روشنفکران ایرانی ضد نوستالژیسازی عاشورا
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از "هفتهنامه متن"، جعل سنت، همواره پدیدهای است که درون یک سنت شکل میگیرد و شاخ و برگ مییابد. اگر بخواهیم اصطلاح جامعهشناختی آگاهی کاذب را به عاریت بگیریم، باید اذعان کنیم که جعل سنت در نوع خود، گونهای آگاهی است، ولی این آگاهی در برابر سرچشمه و منبعش زنگار گرفته و کژریخت است؛ از این رو نمیتوان جعل و تحریف سنت را به طور کلی از میدان یا میدانهای آگاهی مبرا دانست، بلکه باید دفورمهگی آن را مورد تاکید قرار داد. فرآیند جعل سنت همبسته با پدیدهای است که میتوان آن را به اصطلاح پوپولیسم در زمینه حیات دینی میتوان خواند به این معنا که برخی از مفاهیم و شعائر بهدلیل نزدیکی با حیات اجتماعی مومنان و فرازونشیبهای این سنخ از حیات، دچار چرخشهای اجتماعی و ایدئولوژیک میشوند و پایبندیاش را به اصل وامینهد و به تدریج جذب تودهها شده و یکسره رنگی دیگر میگیرد.
ویژگی بنیادین پوپولیسم دینی، این است که میکوشد آگاهی تودهها را که در سطح غریزه باقی مانده با مناسک و آیینهای دینی همتراز کند که تبلور مادیتیافته اصول ادیان و مذاهب هستند و حتی فراتر از آن به اولی موقعیت ویژهای ببخشد و آن را کپی بیکم و کاست دومی بشمارد. بنابراین پوپولیسم دینی ابزار انگاراست و برای تهییج و تشدید احساسات از وقایع تاریخی و اجتماعی حاشیه میرود تا گونهای نسبت خیالی ایجاد کند و با حربه خیالپردازی و تولید فانتزیهای احساسی- دینی نوعی تاریخ دستوپا میکند. در این نوشتار، بازخوانی آرا و ایدههای روشنفکران ایرانی نسبت به پدیده جعل و تحریف سنت حسینی و نوستالژیسازی در دستورکار قرار گرفته است.
در این مقاله آنچه مورد پرسش است این است که روشنفکران ایران چه مکانیسمهایی را در امر جعل و تحریف سنت از یکسو و نوستالژیسازی از سوی دیگر دخیل میدانند. این پرسش ناظر به بدنه جامعهشناختی بحث مورد نظر ماست که برای چنین فرآیندی، گونهای شاخصههای اجتماعی قائل است که البته ذیل نقد فرهنگی لحاظ میشود. این نوشتار داعیه ورود به حوزه جامعهشناسی دین و حتی جامعهشناسی روشنفکران ندارد بلکه هدف، صرفا خوانش پارهای از ایدهها و رویکردهای روشنفکران ایرانی است که نسبت به خرافهزدایی از دین اهتمام ورزیده و کوشیده گونهای قرائت مدرنیستی از پدیده جعل و تحریف سنت ارایه دهد که البته چندان دور از نگرهها و رهیافتهای جامعهشناختی نیست.
عزاداریهای نامشروع
رساله «عزاداریهای نامشروع» در 16 صفحه در تاریخ یکشنبه 24 آذر 1322 در چاپخانه تابان به چاپ رسید. این رساله به قلم علامه آیتالله محسن امین و ترجمه جلال آلاحمد بود که نخستین اثر مکتوب آلاحمد نیز به شمار میرفت. جلال در رساله «یک چاه و دو چاله و مثلا شرح احوالات» مینویسد: «جزوهای ترجمه کرده بودم از عربی به اسم عزاداریهای نامشروع که در سال 22 چاپ شد و یکی، دو قران فروختیم و دو روزه تمام شد و خوش و خوشحال بودیم که انجمن یک کار انتفاعی هم کرده. نگو بازاریهای مذهبی همهاش را چکی خریدهاند و سوزاندهاند. این را بعدها فهمیدم.»
