در گفت‌وگو با یک متفکر مسیحی مطرح شد: ارتباط میان بر صلیب رفتن عیسی و مرگ خودخواسته حسین(ع) چیست؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) : 
به گزارش نامه، بارا، از ویراستاری مطبوعات آغاز کرد و پس از تجربه‌های سالیان در روزنامه‌نگاری و ادبیات داستانی، به‌طور حرفه‌ای به تاریخ روی آورد، اگرچه آثار تاریخی او نیز، بیشتر، نمایی ادبی دارد. «خانواده ما از طبقه متوسط پیشه‌وران بودند... تحصیلات ابتدایی من در یک مدرسه خصوصی مسیحی بود. در دوره راهنمایی، به یک مدرسه دولتی رفتم. از همان دوران دبیرستان، کار مطبوعاتی را آغاز کردم. پس از مهاجرت به کویت، در بخش‌های مختلف مطبوعاتی، به نویسندگی یا سردبیری روزنامه‌ها و نشریات مشغول بودم». بارا اگرچه خود را در دیانت، مسیحی می‌داند، اما می‌گوید: «اندیشه و احساسم شیعی است». علاقه‌مندی امثال او به حسین‌بن‌علی(ع) و تلاش برای تبیین روزآمد قیام عاشورا، نمونه بارز این اندیشه است که حسین(ع) وجدان بیدار کل تاریخ و وارث همه ادیان است و تبیین دقیق‌تر ابعاد حادثه کربلا، انسجام بیشتر ادیان توحیدی را در پی‌خواهد داشت. متن حاضر، ترجمه گفت‌وگویی است با او با موضوع کتاب «الامام الحسین ...» و اندیشه‌های او در باب عاشورا که در آخرین شماره هفته نامه متن منتشر شده است.
در آغاز باید بپرسم چه شد که کتاب «الامام الحسین فی الفکر المسیحی» را نوشتید؟
تمام دانش من از حادثه کربلا، قبل از نگارش این کتاب، محدود می‌شد به آنچه در آثار معمول تاریخی خوانده بودم، تا زمانی که مرحوم آیت‌الله سیدمحمد شیرازی را در کویت ملاقات کردم. او مرا به آثاری درباره امام حسین(ع) راهنمایی کرد (ازجمله کتاب مقتل‌الحسین مقرم) و این آغاز شیفتگی من به تاریخ، سخنان و سیره حسین‌بن‌علی(ع) بود. دیدارهای بعدی من با شیرازی، مباحثی را در باب قیام حسینی برانگیخت و رفته‌رفته، تبدیل به موضوع مطالعاتی پیوسته‌ام شد. در یکی از این دیدارها او پیشنهاد کرد محصول این مباحثات و مطالعات به کتاب تبدیل شود. من، در آن سال‌ها روزنامه‌نگاری جوان و پرشور بودم که برای مطبوعات داستان کوتاه و مقالات اجتماعی و عمومی می‌نوشتم. نوشتن چنان کتابی در آن سن و سال به‌راستی برای من سنگین بود. اما تشویق‌ها و دلسوزی‌های پیوسته شیرازی، سرانجام، کارگر افتاد و «الامام الحسین فی الفکر المسیحی» نوشته شد. سیر مطالعاتی من از تجزیه و تحلیل آثار تاریخی به گونه کلی آغاز شد و سپس به کتاب‌هایی که به‌خصوص درباره ایمه و عاشورا نوشته شده بود، منتقل شد. عبور از مرزهای تکراری تاریخ عمومی مبتنی بر رویداد و تمایل به تبیین انگیزه‌ها و در نظر گرفتن دلایل پنهان سیاسی، پژوهش مرا بسی دشوارتر از نگارش رمان می‌کرد و آن را در حد و اندازه‌ای فراتر از دیدن چند نسخه قرار می‌داد. می‌خواهم بگویم تلاش پنج ساله من برای نوشتن «الامام الحسین...»، چنان با فردیت من و با حال و هوای ویژه آن سال‌ها آمیخته بود و نیز چاپ و انتشار آن، چنان با توفیق قرین بود که گمان ندارم، با وجود تجربیات فراوانم در کار نگارش و روزنامه‌نگاری، دیگر بتوانم کتابی با این مقیاس‌ها بنویسم.
