همه آنچه بر «یک خانواده محترم» گذشت/ سنگی در چاه افتاده
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از اعتماد، در ماههای اخیر یکی از موضوعاتی که بحث درباره آن پایان نیافته و تبعاتی نیز برای برخی مدیران به همراه داشته، ماجرای فیلم «یک خانواده محترم» به کارگردانی مسعود بخشی و تهیهکنندگی محمد آفریده است؛ قبل از نیمه هفته جاری همه آنچه درباره این فیلم روایت میشد، اظهارات مخالفان بود و بالاخره برای نخستینبار بعد از شش هفت ماهی که از شروع بحثها درباره این فیلم میگذرد، بخشی در مقام کارگردان و اکبر نبوی، که نامش به عنوان مشاور کارگردان در تیتراژ ذکر شده، توضیحاتی را درباره فیلم مطرح کردند. همه اینها در وضعیتی اتفاق افتاده که در تجمع انصارحزبالله مقابل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، یکی از فیلمهای مورد انتقاد «یک خانواده محترم» بود.
آغاز حاشیهها
«یک خانواده محترم» نخستین فیلم سینمایی بخشی است؛ او پیش از این فیلم مستند «تهران انار ندارد» را کارگردانی کرده بود که اتفاقا فیلم او در وضعیتی که آثار مستند اغلب راه به پرده نمایش نمیبرند، شرایط نمایش عمومی را به دست آورد؛ مستند بخشی که مدتها در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی مسوولیت مدیریتی نیز برعهده داشته، مورد استقبال قرار گرفت و گام بعدی او ساخت فیلمی سینمایی بود. این فیلم که اخبار زیادی زمان تولید از آن منتشر نشد، برخلاف اغلب آثار سینمای ایران در جشنواره فیلم فجر روی پرده نرفت و نخستین نمایش آن در جشنواره فیلم کن بود؛ فیلم در بخش دو هفته کارگردانان به نمایش درآمد و از آنجا که نخستین ساخته کارگردانش بود شانس دریافت دوربین طلایی جشنواره را نیز داشت که چنین نشد، اما واکنشهای برخی رسانهها و منتقدان خارجی نسبت به فیلم بخشی مثبت بود. خبرگزاری ایسنا در آن مقطع خبری از واکنش منتقدان و رسانههای خارجی نسبت به این فیلم منتشر کرد: «هالیوود ریپورتر: فیلم مسعود بخشی نوع جدیدی از فیلم ایرانی را به مخاطب جهانی معرفی میکند. سایت فیلمنامهنویسان فرانسه: فیلم یک خانواده محترم جهشی فوقالعاده در فرم در سینمای ایران است.» نشریه هالیوود ریپورتر فیلم را درامی بسیار حساب شده و دارای کارگردانی و بازیگری درخشان خوانده که نوع جدیدی از فیلم ایرانی را به مخاطب جهانی معرفی میکند. سایت گروپ لووست سایت فیلمنامهنویسان فرانسه فیلم را جهشی فوقالعاده در فرم سینمای ایران و در ادامه سینمای قصهگوی فیلم «جدایی نادر از سیمین» دانسته است. سایت پرطرفدار الو کینه در معرفی فیلم نوشت: «دوستداران سینمای ایران از اینکه داستان فیلم جدید کیارستمی در ژاپن میگذرد چندان خشنود نیستند، اما با دیدن این تنها فیلم ایرانی در کن قطعا راضی خواهند شد.»فیلم در ایران دیده نشده بود و انتشار این خبرها توقع را از فیلم بالا برد، تا اینکه از گوشه و کنار شنیده شد، فیلم بخشی که کاری با موضوع دفاع مقدس است، نگاه چندان مثبتی به جنگ ندارد. خبرگزاریها نقدهایی درباره این فیلم منتشر کردند که اغلب مسوولان سیما فیلم را به عنوان صاحب فیلم مورد انتقاد قرار دادند که همین انتقادها در نهایت تغییر و تحولاتی را در مدیریت سیمافیلم به همراه داشت.
