهند. با وجود مخالفتهای اولیه ادارهکنندگان این سایت اما در نهایت مجبور شدند این اطلاعات در اختیار دولت قرار دهد که اعتبار گوگل را هم زیرسوال برد.
تا اینجا درباره فضای اینترنت و ناامنی این فضا صحبت کردیم. آیا سایر رسانهها هم تا این اندازه ناامند هستند.
این امر در هر نوع وسیله ارتباطی بین فردی وجود دارد. یک نمونه آن که این روزها چالشبرانگیز هم شده موبایل است. شما وقتی از طریق موبایل تماس میگیرید، این تماسها در مخابرات ثبت میشود. افرادی هستند که آنها را آنالیز کرده و از طریق آن برای شما تبلیغ میفرستند. مثلا شما با یک منطقه جغرافیایی خاصی مثل نارمک تماس مکرر دارید. بعد از مدتی متوجه میشوید تبلیغات بنگاههای اقتصادی آن منطقه برای شما ارسال میشود. این بدان معناست که مکالمات شما آنالیز شده و برای تبلیغات استفاده میشود.
آیا امکان شکایت برای استفاده از اطلاعات شخصی وجود دارد؟
ضابطهای در طرح دعوی وجود دارد و آن استفاده رایگان یا هزینهای از این خدمات است. از آنجایی که شما در ازای استفاده از خدمات مخابرات هزینه پرداخت میکنید میتوانید از این نهاد شکایت کنید ولی استفاده از خدمات اینترنتی رایگان است و سرویسدهنده در ازای دریافت اطلاعات شماست که اجازه عضویت میدهد.
پس عملا امکان شکایت از سرویسدهندههای اینترنتی که از اطلاعات شخصی ما استفاده میکنند وجود ندارد؟
هم به دلیلی که در بالا گفتم و هم به دلیلی که بیان میکنم نمیتوانید شکایت کنید. در فضای اینترنت به کسی که از اطلاعات شما استفاده میکند دسترسی نداریم. ما به سرویسدهندههایی چون یاهو و گوگل دسترسی نداریم و این شرکتها در کشورهای دیگر فعالیت میکنند. باید در کشور مبدا علیه این افراد طرح دعوی شود. اگر در کشور مقصد هم طرح دعوی شود از آنجایی که این شرکتها اموالی در ایران ندارند قابل اجرا نیست. پس عملا نمیتوان مقابل این گونه تبلیغات اینترنتی ایستاد.
روش مقابله با تبلیغات ارسال شده از سوی مخابرات چیست؟
یک سری سرویسدهندههایی هستند که در فضای اینترنتی حضور ندارند. به شما خدمات ارزان ارائه میدهند اما نه در فضای اینترنت. اینها در واقع یک سری نهادهای نظارتی دارند. مثلا در مورد مخابرات، سازمان تنظیم مقررات رادیویی و شورای رقابت را وجود دارد. وقتی شما به یکی از این دو نهاد شکایت میکنید در مورد رفتار این شرکتها وضع قاعده انجام میدهد. مثلا اگر شرکت مخابرات را مقصر اعلام کند، شرکت مخابرات کلا نمیتواند این سرویس را ارائه دهد. اما اگر در دادگستری طرح دعوا انجام دهید مخابرات دیگر نمیتواند برای شما این کار را انجام دهد.
با این تفاسیر فضایی به عنوان فضای شخصی برای افراد وجود ندارد و کسانی که به نوعی با تکنولوژی در ارتباط هستند همواره رصد میشوند.
میتوانم به شما بگویم که این روزها فضای شخصی بسیار آسیبپذیر شده است و اطلاعاتی که زمانی اطلاعات شخصی و محرمانه تلقی میشد به راحتی در دسترس دیگران قرار میگیرد. زمانی اطلاعات شما در فضای عمومی قرار بگیرد دیگر اطلاعات شخصی نیست. مهم نیست این اطلاعات چگونه در فضای عمومی قرار گرفته است. دو نمونه بسیار مشهور در این رابطه وجود دارد. یکی عکسهای پرنسس بریتانیا است، دیگری هم سایت ویکیلیس. شما به هر دلیلی ریسک کرده و اطلاعات خود را در اختیار یک شبکه اجتماعی قرار میدهید. آن شبکه هم تعهد میکند که از این اطلاعات صیانت کند. اگر به هر دلیلی صیانت صورت نگرفت میتوان تقاضای جبران خسارت کرد و این خسارت جبران میشود اما وقتی اطلاعات شما در فضای عمومی قرار گرفت اطلاعات شخصی محسوب نمیشود. نکته مهم آن است که فرد ثالثی که از این اطلاعات استفاده میکند متخلف نیست.
آیا امکان طرح شکایت وجود دارد و قاعده خاصی در این رابطه وجود دارد؟
لزومی ندارد که یک قاعده خاصی در این رابطه وجود داشته باشد چرا که دادگستری مرجع عام تظلمات است. نکته اصلی در تخلفات اینترنتی آن است که بیشتر خسارت وارده به افراد خسارت معنوی است نه مادی. برای جبران خسارتی که ماهیت مادی و ملموس ندارد و ماهیت خسارت، معنوی است به سختی حکم میشود. با این همه امکان طرح دعوا و تقاضای جبران خسارت همچنان وجود دارد.
دیدگاه تان را بنویسید