این رساله حولمحور مسالهای دور میزند که هنوز در بعضی از مناطق چهرهاش را به اشکال مختلف نشان میدهد؛ علامه امین هدف از نگارش این رساله را چنین مینویسد: «خدا خود میداند و بندگان راستگو درست کردار او نیز همه میدانند که من در این گوشه انزوا نشسته مال و جان و عمرم را فقط و فقط وقف انتشار احکام خدا و پراکندن حقایق کردهام و در این کار نیز از هیچکس کمکی نخواستهام و هیچ قصدی جز این ندارم. در این کار نیز مقصودم جز تهذیب این اخبار دروغ و جلوگیری از این منهیات و ممانعت از این بیآبروییهای بهنام اسلام چیز دیگری نیست و میکوشم که ذاکران و واعظ، همه کسانی باشند که توجه همه را جلب کند و گوشها و قلبها را به خود جذب کنند و در عین حال باعث افتخار و مفخر اسلام باشند، نه باعث ننگ آن. میکوشم که این روضهها و این عزاداریهای آنان خود عبادتی باشد خالی از هرگونه شائبه و ریب و قصد دیگری اقامه عزا برای امام حسین(ع) چیزی جز ذکر مناقب آن بزرگوار و مقاصد مسلم آن سرور و فهماندن اینکه چرا او خود را به کشتن داد چیز دیگری نیست.»
رساله علامهامین به آسیبشناسی پنج فقره از اعمال ناصواب در حیطه عزاداریهای حسینی میپردازد:
1. کذب و دروغ گفتن
2. آزار نفس و اذیت کردن بدن که همان ضربه زدن به سر یا سینه است. بدتر از بر سینه و سر کوفتن، قمهزدن و شاخ حسینی است که درنتیجه خونریزی ناشی از آن اغلب باعث ایجاد امراض یا زخمهای منکر ناعلاج میشود.
3. جیغ زدنها و فریادهای بلند زنان که علاوه بر شنیع بودن آن، گناه و معصیت کبیره است.
4. داد و فریاد و نعرههای وحشیانه با صداهای منکر.
5. آنچه به نام دین در اینگونه مجالس موجب آبروریزی و هتک حرکت فوقالعاده دین میشود و حد و مقداری نیز نمیتوان برای آن شمرد در هر جا بند چگونگی زنگی مادی و اقتصادی افراد تغییر میکند.
حسین وارث آدم
دکتر علی شریعتی، با انتشار رساله کوچکی بهنام «حسین وارث آدم» در 1349 کوشید، نگرشی مبتنی بر الهیات انتقادی یا رهاییبخش را نسبت به واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) اتخاذ کند که این نگرش و بسط و گسترش آن در آن سالها، حاکی از رشد و نضج مفاهیم و مولفههای سوسیالیستی در اندیشه دینی بود که این رساله واجد چنین شخصیتی است. رساله «حسین وارث آدم» دقیقا در تعارض و مواجه با نگرشها و رویکردهایی است که میکوشد قیام حسین را از بستر اومانیستیاش جدا کرده و نوعی انتقام با درونمایه دینی را تبلیغ کند.
شریعتی با قراردادن قیام امام حسین(ع) و ناگزیری آن، میکوشد این نکته را اثبات کند که امام حسین(ع) در حرکت انقلابیاش اساسا تثلیث یا سهگانه زر، زور و تزویر را یکجا به چالش طلبیده است و از این دیالکتیک شوم انتقام گرفته است. شریعتی در این رساله بار دیگر به انگاره غالب در دینشناسیاش یعنی جهتگیری طبقاتی در اسلام بازمیگردد و ضرورت مذهب علیه مذهب را گوشزد میکند.
شریعتی این چنین شمایل حسین(ع) را نقش میزند: «شبحی را در قلب این ابر و دود بازمییابم، طرح گنگ و نامشخص یک چهره خاموش، چهره پرومته، ربالنوعی اساطیری که اکنون، حقیقت یافته است. هیجان و اشتیاق، چشمانم را خشک میکند. غبار ابهام تیرهای که در موج اشک من میلرزید، کنارتر میرود و روشنتر میشود و خطوط چهره خواناتر. هماکنون سیمای خدایی او را خواهم دید؟ چقدر تحملناپذیر است دیدن این همه درد، این همه فاجعه، در یک سیما؛ سیمایی که تمامی رنج انسان را در سرگذشت زندگی مظلومش حکایت میکند، سیمایی که...»
