مرثیه خوانی برای امام حسین(ع) از کجا نشئت میگیرد؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
هوشنگ جاوید*: رد پای سوگواری در ایران را باید در داستانهای اساطیری دنبال کرد از دوره پس از کیومرث، نخستین پادشاه اساطیری ایرانی. پس از اوست سوگواری به آیین تبدیل میشود و در ماجرای کشتهشدن ایرج به دست برادرانش شکل میگیرد. در خط سیر تاریخ افسانهای ایران، نمونههای دیگر بسیاری وجود دارد مانند کشتهشدن سهراب و سیاوش و حتی رستم.
آیین سوگواری بهخصوص در مرحله تدفین بزرگان و قهرمانان انجام میشده و مواردی مثل گلباران کردن خاک قهرمان کشتهشده یا گرداندن تابوت بهطور مشخص برپا میشده است، اما مرثیهخوانی و سوگواری در تاریخ ایران به مراسم سوگواری پس از تدفین محدود نماند و آنطور که از اسناد تاریخی و نوشتههای مورخان یونانی برمیآید، ایرانیان تا قرنها مراسمی را بهعنوان سالروز کینخواهی دو قهرمان بزرگ، یعنی ایرج و سیاوش برگزار میکردهاند، بهطوری که این مراسم در بخشهایی از ایران و تاجکیستان تا چند قرن پیش هم برگزار میشده است، اما مرثیهخوانی به شکل امروزی و بهطور خاص برای امام حسین(ع) به پس از اسلام و دوره دیلمیان برمیگردد؛ یعنی بیش از یکهزار سال قبل. این دوره را باید آغاز به راه افتادن کاروانهای سوگواری یا آن چیزی دانست که درواقع شبیهسازی واقعه عاشورا بوده است. به اینترتیب که کاروانیان، جنگجویان و رزم میان دو طرف و حتی کاروان اسرا و و نمایش اجساد آنان شبیهسازی میشد و در شهر و روستا به گردش درمیآمده. این مراسم ابتدا در بخشهای مرکزی ایران مثل استان یزد امروزی آغاز شد.
با شهادت امیرالمومنین(ع) و بعدتر شهادت امام حسین(ع) نوعی از مقتلخوانی وارد ایران شد که به راحتی با فرهنگ ایرانی عجین و در آن پذیرفته شد. پس از این دوره، مقتلها بهخصوص برای امام سوم شیعیان و شرح واقعه و سوگواری او به زبان فارسی گفته شد. این مرثیهسرایی تا قرون ششم و هفتم هجری ادامه داشت تا اینکه شاعران به سمت مقتلسرایی منظوم پیش رفتند و دیگر مقتلهای فارسی به زبان شعر و در قالب قواعد و وزنهای نظم فارسی سروده میشد و اوج این دوره از نظر تاریخی، دوره زندیه است.
با ورود به دوره قاجاریه، مرثیهسرایی و مقتلخوانی منظوم همچون گذشته در ایام محرم رواج داشته، اما اتفاق تازهای در این دوره رخ میدهد و شبیهخوانیها دارای متن و نسخههای متعدد میشوند و در واقع اجرای این نمایشهای مذهبی یا همان تعزیهها متنوعتر، گستردهتر و حرفهایتر میشود. با محدودیتهایی که در دوره پهلوی اول ایجاد میشود، نوعی سکون در تعزیه و مراسم شبیهخوانی اتفاق میافتد، اما این محدودیتها تا حدودی در دوره پهلوی دوم از بین میرود و هنر تعزیه و شبیهخوانی جانی تازه میگیرد، اما این فاصله زمانی آسیبهایی به پیکر آن وارد میکند که متنهای نمایشهای سابق دچار نوعی تحریف و بزرگنمایی میشوند. مثلا برخی نسخهنویسها در متون کهن دست میبرند و برای مثال ابزار جدید جنگ مثل توپ و تنفگ را وارد صحنه نبرد امام میکنند. البته این گونه تحریفات تا حدودی توسط متخصصان و بهخصوص پس از انقلاب این نسخهها منزه میشود. در دوره پس از انقلاب هنر تعزیه و سوگواری شکل رسمیتری گرفت و با تشکیل کانونها و انجمنهای مختلف، این هنر گستردهتر شد و حتی از متون و نسخههای قدیمیتر برداشتهای جالب و نویی انجام گرفت.
اما نکته مهم در این هنر کهن، حفظ آن از آسیبها و جلوگیری از به انحراف رفتن این هنر اصیل ایرانی است. آسیبهایی همچون به عاریت گرفتن ملودیهای ترانههای عامهپسند و گذاشتن اشعاری نامفهوم روی آنهاست که قطعا اگر جلوی آنها گرفته نشود، آسیبهایی جدی به پیکرش وارد خواهد کرد.
* پژوهشگر برجسته موسیقی نواحی ایران
دیدگاه تان را بنویسید