سیما فیلم در میان متهمان ردیف اول
نمایش فیلم در جشنواره فیلم کن که اغلب مدیران سینمایی نیز در آن حضور داشتند، شروع حاشیهها برای فیلم بخشی بود؛ تلقی ضدانقلابی و ضدجنگ از فیلم به عنوان اشکالات اصلی فیلم مطرح شد و مسوولان سیما فیلم به عنوان صاحب اثر باید در این مورد موضعگیری میکردند. در روزهای برگزاری جشنواره فیلم کن مسوولان سیما فیلم تاکید کردند، آنچه در نهایت به عنوان فیلم سینمایی «یک خانواده محترم» ارائه شده، با فیلمنامهیی که در اختیار آنان قرار گرفته، متفاوت بوده. حجتالاسلام حسین رحیمزاده مدیر گروه دفاع مقدس و انقلاب اسلامی مرکز سیما فیلم در گفتوگو با فارس در این زمینه گفت: «فیلمنامه فیلم با نام «خرمشهر»، آن گونه که با ما توافق شده بود با موضوع آزادسازی خرمشهر آماده شد، اما فیلم مطابق فیلمنامه توافق شده، تولید نشد. طرح اولیه فیلمنامه خانوادهیی بود که یکی از فرزندانشان در دفاع مقدس به شهادت میرسید، شرایطی که خانواده داشتند و تغییر و تحولاتی که در خانواده اتفاق میافتاد طرح اولیه فیلمنامه بود و تهیهکننده از سیما فیلم درخواست مشارکت داشت. فیلمنامه دچار اشکالات زیادی بود، با هم گفتوگو کردیم و دوستان قبول کردند که اصلاح کنند و قرار بر این شد که زیرنظر مشاوری مرضیالطرفین مشکلات فیلمنامه برطرف شود. مراحل معمول طی شد و براساس تغییراتی که مد نظر ما بود و کم هم نبود، کار شروع شد. اما در نهایت مسوولی که در جریان اتفاقات رخ داده برای این فیلم استعفا داد، رحیمزاده بود، هرچند منتقدان فیلم به این استعفا نیز رضایت نداده و اعلام کردند، کار این فیلم با استعفای یک مدیر حل نخواهد شد. رحیمزاده، در مقطعی که مدیر روابط عمومی سیما فیلم اعلام کرده بود هیچ بودجهیی از سوی این بخش به فیلم اختصاص پیدا نکرده، از 114 میلیونی یاد کرد که برای ساخت این فیلم از سوی سیما فیلم به سازندگان پرداخت شده و تاکید کرده بود با توجه به نتایج به دست آمده درباره فیلم این مبلغ پس گرفته خواهد شد. رحیمزاده پیش از استعفا درباره «یک خانواده محترم» به نقاطی که موجب شکلگیری این همکاری شده بود، اشاره کرد، او گفت: «در داستان اولیه چند نکته جذاب وجود داشت. داستان دو خطی فیلم این بود که در خانواده خرمشهری، فرزندی شهید میشود؛ از یک سو پدر خانواده که کمی دنیا طلب به نظر میرسد، در تلاش است تا از طریق فرزند شهیدش کسب معاش کند اما مادر خانواده به هیچوجه اینطور نیست. از نظر ما داستان آقای آفریده اگرچه اشکالاتی داشت اما دو نقطه قوت در آن دیده میشد. نقطه قوت اول مربوط به مادر شهیدی بود که در جملات قبلی هم به آن اشاره کردم. نقطه قوت بعدی نقشی بود که آقای بابک حمیدیان آن را بازی میکردند. پیرنگ این داستان نیز که قرار بود در پایان نکاتی را به مخاطب القا کند شامل این جملاتی بود که برایتان بیان میکنم: «در سدههای اخیر تجاوزهای زیادی به ایران شده و هر بار بخشی از خاک ایران توسط بیگانگان از کشور جدا شده است به جز جنگ ایران و عراق که رزمندگان ایرانی با آزادسازی خرمشهر اجازه ندادند حتی یک سانتیمتر از خاک کشورمان جدا شود.» این جملات باید در کرسی دانشگاهی که بابک حمیدیان برگزار میکرد به درستی بیان و القا میشد اما به هیچوجه چنین اتفاقی نیفتاد و آقای آفریده در آن صحنهها بیشتر به سمت سیاهنمایی رفتهاند. انصافا یکی از اهدافمان این بود که بتوانیم آقای بخشی را به عنوان کار اولشان جذب کرده و از ظرفیتهایشان استفاده کنیم تا دیگران چنین کاری را انجام ندهند، چراکه آقای اکبر نبوی (که مشاور یک خانواده محترم بود) ظرفیتهای خوبی را در ایران مشاهده کرده بود. از سوی دیگر شما به عنوان تهیهکننده با آقای محمد آفریده طرف هستید که 20-25 سال در عرصه مدیریت هنری کشور تلاش کرده و تا آخر دوره اول دولت اصولگرا سرکار خود بودند، در واقع ما به ایشان اعتماد کردیم.»