چنانکه از این پاره متن هویداست، نگرش شریعتی به امام حسین گونهای از بازخوانش مدرن از انسان خدای پرومتهواری است که در گردابی هایل گرفتار آمده است. در واقع شریعتی با پیشکشیدن چنین خوانشی به جنگ خوانشهای متاثر از روحانیت سنتی میرود که از پیام اومانیستی واقعه کربلا گریز میزند. نکته جالبتر اینکه شهید مطهری در جلد سوم کتابش «حماسه حسینی» این رساله از دکتر شرعتی را نوعی توجیه تاریخ براساس منطق مارکسیستی و به طعنه، یک روضه مارکسیستی برای امام حسین(ع) خوانده است.
شهید مطهری با لحنی گزنده و ستیهنده چنین نتیجهگیری میکند: «امام حسین این جزوه همان امام حسینی مظلوم و محکوم روضهخوانهاست که هیچ نقشی در تاریخ ندارد، با این تفاوت که امام حسین روضهخوانها لااقل سفره گریهای برای توشه آخرت پهن کرده و امام حسین این جزوه - به وسیله روضهها و گریه ها - ابزاری در دست جناح حاکم برای بهرهکشی طبقه محکوم است. در این جزوه، معبد همیشه در کنار قصر و دکان، و روحانی همواره در کنار حاکم و سرمایهدار [است] و البته آنچه در کنار است معبد است - نهخصوص کلیسا یا دیر و صومعه یا کنشت و بتخانه - که شامل مسجد هم میشود. طبعا تکلیف روحانی هم روشن است.»
نقد شهید مطهری به دکتر علی شریعتی، از گسست ریشهای و رادیکالی میان طیف احیاگران دینی - که شهید مطهری از ارکانش به حساب میآید- از یکسو و طیف روشنفکران دینی - که دکتر شریعتی از چهرههای شاخص آن به شمار میرود - از سوی دیگر خبر میدهد. اگر احیاگر دینی را حافظ و حارس دین در عصر مدرن بدانیم و نیز روشنفکر دینی را پیشگام قرائت سراسر مدرنیستی از این تلقی کنیم، از این رو پرواضح است که نقد مطهری به شریعتی از دو سرچشمه کاملا متفاوت و ناهمگن پرده برمیدارد. شریعتی میکوشد با مدرنیزه کردن روایت قیام حسین و اتخاذ نگرهای سوسیالیستی همراه با تهمایههای اگزیستاسیالیستی (که ناظر بر نوعی گواهی دادن به وجود ناب آدمی است) او را چون پرومته در دیالکتیک سرکوبگر جناحهای زر، زور و تزویر متصور شود که یک تنه برمیخیزد و شکست میخورد و شهید میشود.
جای شگفتی نیست که چنین شمایلی از حسین(ع) چندان با افق فکری، احیاگری چون شهید مطهری همراه و همخوان نباشد؛ چرا که حسین(ع) بهزعم شهید مطهری، برای برپایی امر به معروف و نهی از منکر به قیام مبادرت کرد، چنان که مینویسد: «کسانی که به خاطر یک سلسله اصول و مبادی قیام میکنند و نهضت مینمایند، در حقیقت به همه جهانیان بعد از خودشان پیامی دارند و به اصطلاح معروف وصیتی دارند. آیندگان باید با پیام آنها آشنا باشند و ندای آنها را بشناسند. حسینبنعلی(ع) فرمود: «انی لم اخرج اشرا و لابطرا و لا مفیدا و لا ظالما، انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی صلی الله علیه و آله، ارید ان آمر بالمعروف، و انهی عن المنکر، و اسیر بسیره جدی و ابی» این دو نگرش نسبت به هدف و غایت قیام حسینی با تمام تعارضات و مواجهاتش، دو نسل از دینداران جوان را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.
تحریف به لفظ و معنا
آیتالله شهید مرتضی مطهری در کتاب سه جلدیاش «حماسه حسین» کوشیده روی تحریفات از دو سو به کندوکاو بپردازد. این دو سو یا جهت در تعریف سنت حسینی از سمت علمای شیعه از یک سو و روضهخوانها و عوام از سوی دیگر صورت میپذیرد؛ باید در این نکته دقیق شد که شهید مطهری بر آن است که به یک آسیبشناسی چندجانبه از واقعه عاشورا دست یازد و اثری پژوهشی در این باب خلق کند. «حماسه حسینی» نشانگر گسست میان روحانیت بهمثابه احیاگران دین از یک سو و روحانیت سنتی شیعه است که مطهری به عنوان شاخصه و بارزه جریان نخست قلمداد میشود.