منظورتان از جزییات دقیقا چیست؟
همان‌طور که گفتم مطالعات من درباره عاشورا، در ابتدا فقط مربوط بود به برخی خطوط کلی ماجرا به‌عنوان یک رویداد، از قبیل خروج امام حسین(ع) و ورودشان به سرزمین کربلا. اما در باب جزییاتی که می‌توانست اهداف این قیام را به‌روشنی تبیین کند، اطلاعی نداشتم. برای بررسی عمیق، لازم بود ابتدا، بدون در نظر گرفتن سایر ملاحظات عاطفی و ایدئولوژیک، به «خود ماجرا» بپردازم و فقط به این منظور، جزییات آن را آشکار کنم. به نظرم تنها در این صورت بود که می‌توانستم شناختی یکپارچه از موضوع به دست بیاورم و در سایه آن، عاشورا را به‌عنوان یک فرهنگ بشناسم؛ فرهنگی که به‌دلیل داشتن ذات دینی و قرارداشتن پایه‌هایش در سنت، حتما با آیین من، مسیحیت، نیز نوعی هماهنگی و یکپارچگی می‌توانست داشته باشد.
شروع پژوهش من برای نگارش «الامام الحسین...» چیزی شبیه نفس‌نفس زدن مردی بود که در کمرکش سنگلاخی در حال بالا رفتن است. کثرت منابع و شروح و وجود جزییات متناقض تاریخیان، قدر خود را نشان می‌داد که احساس می‌کردم در میدان مین قدم می‌زنم و در قلمروی وارد شد‌ه‌ام که اختلافات عقیدتی، از زمان برگزاری شورای سقیفه تا واقعه کربلا، مسلمانان را به دو گروه کاملا جدا تقسیم کرده بود. اما این وضعیت، رفته‌رفته و در اثر اشتیاقی که به موضوع پیدا کردم، به بخشی از عملیات جست‌وجوی من تبدیل شد. اینک دیگر حس کسی را نداشتم که در حال عبور از میدان مین است. در این مرحله سعی کردم توجه‌ام را بر جزییات لازم متمرکز کنم؛ جزییاتی که می‌توانست به روشن شدن وجهه کلان تحقیق یاری رساند؛ پرسش‌هایی مانند این‌که آیا نسبت قیام امام حسین(ع) با امور دنیوی مانند تشکیل حکومت چه بود؟ در اثنای تحقیق بود که به ضرورت و اهمیت پرداختن به این موضوع، آن هم از نگاه پژوهشگری مسیحی واقف شدم؛ زیرا نه به‌دلیل مسلمان بودن تحت تاثیر جنبه عاطفی واقعه قرار می‌گرفتم و نه مانند خاورشناسانی بودم که بدون توجه به بعد معنوی ماجرا، فقط بعد مادی آن را لحاظ می‌کردند.
گویا پس از انتشار کتابتان برای آن مشکلاتی پیش آمد و کار به محکمه کشید. خوب است به این ماجرا هم اشاره‌ای داشته باشید.
ماجرا از این قرار بود که من در کتاب، مطالبی را درباره حاکمیت عثمان بر برخی بلاد اسلامی و شیوه مدیریت او، که درنتیجه به شورش همگانی مرده علیه او انجامید، آوردم. این مطالب، همه، مستند به منابع شناخته‌شده و معتبر بود. اما برایم از طرف دادگاه کویت احضاریه‌ای آمد که مدعی بود من در کتاب، عبارتی را جعل کرده و آورده‌ام. برای اثبات درستی مطالبم، منباع و آثار بی‌شماری را، که این عبارت در آنها ذکر شده بود، به دادگاه ارایه کردم و مطلب را بسیار بدیهی و روشن دانستم. اما گویا قصد مخالفان این بود که در هر صورت از انتشار کتاب جلوگیری کنند؛ به همین دلیل، انتشار کتاب را ممنوع کردند. در مرحله تجدیدنظر نیز نتوانستم رای اولیه را تغییر دهم. اگرچه من با این ماجرا نیز به‌عنوان بخشی از دشواری‌های پژوهش رفتار کردم، اما در این جا نمی‌توانم به این نکته اشاره نکنم که چنین برخوردهایی، درواقع، تابعی از شرایط کج‌اندیشانه حاکم بر برخی ذهن‌هاست. باید بدانیم که پژوهش چیزی جز کشف حقیقت نیست و پژوهشگر در این مسیر، بنده اجتهادی است که ریشه در منابع معتبر و نیز روش‌های از پیش‌پذیرفته دارد. بعدها دریافتم که در این فقره اساسا بحث کتاب من مطرح نبوده، بلکه مقصود، منع انتشار آثار مربوط به شیعه بوده است. همه این ماجراها در حالی صورت می‌بست که به عقیده بسیاری از دوستان و صاحبنظران، این کتاب، براساس رویه‌ای بی‌طرفانه نوشته شده بود و اندیشه تقریب در آن مشهود بود.
