نگذاشتند موسیقی نوآورانه مذهبی ادامه یابد
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
سعید ذهنی*: مثل هر ایرانی دیگری از کودکی، گوشم با آواها و نغمههایی که در ایام محرم و صفر میشنیدم، آشناست؛ به همیندلیل با آنکه در زمینه موسیقی کلاسیک تخصص دارم و با موسیقی ایرانی آشنایی هستم، اما همیشه دوست داشتم اثری مرتبط با این موسیقی آوازی خلق کنم که سینهبهسینه به ما رسیده است؛ موسیقیای که چندان در قالبهای موسیقی شکل نگرفته و تا حدودی زمینههای کهنش را حفظ کرده است. معتقدم این نوع شیوه بیان، فراتر از ارزشهای دینی و مذهبیاش، به لحاظ ویژگیهای دراماتیک و اجرا نیز پتانسیلهای بالایی دارد. چنین زمینههایی باعث شده که پیشنهادی را در زمینه نگارش اثری تلفیقی به «موسسه فرهنگی هنری فدک» ارایه دهم؛ اثری که در آن موسیقی مذهبی در قالب مداحی و تواشیع با قالبهای شناختهشده موسیقی کلاسیک تلفیقشده است. طرح ابتدایی این اثر را با عنوان «هلال کاروان» در چند صفحه به موسسه ارایه دادم، پس از استقبال و موافقت قرار بر آن شد که این اثر با تهیهکنندگی موسسه فدک و توسط معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در ماه محرم و صفر به اجرا درآید.
در واقع برای نخستینبار چنین اثری به اجرا درمیآمد. در این اثر، دستگاههای موسیقی عربی که قاریان قرآن بر اساس آنها به قرائت قرآن میپردازند، با قالبهای موسیقی ایرانی که اساس کار مداحان است، همراه با دستگاههای موسیقی ایرانی که خواننده ارکستر در آن اجرا میکند و قالبهای موسیقی کلاسیک تلفیق شدند. در واقع در این اثر پنج گروه مجریان موسیقی آوازی و سازی با یکدیگر هماهنگ هستند؛ قاریان قرآن، همسُرایان مداح، تکخوان موسیقی سنتی ایرانی، خوانندگان گروه کر و همینطور نوازندگان ارکستر سمفونیک؛ اما همانطور که حتی از ظاهر کار هم برمیآید، چنین تلفیق و اجرایی- چه به لحاظ تکنیکی و چه به لحاظ مسایل ایدئولوژیک- مشکلاتی پیش روی خود داشت.
گام نخست، رعایت اصول فنی به لحاظ نگارش اثر و هم اجرای آن بود. این قطعه هم باید با ساختار کلاسیک یک قطعه موسیقایی میخواند و هم در نقاط مناسب و بجا، نتهای این دستگاههای مختلف را به یکدیگر پیوند میداد؛ بههمین دلیل نگارش و تنظیم آن چندین ماه طول کشید. علاوه بر این، باید روایتهای تاریخی درستی مبنای این نگارش قرار میگرفت. پس از آنکه کار شرع شد، نخستین قدم این بود که اثر را از شبهات و تحریفاتی که به مرور وارد واقعه عاشورا و حماسه امام حسین(ع) شده بود، دور نگه داریم.
پس از جلسات متعددی که با کارشناسان مذهبی موسسه فدک برگزار شد، روایت تاریخی درست ماجرا بهدست آمد؛ داستانی که موسیقی قرار بود آن را به گونه دیگری روایت کند. در واقع، بر اساس تحقیقات اسنادی، آنچه محور روایت قرار گرفت، نه نالهوزاری که حماسهآفرینی امام حسین(ع) و یارانش و وجهه قهرمانی آنها بود. اگرچه سوگواری نیز در این اثر جایگاه خود را داشت، اما سهم این بخش بیشتر از 20 درصد از کل اثر نبود، اما مهمتر از این مسایل فنی، برخی حساسیتها میان دو گروه مذهبی و موسیقایی وجود داشت که زمان اجرای کار و تمرینها به چشم آمد. مشکل این بود که این دو گروه از دوستان، در یک کار مشترک یکدیگر را بر نمیتابیدند. دوستان مداح ما یا همان نغمهسرایان، این ذهنیت را داشتند که نباید در کنار نوازندگان به اجرا بپردازند و از طرف دیگر دوستان نوازنده اعتقاد داشتند که حضور آنها در کنار هنرمندان سنتی که این موسیقی را سینهبهسینه فرا گرفتهاند و با نتخوانی و اصول موسیقی کلاسیک آشنایی ندارند، کار مناسبی نیست.