فیلم به روایت اکبر نبوی
نام اکبر نبوی در جریان اتفاقاتی که برای فیلم رخ داد، مطرح شد و این موجب شد، نبوی در نشستی درباره همکاری خود با «یک خانواده محترم» توضیحاتی را ارائه کند. او درباره آشنایی خود و مسعود بخشی اظهار داشت: «من هیچ نقش رسمی و قانونی و تعریف شدهیی در این پروژه نداشتم اما مسعود بخشی را سالهاست میشناسم و از سال 64 شاگردم بوده، بعد هم با هم دوست و همکار بودیم و همیشه از او به عنوان بچهام یاد کردهام. زمانی که شنیدم قرار است این کار ساخته شود، آقای اسلامی مهر رییس سیمافیلم را بسیار تشویق کردم؛ چرا که آقای بخشی را جوان بسیار با استعداد و آیندهداری میدانم و در زمان نگارش فیلمنامه هم ساعات و دقایق بسیاری در این خصوص باهم صحبت کردیم.»نبوی که بعد از خواندن فیلمنامه نکاتی را به بخشی متذکر شده بود، زمان تماشای نسخه راف کات 120 دقیقهیی فیلم متوجه اعمال نشدن آن نکات شده. به گفته نبوی این نکات شامل این موارد بود: «قرار بود شخصیت «آرش» فیلم تداوم شخصیت برادر شهیدش باشد و در واقع او را در زمان حال نمایندگی کند. همچنین قرار بود، شخصیت مادر به گونهیی مام وطن باشد و همچنین قرار بود شخصیت زهره یک زن اکتیو فعال اجتماعی باشد که در فیلم بهشدت وسواسی نشان داده شده است. هدی قرار بود نقطه مقابل حامد باشد و در موقعیت خاصی به عمویش هشدار دهد و حتی قرار بود اهل شعر باشد و یکی از مثنویات من که درباره بچههای جنگ سروده بودم را آقای بخشی گرفته بود تا در فیلم «هدی» به عمویش بدهد. قرار بود آرش در کلاس درس برای دانشجویان از دفاع مقدس بگوید و درباره اهمیت کار رزمندهها در آن هشت سال صحبت کند و بگوید نخستین بار است که جنگی به ایران تحمیل میشود و ذرهیی از خاک ایران کم نمیشود و چنان رغبتی در بچهها ایجاد کند که آنها روی این موضوع تحقیق کنند. جزوههایی هم که آرش به آنها میدهد نیز قرار بود درباره ماهیت سالهای پایداری باشد.»او در بخشی دیگر از سخنان خود گفت: «ای کاش بخشی کمی حرمت این سالها را نگه میداشت و کمی حرف من را گوش میکرد. به ویژه اینکه اعتقادات او برای من روشن و محرز بود. او امام (ره) و بچههای جنگ را دوست دارد و حتی خاطراتی را در این خصوص تعریف میکرد و بهشدت تحت تاثیر قرار میگرفت. اما الان بیش از 80 درصد از باورهایم نسبت به او تغییر کرده و کار درستی به اعتمادی که به او شد، نکرد. آفریده نزدیک به 20 سال مدیر فرهنگی بوده است و چرا سیمافیلم نباید به او اعتماد میکرد؟ بالای 90 درصد اعتماد سیمافیلم به بخشی هم ناشی از اعتماد من به بخشی بود. حتی شنیدم نمایندهیی گفته است با استعفای رحیمزاده دردی دوا نمیشود. یعنی اگر وزیری بد شد، همه نمایندهها که روزی به آن رای اعتماد دادند باید استعفا دهند؟ در این مدت به سیمافیلم جفا شد چراکه اسلامیمهر را میشناسم و بیش از 30 سال با او رفاقت دارم و کارنامه مشخصی دارد. نباید به خاطر یک فیلم همهچیز را به هم ریخت. سال 88 صلاحیت چهار نفر برای انتخابات رییسجمهوری تایید شد و آمدند در انتخابات شرکت کردند. بعد از انتخابات اتفاقاتی افتاد. مگر شورای نگهبان تایید صلاحیت نکرده بود؟ آیا باید همه اعضای شورای نگهبان استعفا دهند؟»
توضیحات بخشی
مسعود بخشی تا چندی قبل هیچ سخنی درباره این فیلم مطرح نکرد، تا اینکه بالاخره او نیز تلاش کرد، با ارائه توضیحاتی شبهههایی که درباره این کار مطرح شده بود را برطرف کند.