پس از انتشار «الامام‌الحسین...» بسیاری به طعنه و در مقام نقد می‌گفتند: مگر مسلمانی که درباره حسین(ع) کتاب نوشته‌ای؟ خوب است همین جا برای چندمین بار، در جواب این اشکال، به نکته‌ای بنیادین اشاره کنم: اگرچه من و اجدادم رسما مسیحی هستیم، اما هویتمان اسلامی است. ما در محیطی زیست کرده‌ایم که برخوردار از شمایل و باطنی اسلامی بوده است و بنابراین بخشی از جهان اسلام به حساب می‌آییم. در کشورهای اسلامی واقعا دیگر نمی‌توان مسیحیان و مسلمانان را از یکدیگر بازشناخت. فرهنگ و آداب جمعی اینان به شکلی است که باید همه را صاحب یک هویت یکپارچه دانست. بسیاری از خوانندگان آثار من، مرا «مسیحی شیعه» می‌دانند؛ شاید به این دلیل که میزان آثاری که من در باب شیعه نوشته‌ام، بسیار است.
آیا نگاه مسیحیان به حسین‌بن‌علی(ع) فقط مربوط است به شیوه مرگ(شهادت) و ویژگی‌هایی مانند دلاوری او؟
من در کتاب صراحتا آورده‌ام که مسیحیان، به‌دلیل اعتقادشان به بر صلیب رفتن عیسی از یک‌سو و مرگ خودخواسته حسین‌بن‌علی(ع) از سوی دیگر، میان این دو مناسبتی می‌بینند و چنین وضعیتی، ایشان را به درک درستی از شهادت حسین(ع) رهنمون می‌شود. من در این کتاب، شخصیت حسین(ع) و عیسی‌بن‌مریم(ع) و جهت‌گیری‌ها و چگونگی شهادت آنان و به پیشباز مرگ رفتنشان در راه عقیده را مطرح کرده‌ام. می‌دانیم که مسیحیان مسیح را مصلوب و شهید می‌دانند که البته با تعلیم قرآنی هماهنگ نیست. من میان شخصیت حسین(ع) و عیسی، در اینجا به‌مثابه یک شهید و نه پیامبر خدا، شباهت‌هایی یافتم و آن را در کتابم بسط و توضیح دادم. باید بگویم ورود من به داستان حسین(ع) و عاشورا، درواقع، برمی‌گشت به سابقه و شیوه مواجهه خانواده من با ادیان دیگر. ما در مدرسه درسی به نام تعلیمات دینی داشتیم که در آن به ادیان دیگر غیر از مسیحیت، ازجمله اسلام هم پرداخته می‌شد. ضمن این که زندگی در یک محیط اسلامی، در هر حال، به این آشنایی دامن می‌زد و به آن عمق می‌بخشید. در یاد دارم که نمرات من در این درس بسیار رضایت‌بخش و بالا بود. به‌ویژه فراموش نمی‌کنم که در آن سال‌ها درباره ماجرای کربلا کتابی خواندم که این جمله آن هنوز به‌خوبی در یادم مانده است: آغاز کربلا، برخاسته از شور حسینی و تداوم آن، محصول شعور زینبی بود.
