فیلمنامهنویس «تلفن همراه رئیسجمهور»: اسم برخی فیلمها برای کتاب شعر و داستان مناسب است/ فیلمنامهها علت کاهش رونق سینماها نیستند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
شیما انتظاریمقدم: نام فیلم، اولین ویترین فیلم است که مخاطب از طریق آن به نوعی با فیلم ارتباط برقرار میکند. اهمیت این موضوع تا جایی است که گاه تا زمان اکران چند بار نام فیلمی عوض میشود و در تازهترین شکل آن و برای فیلم «من مادر هستم» یکی از منتقدان اعلام کرد که عنوان فیلم باید به «من مادر نیستم» تغییر کند.
همین موضوع بهانهای شد تا به سراغ « جابر قاسمعلی »، رئیس کانون فیلمنامهنویسان برویم و از او درباره نحوه انتخاب نام فیلم و میزان اثرگذاری آن و نقش فیلمنامههای سخیف در کساد بازار سینما بپرسیم. قاسمعلی در گفتوگو با نامه معیارهای انتخاب نام فیلم را بررسی کرد.
نام فیلم تا چه اندازه بر جذب مخاطب تاثیر میگذارد؟
اهمیت نام فیلم اظهر من الشمس است چرا که بخشی از جذب و جلب تماشگر به واسطه نام فیلم صورت میگیرد. بخشهای دیگری چون داستان جذاب و هنرپیشههای مطرح پس از نام فیلم اثر خود را بر مخاطب میگذارند.
انتخاب آن بر عهده کیست؟
برای انتخاب نام فیلم طبیعتا بخشی به فیلمنامهنویس برمیگردد و در بسیاری موارد نویسنده است که نام فیلم را انتخاب میکند. در برخی موارد نیز کارگردان و تهیهکننده بنابه دلایلی چون افزایش فروش یا ایجاد پیویند معنایی با چارچوب فیلم در تعیین اسم فیلمنامه دخالت میکند.
و تا چه اندازه دخالت کارگردان در نام فیلمنامههای شما تاثیر داشته است؟
در مورد شاید این اتفاق 30 تا 40 درصد رخ داده و در بسیاری موارد نامی که برای قصه انتخاب میکنم روی فیلم باقی میماند.
نویسنده بر پایه چه ملاکهایی اسم فیلم را انتخاب میکند؟
نویسنده گاهی بر اساس اتفاق عینی که در داستان صورت میگیرد نام فیلم را انتخاب میکند، گاهی هم اسم فیلم خود را بر اساس مهمترین شخصیت فیلم انتخاب میکند مثل فیلمهایی چون «قیصر» و «مادر».
مواردی هم هست که اسم کارکرد نمادین دارد و دوپهلو است. از زیرمتن و معنای فیلم استخراج میشود. «گوزنها» ارتباط ظاهری با آدمهای فیلم ندارد و کارکرد تماتیک دارد. جناب «کیمیایی» آن زمان گفته بود که وضعیت قهرمانان من مثل گوزن است که شاخهای زیبایی دارد و پاهای زشتی و در نهایت پاهای زشت موجب رهایی آن میشود. یا «سگکشی» ارتباط تماتیک با وضعیت اجتماعی روز داستان دارد؛ افرادی که خوی انسانیت را کنار گذاشته و به سگهای درندهای تبدیل شدهاند که فقط به کار آزار و دراندن هم میآیند. مواردی هم بر مبنای مورد و موقعیت عینی که در فیلم مشاهده میشود اسم فیلم انتخاب میشود.
معیار شما برای انتخاب اسم فیلمتان چیست؟
ببینید، انتخاب اسم برای فیلم یک نوع بازی است. خیلی مواقع از یک اسم خوشمان میآید و اسمی را میگذاریم برای فیلم و بعدها معنایی میشود برای آن. مثلا در فیلم «دندان مار»، در وهله اول ارتباطی بین فیلم و شخصیتها با نام فیلم وجود ندارد. یا «سرب» کارکرد روشن و مستقیم با قصه ندارد. بیشتر به حال و هوایی اشاره دارد که فیلم در آن تنفس میکند.