شهید مطهری در مقام احیاگر دینی میکوشد تا الهیات عقلی را بر کرسی اسلام پژوهیاش بنشاند و بر گونهای معرفتشناسی مدرن متکی باشد؛ چنانکه اگر در آثار او غور کنیم، شرح و حاشیهنویسی او بر رساله «اصول فلسفه و روش رآلیسم» علامه طباطبایی(ره) در زمره این کوششهای نوآورانه است از این رو شهید مطهری در گروه آن دسته از احیاگران دین است که به جد و جهدی وافر میکوشد دینامیسم عقلانی اسلام را فعال کند و اسلام پژوهی را به سمت الهیات عقلانی پیش ببرد.
پروژه بازخوانی نقادانه واقعه کربلا از منظر شهید مطهری، درگیری دو آفت تحریف لفظی و تحریف معنوی است؛ به این معنا که تحریف لفظی عبارت است از روایات و حکایات مجهول و کذب که هالهای از اسطورهگرایی و خرافهپرستی بر آنها نقش بسته و البته غالب عوام و روضهخوانها در مراسم مربوط به واقعه کربلا بارها از این حربه سود جستهاند. تحریف معنوی در واقع به کژخوانی و غلطخوانی پیام و روح کربلا بازمیگردد؛ چنانکه مطهری متذکر شده این دسته از تحریفات غالبا از قلم و زبان اهل علم و فضل تراویده میشود.
برای مثال شهید مطهری به این ایده اعتراض و انتقاد میکند که امام حسین(ع) مانند مسیح به دلیل بر دوش کشیدن و بازخرید گناهان امت مسلمان کشته شد و قدم در راه بیبازگشت گذاشت و این بهزعم شهید مطهری، یک تحریف معنوی است که برخاسته از روح روایتهای مربوط به کشته شدن مسیح و به صلیب کشیدن اوست. شهید مطهری در باب تحریفات عوام گوشزد میکند که: «بهطور کلی عامه مصرفکننده این کالا هستند. اینها اگر این کالاها را که غالبا خودشان میدانند، کالای تقلبی است، مصرف کنند، عرضهکننده آن را عرضه نمیکند. عیب قضیه این است که عامه حتی مشوق هم هستند. مردم عوام به جای اینکه به مبارزه با تحریفات برخیزند، از آنها حمایت میکنند» و شهید مطهری نتیجهگیری میکند که جامعهای از این دست، نابالغ و غیررشید است.
سوگ سیاوش
شاهرخ مسکوب از معدود روشنفکران و نویسندگانی است که به بررسی ارتباط ادبیات و اجتماع پرداخته و جزو تحلیلگران و ناقدان فرهنگی در ایران معاصر به شمار میآید. رساله «سوگ سیاوش» صرفا متنی شاهنامه پژوهانه در باب قصه سیاوشکشی نیست، بلکه متنی انتقادی است که میکوشد ذیل نظریه فرهنگی، آسیبشناسی یک متن کهن را زیر ذرهبین نقد قرار دهد. مسکوب در فصل «غروب» در این رساله به شرحی گیرا و روشن از سنت واقعه کربلا و سنت اسطورهای سیاوشکشان به دست میدهد و به یک آسیبشناسی موسع فرهنگی دست مییازد.
مسکوب مینویسد: «و این آدم دیگر حسین علی شهید کربلاست. سیاوش الهی جای خود را به او واگذاشت و تعزیه جای سوگ سیاوش را گرفت. شهادت از آن شیعیان است که در عین مسلمانی با خلافت بغداد بیگانه بودند. شیعیان ایرانی، دستگاه خلافت را ظلمه و فرمانروایی آن را ناحق میدانستند و خود را از نظر مذهبی و قومی برحق و ستمدیده میپنداشتند. این احساس مظلومی مضاعف، آنان را به مظلومان دیگر، به خاندان علی میپیوست. شیعیان به مذهب آنان و در دشمنی با خلیفه دمشق و بغداد همدل آنان بود.»