آنچه در قصه عاشورا بسیار محل است، رویارویی امام حسین(ع) با ظلم زمانه است. درواقع ستم‌ستیزی او رکن اصلی تحلیل بعد حماسی عاشوراست. دیدگاه شما در این باره چیست؟
درست است. مبانی این دیدگاه، به طور کامل، در نهج‌البلاغه علی(ع) آمده است؛ کتابی که، پس از قرآن، میدان‌دار فصاحت و شیوایی است. ماجرای ستم‌ستیزی حسین‌بن‌علی(ع) بسیار بیشتر از قهرمان‌بازی و پهلوان‌مآبی مرسوم ماست. خود او، در بیان انگیزه خروجش، از مفهوم «اصلاح در امت اسلامی» استفاده می‌کند و آن را آرمان و شعار اصیلش می‌داند. او در وصیت‌نامه‌اش به برادرش، محمد حنفیه، می‌نویسد: من نه از روی خودخواهی یا برای خوشگذرانی و نه برای فساد و ستمگری از شهر خود بیرون آمدم، بلکه هدف من از این سفر، امر به معروف و نهی از منکر و خواستهام، اصلاح مفاسد امت و احیای سنت و قانون جدم، رسول خدا و راه و رسم پدرم، علی‌بن‌ابی‌طالب است. نیز در نامه معروفش به مردم بصره آمده است: «من شما را به کتاب خدا و سیره پیامبر خدا فرا‌می‌خوانم؛ چراکه در جامعه شما سنت نبوی از بین رفته و بدعت و فریبکاری را جایگزین آن کرده است. به نظرم چنین بیانی، هدف‌گزاری بیشتر عاشورا را در قلمروی بسیار گسترده‌تر از رفع ظلم و ستم قرار می‌دهد. منظورم این است که رویکرد قیام حسینی در مرحله‌ای بسیار بنیادی مطرح است و و ربطی به رویکرد صرفا هجومی و انقلابی ندارد. به نظرم این دیدگاه، کار امام حسین(ع) را از مرز تمجید و تحسین‌های معمولی، که نثار مردان بزرگ تاریخ می‌شود، فراتر می‌برد. من می‌گویم برای فهم واقعیت حرکت او خوب است مثلا از پژوهش‌های خاورشناسانه هم فاصله بگیریم و او را در حد و اندازه‌ای برتر از یک سوژه تحقیقاتی ببینیم، وگرنه در حالت معمولی کاملا آشکار است که همه امام را تحسین می‌کنند؛ از گاندی گرفته تا دیکنز و کارلایل و دیگران.
حالا که نام گاندی را آوردم، بگذارید به مطلبی اشاره کنم. ببینید، همه ما می‌دانیم که گاندی اصلاح‌طلب، صلح‌جو و هوادار مبارزه منفی بود، اما ببینید که به قیام حسینی چه اشتیاقی نشان می‌دهد و با چه ادبیات آمیخته به تکریمی درباره آن سخن می‌گوید. اگر در قیام امام چیزی از خشونت بود، شخصیتی مانند گاندی درباره آن حرف نمی‌زد.
حسین(ع) درسی به تاریخ داد که مذاهب دیگر نیز نتوانسته‌اند خاموش بمانند و داشمندان غیر‌مسلمان، سخن‌های بسیاری در وصف حسین(ع) گفته‌اند. علاقه به امام و احترام به عاشورا مختص فرهنگ اسلامی نیست. در همه ادیان می‌توان علاقه به او را پیدا کرد. برای نمونه در میان زرتشتیان افرادی را می‌توان یافت که در عاشورا به احترام امام و حرکت او به سوگ می‌نشینند و عزاداری می‌کنند. اگرچه خود من در مورد زندگی و حرکت حسین(ع) بیشتر شیفته بعد انقلابی شخصیت ایشان شدم، اما باید توجه کرد که انقلاب او را به شعار نفی ظلم و ستم، که شعار همه انقلاب‌های بشری است، محدود و منحصر نکنیم. این نگاه به امام حسین(ع) فقط به تقدیس و تحسین او محدود نمی‌شود.
ببینید مساله این است که گریه بر حسین(ع) در عاشورا، فقط یک بازتاب روانی نیست، بلکه محل اتصال عاطفه شیعی به جهان است که از پس قرن‌ها هنوز هم معنای اصیلش را حفظ کرده است. اگرچه این اتصال، نیازمند عناصر امروزین انقلابی‌گری و ایدئولوژیک است، اما باید به این نکته عمیقا توجه کنیم که حسین‌بن‌علی(ع) با قیام خونینش، میراث هدررفته «حق» را، که در حال شکست کامل بود، احیا کرد؛ بنابراین، عاشورای او صحنه رویارویی حق و باطل بود، و این معنا بسیار فراتر از دفاع ساده و خشک و خالی از عدالت و آزادی است که در قرن ما نیز منادیان سینه‌چاک فراوان داشته است و دارد.