خیلی مواقع فیلمسازان اسمی را دوست دارند و سپس خود منتقدان و بازیگران بر مبنای میزان نزدیکی آن با اثر یک تعبیری از آن میکند. مواردی هم مبنای انتخاب زیبایی اسم است. اما بنده به شخصی کم پیش آمده که اسمی را از قبل مدنظر داشته باشم و بر یک فیلم بگذارم. معمولا وقتی قصه شروع میشود اسمش را با خودش میآورد. کار آخرم در تلویزیون قصهای بود به نام «مرد نقرهای» که از همان ابتدا که 10 سال پیش طرح آن را نوشته بودم اسمش ماند و پس از پخش نیز اسمش تغییر نکرد. عموما زیبایی، ترکیب کلمات و ارتباط تماتیک با قصه برای من جذابتر است.
این روزها خصوصا در شبکه خانگی شاهد اسمهایی هستیم که تا اندازه سخیفاند، اسامی چون «مامان بهروز منو زد» یا «بخشکی شانس» را میتوانم مثال بزنم. به نظر شما این فیلمها باعث تنزل سلیقه مخاطب نمیشود؟
این ماجرا پدیده جدیدی نیست. در سینمای قبل از انقلاب نیز وجود داشته که از تفکر عامهپسند و سادهانگارانه سازندگان آن نشئت میگیرد. در واقع این گروه از سازندگان مخاطبان هدف خود را با نام فیلم مشخص میکنند. وقتی سازندگان اسم فیلم را «آقا مهدی وارد میشود» میگذارند، مخاطب عام را هدف میگیرند. کسی که اینگونه اسمها را در اطراف خود به کرار شنیده، برایش اسمی آشناست و بنابراین با انتخاب این اسمها این طیف از مخاطبان را جلب و جذب خود میکند.
وقتی فیلمی در شبکه خانگی توزیع میشود، مخاطب خاص خود را دارد. کسانی که دیدگاه عامهانگاری و سهلپسندی دارند، میخواهند فیلمی ببیند، تخمهای بخورد و پرونده فیلم را برای همیشه در ذهنشان ببندند. اینگونه نامگذاری محصول نوعی تفکر پوپولیستی در حوزه فرهنگ است.
البته در مقابل اسامی عامهپسند، گاهی اسامی فیلمها بسیار روشنفکرانه یا ادبی است.
دقیقا. نقطه مقابل اینگونه عامهپسندی شکلی است که برای فیلمهای روشنفکرانه در نظر گرفته میشود و بیشتر به حوزه ادبیات نزدیک است تا حوزه سینما. مثلا «تصنیف قدیمی و غمناک عصر بارانی آسمار» به کارگردانی «مجید برزگر» را میتوانم نام ببرم. این اسم شبیه یک مجموعه شعر است که کاراکتر و ویژگی آقای برزگر را نشان میدهد و طیف نخبهتر از سینما را به خود جلب میکند.
نمونههای خارجی از این دست هم هست. «افسانه ماه رنگپریده پس از باران» کاری است از «میزوگوچی»؛ فیلم بسیار خوبی است و زیبایی فیلم باعث میشود مخاطب با نام آن نیز ارتباط برقرار کند. اما در نهایت چنین اسمی برای یک کتاب شعر یا کتاب داستان مناسب است تا فیلم.
گاهی تکراری نبودن یک اسم باعث جذب مخاطب میشود. مثلا «شعاع عمودی آفتاب» به کارگردانی «تران آن هونگ» در عین حال که با عنوان خود نخبگان را به سینما دعوت میکند، آنقدر متکلف است و کمتر در واژگان عمومی مردم دیده شده است که مخاطب عادی نیز جذب آن میشود.
در فیلم «پرسه در مه» به کارگردانی «بهرام توکلی» یک جور شاعرانگی وجود دارد و آدم را یاد فیلمهای آنجلو پولوس و فیلمهایی چون «گام معلق لکلک» و «چشماندازی در مه» میاندازد.
به طوری کلی میتوان گفت اسم فیلم به ذوق، سلیقه، زیباییشناسی، میزان دانش از سینما، میزان تبحر در حوزه ادبیات و نگارش و حتی جهان بینی و نگاه فیلمساز به پیرامون خود بستگی دارد.