مسکوب با ترسیم تراژدی تاریخی میان کشته شدن سیاوش و شهادت امام حسین(ع) میکوشد از زاویه درونمتنی (فرهنگ ایرانی) به مساله شهادت بنگرد: «شهادت نوعی حماسه منفی است، چه در سیاوش و چه در حسین. آرزو یا اراده بالقوه مریدان که زاده نمیشود و صحبت عمل نمییابد، به مرادی کامل به مردی آرمانی منتقل میشود. در دنیایی که آدمی به هر تقدیر ناچیز میشود، مرگ فرجام کار قهرمان است بهویژه که او تجسد اراده محبوس هواخواهان باشد و هرچه مرگ نارواتر و غمانگیزتر اجابت نیازهای روح پیروان تمامتر! از این نظر گاه شهادت فرجام به کمال و ضروری چنین قهرمانی است.»
سپس مسکوب به تعویض بافت پیام کربلا نزد شیعیان متاخر اشاره میکند و بر این باور است که بیداد قرنها کارش را کرد. احساس ناتوانی و مظلومی خونی است که قلب اجتماع را زنده نگه میدارد. شجاعت حسین(ع) در خاطر مردی درمانده و زبون سرنوشت راه نمییابد. اما ظلم را که چون سیلاب هجوم میآورد و چون کرم زیرپوست میدود حس میکنند، به آن میاندیشند و چون کاری نمیتوانند در انتظار آخرتاند. تا شیعیان ایناند که هستند. او خاکافتادهای است عرصه باران بلا! و مومنان که قربان غریبی و تشنگی لبهای او میروند نامرادیاش را نوازش میکنند. امام این بیمزدگان، تن به قضادادهای بیچاره است. در تعزیه چنین امام و اهل بیتی را مینمایند و گریز هر روضه، گریستن است بر شهیدی که گویی کردار او در این جهان تنها گریستن بود و جز این نبود.
روز واقعه
بهرام بیضایی شاید جزو نخستین روشنفکران در عرصه تئاتر و سینما باشد که واقعه کربلا را به متنی دراماتیک بدل کرد و از دل سنت کهنسال تعزیه، خوانشی مدرن از سنت حسینی با تمهیدات ویژه نمایشی در متن فیلمنامه «روز واقعه» ارایه داد.
متن «روز واقعه» در واقع هم ژرفکاری در سنت تعزیهپردازی در ایران است و هم گسست دراماتیک از سنتهای نمایشی - مذهبی پیش از خود که سعی میکند واقعه را به قلب حال بازگرداند. دراماتیزه کردن عنصر شهادت به دست بیضایی نه از قماش اسطورهگراییها و خرافهبازیهای اهل تعزیه است و نه از جنس خوانشهای اولترامدرنیستی و سوپراومانیستی از واقعه مذهبی. خوانش مدرنیستی بیضایی، خوانشی است که میکوشد زوایای مدرن یک واقعه کهنسال را دریابد و به تصویر بکشد از این رو آن را از چشم عربی تازهمسلمان میبیند که مراسم عروسیاش را رها کرده و به دل واقعه و برای یاری حسین(ع) پیش میتازد.
پارهای از متن دراماتیک بیضایی خوانش مد نظر او را تصریح میکند: «شبلی از سوی دیگر دو در میآید و به دیدن آنچه میبیند، مبهوت میماند. عرصهای است بزرگ که گرداگرد آن را سپاه دشمن گرفتهاند. غبار و دود چون چتری بر سر میدان است. در میانه میدان سواران خود و زرهپوش تیغ بر کف، دشمنوار در تاخت و تازند. یک سو از خیمهها دود و ناله بلند است و یک سو، سواران، کودکان وحشتزدهگریزان را دنبال میکنند که فریادشان از درد و سوگ و تشنگی است. از میان شمشیرزنانی که با تیغه خونبار میانه میدان بر پیکری دیدهنشدنی خم شدهاند دستهای کبوتر خونینبال به هوا میرود.. شبلی در نور خورشید ناگهان سری را بر نیزه میبیند پیش آفتاب؛ چنان که دمی آفتاب را میپوشاند و صلیبی بر آسمان میبندد، شبلی از تابش نور خیزه میشود و صدایش به لرز میافتد - شبلی: «بیشمشیر به چه کاری آمدم؟ - [از جگر فریاد میزند] اگر نباید به وقت میرسیدم، چرا مرا خواندی؟ ما و از پا درمیآید.»