باید تلاش میکردیم که ذهنیت هردو این گروهها را تغییر دهیم و بهترین نتیجه را از این تلفیق بهدست بیاوریم. در نهایت، این اتفاق افتاد و پس از تمرینهای فشرده، دو گروه هنرمندان ما آنقدر با یکدیگر خو گرفتند که دوستی عجیبی میانشان شکل گرفته بود. جالب است که در نخستین تمرین یکپارچه ـ در جلسات نخست تمرین هریک از گروهها بهطور جداگانه تمرین میکردند ـ وقتی تمام اعضا در سالن رودکی کنار هم قرار گرفتند، اصلا نمیدانستند که چهکار باید بکنند و نتیجه کار به چه ترتیب خواهد بود! اما خوشبختانه پس از چند روز تمرین فشرده، کل ارکستر بسیار خوب صدا میداد و مخصوصا دوستان نغمهسرای ما بدون آنکه نتخوانی بدانند و صدایشان را با سازی کوک کرده باشند، هم با خواننده ارکستر و هم با دیگر اعضای گروه بهخوبی هماهنگ شدند. در نهایت، قطعه «هلال کاروان» در پنج بخش با نامهای قافله، حُر، عطش، علمدار و وداع، با موفقیت اجرا شد و مورد استقبال قرار گرفت و در دو دوره روی صحنه رفت.
اما جدا از مشکلات اجرایی و فنی کار، برخی مسایل حاشیهای، اینگونه تجربهها را کمی سخت میکند؛ مخصوصا برخی موضعگیریها از طرف دوستان موسیقیدان. گاهی بسیاری از دوستان موسیقیدان و پیشکسوت موافق هیچگونه نوآوری در موسیقی نیستند و بهجای آنکه از هنرمندان خلاق و جوان حمایت کنند، اساس کار را زیر سوال برده و هرگونه تجربهای را که خارج از دیدهها و شنیدههایشان باشد، نفی میکنند. اگرچه معتقدم این اثر، خارج از ضعف و اشکال نبود، اما هر پیشرفتی مستلزم تجربهکردن و شکستن قوانین است.
از طرف دیگر، این دوستان موسیقیدان گاهی متوجه منافع اجرای این آثار تلفیقی نیستند. در ماههای محرم و صفر، ارکسترهای موسیقی تقریبا تعطیل و نوازندگان بیکار شدند. اما «هلال کاروان» این قاعده را شکست و دوستانی که دور از فضای هنری و موسیقی کشور قرار دارند، متوجه شدند که موسیقی سازی میتواند در ایام مذهبی هم اجرا شود، بدون اینکه به شأن مسایل مذهبی خدشهای وارد کند. همانطور که وزیر وقت ارشاد و روحانیونی که در برخی از اجراها از شهر قم مهمان ما شده بودند هم بر این مساله تاکید داشتند.
اما مساله مهم دیگر، حوزه تولید آثار ارزشی است. برخلاف تبلیغات و شعارهایی که در زمینه حمایت از تولید آثار مذهبی شنیده میشود، در این حوزه از سرمایهگذاری درست خبری نیست و بهنظر میرسد که تولیدات مذهبی در نهادهایی که وظیفهشان حمایت از تولید همین آثار است، جایی ندارند. ضمن آنکه تولید آثار در این بخش، به دست متخصصان و بهقول معروف کاربلدها سپرده نمیشود. بههمین دلیل نه کمیت آثار هنری مذهبی و نه کیفیتشان با آن چیزی همخوانی ندارد که در شعارهای مسوولان این نهادها دیده میشود، و نمیتوانند علاقه و توجه مخاطبان را به جز در مواردی خاص برآورده کنند. همانطور که پس از دو سال اجرای «هلال کاروان» هم شاهد آن بودیم، با وجود استقبال مخاطبان از این اثر و همینطور برخلاف شعارها، نه از اجراهای بعدی این اثر حمایت شد و نه حتی در زمینه تسویهحساب با ارکستری که آن را اجرا کرد، به درستی عمل شد.
* آهنگساز، مدرس دانشگاه، نویسنده و کارگردان
دیدگاه تان را بنویسید