به نظر شما مخاطب ایرانی بیشتر به کدام گروه از عناوین فیلمها گرایش دارد؟
از ما درباره سینمای ملی پرسیده میشود که چیست. من میگویم همه فیلمهایی ساخته و نمایش داده میشود، از فیلمهای عامهپسند تا نخبهگرا سینمای ملی ما را تشکیل میدهند. سینما معجونی است از فیلمهای معمولی عامهپسند فاقد استاندارد، عامهپسند دارای استاندارد، روشنفکرانه یا هنرمندانه که طبیعتا استاندارد لازم را دارد اما ممکن است مخاطب عام به آن توجه نشان ندهد.
نامگذاری فیلمها هم بر اساس همین قانون است. طیفهای مختلف مخاطب داریم که گروهی بنا به دیدگاهشان فیلمهای عامهپسند را انتخاب میکنند و گروهی دیگر مخاطب فرهیخته سینمایی است که بر اساس نام فیلم تصمیم خود را برای حضور در سینما میگیرد. در واقع مخاطب ما به نوعی جنس سینمای ما را تعریف میکند و طبیعتا نامها هم تابعی از چنین متغییری است.
این روزها مشکل عدم استقبال مخاطبان از فیلمهای سینمایی وجود دارد. به نظر شما فیلمنامهها تا چه اندازه در این زمینه مقصرند؟
یکی از مشکلات ما در سینمای ایران فیلمنامه است اما پاسخگو و مسئول این قصور فیلمنامهنویسان سینمای ایران نیستند. مسئول کسانی هستند که فیلمهایشان روی پرده است. اگر میگوئیم فیلمنامههای سینمای ایران ضعیف است باید از دوستانی پرسید که فیلمشان روی پرده است و فیلمنامهشان ضعیف است؛ کسانی که الزاما فیلمنامهنویسان سینمای ایران نیستند.
یعنی به کارهایی که توسط فیلمنامهنویسان حرفهای ایران نوشته میشود هیچ ایرادی وارد نیست؟
نمیگویم فیلمنامهنویسان سینمای ایران از همه جهت خوب هستند . ما هم کارهای متوسطی داریم اما قطعا کار مبتذل، سطحی و عامهپسند نداریم. در این قضیه من به عنوان مسئول کانون فیلمنامهنویسان میگویم که فیلمنامهنویسان مسئول نابسامانی فیلمنامه در سینمای ایران نیستند. اتفاقا اگر از پتانسیل این گروه استفاده کنند مطمئنم که درصد ضعف در بخش فیلمنامه کمتر خواهد شد.
شما عامل کمرنگ شدن حضور مخاطبان سینما را در چه میبینید؟
سیاستگذاریهای غلط سینما موجب وضعیت موجود شده است. اختلافات موجود دخیل بوده است. همه هم مقصر هستند. معاونت سینمایی و سازمان سینمایی مقصر است، خانه سینما و حوزه هنری هم مقصر است که در نهایت زمینه شکلگیری این بحران را فراهم کردهاند و متاسفانه شاهدیم درصد آمار تماشاگران ما هر روز پایین میآید.
اگر بخواهید اسم یک فیلم را به عنوان برترین اسم فیلمی که تاکنون شنیدهاید بیان کنید کدام فیلم تاریخ سینمای ایران را انتخاب میکنید؟
«هامون»؛ این اسم هم کارکرد دراماتیک دارد و هم کارکرد تماتیک. به آشفتگی ذهنی شخصیت قهرمان داستان نزدیک است. هامون همیشه برای من یادآور یک فیلم خوب است. فیلم «کالت» من است و هیچ گاه فراموش نمیکنم. «هامون» به من و نسل من به شدت نزدیک است. البته در این میان اما نام فیلمهایی چون «شاید وقتی دیگر» و «مسافران» از آقای بیضایی، «گوزنها» از آقای کیمایی و «ناخدا خورشید» و «آرامش در حضور دیگران» از ناصر تقوایی را دوست دارم.
دیدگاه تان را بنویسید