او توضیحات خود را چنین بیان کرد: «از آنجا که بدون نمایش عمومی «یک خانواده محترم» با انتشار اطلاعاتی یکسویه و گاه خیرخواهانه اما بیشتر نادرست، تصویری دگرگونه از این فیلم به هموطنان ارائه میشود، توضیحات ذیل را ضروری میدانم:
یک- «یک خانواده محترم» بر اساس فیلمنامه مدون و ضوابط قانونی و با وفاداری به متن ساخته شده است. فیلم برداشتی امروزی از قصه هابیل و قابیل، در قالب یک اثر انتقادی، اجتماعی است. فیلمی در نقد حرص و طمع، احتکار، رانتخواری، اختلاس و مادیگرایی که در جامعه مذهبی و اخلاقمحور ما جایی نداشته و نباید داشته باشد و نیت اصلی فیلم و بنده به عنوان کارگردان، دعوت به ترمیم اخلاقی جامعه بوده است.
دو- ظاهرا شخصیت محوری مادر شهید که تا انتهای قصه از پذیرش پول هنگفت حرام سرباز میزند، در حکایات گفته شده در باب فیلم، فراموش شده است. بدون تردید این شخصیت، نقشی محوری دارد و فیلم بیآن معنا ندارد. اخلاق و اصولی که مادر - و زنان فیلم - با پایبندی و دفاع از آن، به مقابله با عضوی از خویشان خود بر میخیزند، راهحل حکیمانه و باورپذیر این قصه است، که در نوشتهها از یاد برده شده است.
سه- همه ما باید همواره عذرخواه خانواده شهدا باشیم. خانواده شهدا هم مثل ما از حرص و دنیاگرایی بیزارند. آنها هم مثل همه ما دلشان برای آینده ایران میسوزد. انتقاد و دعوت به ترمیم اخلاقی جامعه، با دعوت از مغزها و استعدادهای بیشمار، حرف آنها نیز هست.
چهار- این فیلم با احترام به همه قوانین سینمایی مکتوب ایران ساخته شده و با احترام به همان قوانین، نمایش داده یا نداده خواهد شد. آرشیوهای صدا و تصاویر بهکارگرفته شده، همگی کار هنرمندان ایرانی است که در حال حاضر موجودند و بیهیچ دخل و تصرفی در فیلم استفاده شدهاند.
پنج- بهرهگیری از استانداردهای فنی سینمای جهان در کنار تولید فیلم در ایران از ابتدا به عنوان یک همکاری بینالمللی عنوان شده بود و البته این همکاری امری جدید در سینمای ایران نیست و هماکنون بسیاری از تولیدات سینمای ایران از آن برخوردارند. تعویق چند ماهه در شروع تولید فیلم، موجب از دست دادن جشنواره فجر و تقارن اجباری اتمام مراحل پس از تولید با جشنواره کن شد. حضور در کن، پیش از نمایش برای مخاطبان اصلی فیلم - مردم ایران- خواسته ما نبود. در نمایشگاه سینمایی جهان که ?? درصد آن اریکه هالیوود بوده و هست، سهم فیلمهایی همچون «یک خانواده محترم» در کنار سایر فیلمهای مستقل جهان، تنها همان ? درصد باقی مانده است.