به‌نظرم می‌آید که برخی شیعیان قدر امام حسین(ع) را نمی‌دانند. او برای همه انسان‌ها در حکم امانتی است تا فریاد روز عاشورا به گوش همه جهان برسد. شک ندارم که تحقق این هدف، مستلزم عمق بخشیدن به روح حرکت انقلابی او و اکتفا نکردن به روایت داستان کربلا و ظاهر خونین این حادثه است. هیچ حماسه انسانی، چه در گذشته و چه در حال، به اندازه حماسه شهادت‌طلبانه کربلا، همدردی و درس‌آموزی نیافریده است؛ انقلابی بود در حدو اندازه بزرگ‌ترین حادثه درونی امت اسلام که وجود آن نقطه عطف موثری در احیای اندیشه اسلامی به حساب می‌آمد. اگر این حادثه نبود، اسلام به آیینی تبدیل می‌شد که فقط بر سر زبان‌ها بود، نه عقیده‌ای محکم که در درون سینه‌ها تا وجدان هر مسلمان آزاده‌ای را از حقیقت‌طلبی لبریز کند. عاشورا را می‌توانم به زلزله مانند کنم؛ زلزله‌ای که تمامی ارکان امت اسلامی را لرزاند؛ چشم‌ها را باز کرد و دل‌ها را متوجه سیطره گناه و شرارت ناشی از زورمداری و آمادگی دست پروردگان ستم بر کشت نهال فساد در سرزمین دل‌ها کرد، تا در پس پرده‌ای دروغین، ارزش‌های دینی را نابود نکنند و حقوق الهی را نادیده نگیرند و نور درخشان حق و حق‌خواهی را خاموش کنند.
ارزیابی شما از دیدگاه فرقه‌هایی مانند وهابیت و سلفیه و اساسا گروه‌هایی که دشمنی با هواداران اهل بیت(ع) را به جایی رسانده‌اند که از تکفیر و حتی قتل آنان سخن می‌گویند، چیست؟
این چیزی جز افراط‌گرایی که اسلام و اندیشه اسلامی آن را مردود می‌شمارد، نیست. اسلام آیین اعتدال است و درغلتیدن به چپ و راست. اسلامی که تکفیر متجاهر با روا نمی‌داند، چگونه می‌تواند تکفیر کسانی را روا بدارد که به باور به قرآن اعتراف و اقرار دارد؟ این گروه‌هایی که از آنها نام بردید، جوهر حقیقی دین را فروگذاشته‌اند و خود را به جوانب و حواشی آن مشغول کرده‌اند. چنین اندیشه‌هایی براستس به مثابه خطری عظیم برای دین و عقلانیت دینی به شما ر می‌آید. محصول تن دادنبه این اندیشه فاجعه بار، افراط، دشمنی، نفرت و تکفیر است که اسلام اساسا برای نفی این رذایل و رهاکردن انسان از آنها آمده است.
مبنای فکری روش اهل بیت نیز بهادادن به چنین عقلانیتی است. در این جا خوب است به مناسبت به این نکته اشاره کنم که تبلیغ و نشر مکتب اهل بیت(ع) در زمانه ما باید با بهره‌گیری از آموزه قرآنی «جدال احسن» و در پناه استدلال، گفت‌وگو وعقلانیت باشد. در چنین فضا ووضعیتی است که هر کس، حتی جهان غرب، علاقه‌مند به سنت و سره اهلبیت خواهد بود؛ چرا که این سیره را، در بنیاد خود، مبتنی بر نوعی عقلانیت نخبه‌گرایانه است. آنچه من، به سهم خودم، در سیره اهل بیت دیده و با آن زیسته‌ام، دعوت به تسامح، پذیرش و گذشت است، و این با رویه گروه‌هایی که شما از آنها نام بردید، زمین تا آسمان تفاوت دارد.
دیدگاه تان را بنویسید