این پارهمتن میتواند، به مثابه متنی تراژیک فارغ از علاقههای دینی خوانده شود و نکته جالبتر این است که متن «روز واقعه» در حین بازکاوی و بازخوانی فرم تراژدی در شکل مدرن آن، به سنت تعزیه نیز پهلو میزند و گونهای سنت مدرن را پیشروی مخاطبانش پیش مینهد و همچنین این متن از این یکه و تکین است که کوشیده بدون تعصب و ارزشداوریهای مرسوم و معمول، سنت تعزیه را زیر ذرهبین نقد بگذارد و خواشی یکسر نوآورانه از آن بیرون بکشد چنانکه این نگاه و نگره را در سایر آثار بیضایی نظیر پژوهش «نمایش در ایران» و متنون «طومار شرزین» و «سیاوش خوانی» میبینم.
مدخلی بر یک مقتل
غلامحسین ساعدی در زمره نویسندگان مدرنیستی است که فضاهای هول و ولا و کابوس را به زیباترین وجه خود خلق کرده است و از بزرگان قصهنویسی مدرن ایران به شمار میآید.
ساعدی در 1349 با تکیه بر واقعه کربلا رمانی نوشت به نام «مقتل» که هیچگاه متن آن فرصت انتشار نیافت؛ اما پارهای از این رمان، تحت عنوان «مدخلی بر یک داستان بلند» در «نگین» ش 141 و 31 تیر 1356 منتشر شد که در نوع خود قابل بررسی و مطالعه است. این قصه از این حیث اهمیت دارد که بارئالیسم وهمآلود ساعدی نسبتی وثیق دارد و آدمی را در هراس شب یک کویر فاجعهزده رها میکند و به کابوسهای درون آدمی چنگ میاندازد و فارغ از اینکه این قصه، قصهای صراحتا مذهبی است، روایتی است که میتواند برای نویسندگان نسل پس از خود، به عنوان الگوی مناسبی از یک مقتلنویسی مدرن باشد.
ساعدی در بخش نخست این قصه مینویسد: «مندز پسر اسماعیل مرا وسوسه کرد. ما که با آن عجله از یاران و همراهان خود جدا شده، مناسک و آداب همهساله را اغاز نکرده و به انجام نرسانده، از مکه بیرون آمدیم و شب و روز سوار بر دو شتر جوان، شنزارهای تفته را پشت سر گذاشته و لهلهزنان پیش تاختیم جز رسیدن به کاروان حسینی و شرکت در جهاد اکبر پسرعلی چه نسبت دیگری در سر داشتیم. بعدها، مندز، مندز پسر اسماعیل ادعا کرد که او منظوری جز تماشا نداشته و این که کار را با عبدالله به کجا خواهد رسید؟ چه کسی غالب و چه کسی مغلوب خواهد شد؟ و مردمان جانب کدام را خواهند گرفت، آیا همیشه حق پیروز است یا برحق میشود غلبه کرد؟ اما دروغ میگفت، مثل دیگران که دروغ میگفتند، بعد از پایان ماجرا و خضاب گرفتن زمین کربلا، مثل طرماح بن حکم که دروغ گفت، مثل صراء که دروغ گفت، مثل زبیر بن القین که دروغ گفت، مثل پسر جعفر، مثل ابراهیم پسر سلمی، مثل... بشمارم؟ چند صد نفر دیگر را بشمارم. مثل عبدالرحمن عبن عمر، مثل صالح بن زیاد، و اصبحی، نه آن اصبحی، نوکر کثیف عمر بن سعد که طفل شیر خواره حسین را تاثیری زهرآرود، بر سینه پدر دوخت.»
این مقتل مدرن نشان میدهد که مدرنیسم ادبی بدون در افتادن به پوپولیسم دینی میتواند رویاتی انگیزاننده و تاثیرگرایانه بر مخاطب بگذارد بیآنکه صرفا از بعد و ساحت مذهبی به چارچوبهای آن بنگریم و از این لحاظ، قصه «مقتل» ساعدی در این میانه نمونه داروتکین است.
دیدگاه تان را بنویسید