شش- این فیلم، نخستین تجربه داستانی من است و مانند تمامی آثار اول، دارای نقاط ضعف و قوتی است. فیلم «یک خانواده محترم» فیلمی اجتماعی برای مخاطب ایرانی است و باید بیپیشداوری نسخه نهایی فیلم را دید و مورد نقد قرار داد. بیشک نقد صحیح فیلم، جامعه سینمایی و فرهنگی ما را رشد خواهد داد.
هفت- من 20 سال در حاشیه و متن سینمای ایران و در فضای سالم و حقیقت جوی مستند، یادگیری کردهام. اما آنچه عمیقا آموختهام، از حوادث انقلاب و جنگ و فداکاری و معصومیت عزیزانی بوده که از دست دادهام و از دست دادهایم. فیلمم را برای یادآوری آن معصومیت و فداکاری به نسل جوان ساختهام. این فیلم محصول اندیشه و کار شخص من به عنوان نویسنده و کارگردان است. من از سینمای مستند راست گویی را آموختهام و هرگز قصد سوءاستفاده از اعتماد کسی را نداشتهام. هرکس بیپیشداوری فیلم را ببیند، این نگاه را در آن خواهد یافت.»
تداوم انتقادها
جریان انتقاد به فیلم «یک خانواده محترم» با این توضیحات پایان نیافت و وحید جلیلی در نشستی در دانشگاه امام صادق درباره این فیلم اظهار داشت: «ما مدتها است داریم تلاش میکنیم سر سیما فیلم کلاه بگذاریم و دو تا فیلم حزباللهی بسازیم چرا ما نمیتوانیم کلاه بگذاریم؟! کارگردان فیلم یک خانواده محترم معاون بینالملل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی بوده و در آن دوران فیلم تهران انار ندارد را ساخته و کافی است آن فیلم را ببینید و از یک خانواده محترم تعجب نکنید. آن زمان صفار هرندی وزیر ارشاد بود و او در چهار سال مدیریتش با وجود اعتراضها علیه مدیریت آفریده و بخشی با حمایت از جعفری جلوه گفت چون او از آنها حمایت میکند آنها بر سر جای خود هستند. اینها را میگوییم چون دوستان در نقد فرهنگی دچار بازی سیاسی میشوند و یک جناح، جناح دیگر را میخواهد بزند عدهیی غیرتی میشوند و بعدها میفهمند چه شده است. فیلم پس از این به جشنواره کن میرود و میدانید که مثل اردوی راهیان نور آقایان به جشنواره کن میروند تا انقلاب را صادر کنند! یکی از مدیرانی که به کن رفتند سهیل جهانبیگلری است وی در 15 مهر 91 با خبرگزاری مهر مصاحبه میکند و میگوید فیلم 23 نفر به کارگردانی جعفری و تهیهکنندگی آفریده با سرمایهگذاری سوره ساخته میشود و سوره سینما 30 بهمن 90 با آفریده مصاحبه کرده و گفته موضوع این فیلم فداکاری و رشادتهای نوجوانان در دفاع مقدس است و انگار این آقا اهتمام زیادی به نقش نوجوانان در دفاع مقدس دارد و گویا یک خانواده محترم کافی نبوده است؛ بعد برادر عزیزمان میگوید اجازه اکران فلان فیلم را نمیدهیم، تولید نکنید اکران پیشکش. کارگردان 23 نفر یکی از عوامل خانواده محترم و فیلمبرداری این فیلم است و بله، حوزه هنری باید از عناصر پرشور حزباللهی حمایت کند! و البته پس از این سروصداها تهیهکننده را کنار گذاشتند اما درباره کارگردان بر تصمیم خود باقی هستند.» البته شنیدهها حاکی از آن است که آفریده نیز از ادامه همکاری با حوزه هنری باز داشته شده است. تولید یک فیلم و نمایش آن در جشنوارهیی خارجی تبعاتی را برای مدیران و چهرههای باسابقه سینما در ایران به همراه داشته که گویا ارائه توضیحات و استعفای مدیران نیز نمیتواند به این جریان پایان دهد.ش
دیدگاه تان را بنویسید