نقد فیلم «بیخود و بیجهت» در برنامه هفت:
فراستی: این فیلم هم «بیخود» است و هم «بیجهت»/ دانش: یک هندسه موزون است
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، برنامه نقد این هفته برنامه هفت به فیلم «بیخود و بیجهت» اختصاص داشت. در این برنامه، مسعود فراستی در کنار مهرزاد دانش قرار گرفتند تا درباره این فیلم نظرهای خود را اعلام کنند. عبدالرضا کاهانی، کارگردان این فیلم در برنامه حاضر نشد و فیلم بدون حضور او نقد شد. در نقد این هفته فراستی در جایگاه مخالف و دانش در نقش موافق به نقد فیلم پرداختند. آنچه در زیر میخوانید گفتوگوی این منتقد درباره فیلم است:
مسعود فراستی: به نظر من این فیلم ماقبل نقد است. یک سری راش است که در یک هفته تهیه شده و با ژست «ریل تایم» در 80 دقیقه به مخاطب ارائه میشود. فیلمی بدون نگاه، بازی و شخصیت. فیلم نوعی تمرین است. کار آقای فیلمساز ما تمرین کردن است.
مهرزاد دانش: این فیلم نه تنها ماقبل نقد نیست بلکه قابل توجه و بررسی است. جزو فیلمهای خوب جشنواره پارسال است. بهترین کار کاهانی به حساب میآید. شخصیتپردازی خوب، کارگردانی مناسب و تعادل قابل توجه در فیلمنامه و اجرا از جمله نکات مثبت این فیلم است.
فراستی: فیلمنامه اسبابکشی دو خانواده است. ما هیچ چیز جز از این نمیدانیم. از ابتدا یکی از بازیگران با جورابش بازی کند، یکی شلوارش پاره است ودائم دستش را به شکمش میزند. اینها نشانههای کنشی شخصیت نیست. این بازیها باید جای بیقصه بودن و بیشخصیت بودن فیلم را پر کنند. یک کودک هم مثل آگهی بازرگانی در فیلم حرکت میکند.
دانش: شما یک خطکش و متر را در دست میگیرید و چیزهایی را اندازه میگیرید که تناسبی با آن خطکش ندارد. نمیتوانیم این فیلم را با مختصات سینمای کلاسیک بررسی و تحلیل کنیم. آن معیار و شاقول باید با فضایی که فیلم ارائه میدهد هماهنگ باشد. معیارهایی که برای سینمای برگمان به کار میرود با سینمای هیچکاک هماهنگ نیست.
فراستی: متر ما در سینما چیست؟ متر ما منطق است که همان منطق فیلم است. مخاطب عام یا خاص با آن مواجه شود و پس از آن منطق بنا میشود. اگر منطق بنا نشود، من با یک بیمنطقی روبرو میشوم. با همین منطق، سینمای برگمان و هیچکاک شاقول معینی دارند. کاهانی میگوید این فیلم ابزورد است. اما آیا ابزورد در سینما منطق دارد یا خیر. اینکه هر چه ما متوجه نمیشویم و یا آنکه چیزی را که منطق ندارد، بگوییم ابزورد است درست است؟ آیا تئاتر ابزورد با سینمای ابزورد یکی است؟
دانش: در ابتدا باید بگویم که فرم هنری سینمای مدرن با کلاسیک متفاوت است. هر کدام منطق خود را دارد. اما درباره بحث ابزورد. بحث ابزورد هم منطق دارد و هم تحول خود را در تاریخ نشان میدهد. کاهانی هیچ گاه نگفته فیلم من ابزورد هست یا نه. کاهانی تلاش میکند بین سبک ابزورد با سبکهای قصهگوی کلاسیک تلفیق کند. این فیلم قصه هم دارد. داستان با یک گره شروع میشود. گرهها پشت سر هم به اوج میرسد و در نهایت به یک تعادل هرچند موقتی میرسد.
فراستی: ما از ماقبل قصه چیزی نمیدانیم. ذات قصه، اصلا ذات سینما نیست. فیلم به صورت تئاتر است. ما میتوانیم قسمت ماشین را از فیلم حذف کنیم و در یک لوکیشن بسته یک تنش روزمره را از یک واقعه روزمره نشان دهیم. آدمها باید برای ما روشن شوند.
دانش: آدمها کاملا مشخص و روشناند. الهه (نگار جواهریان) با فرهاد (احمد مهران فر) در محل کار آشنا شده و نتیجه آن عقدی است که قرار است به ازدواج رسمی برسد. الهه برخلاف شئونات طبقاتی خود با این فرهاد ازدواج کرده است. فرهاد بیخیال است و همه چیز را به شوخی میگیرد اما به خاطر عشقش به الهه کارهایی را پذیرفته؛ مثلا ریش گذاشته است.
فراستی: درباره الهه. الهه مذهبی است. فیزیک، لباس و کلام هم همین را میگوید. اما معلوم نیست چرا با مادرش اختلاف دارد. ناراحتی مادر طبیعی است و مادر حق دارد. شب عروسی دخترش وارد خانهای شده که قرار است برای عروسی آماده شود و هنوز هیچ چیز مرتب نیست. الهه هم همان شب میگوید که حامله است. آنها انگار با یکدیگر اختلاف ایدئولوژیک دارند. الهه مسلمان سنتی است یا مدرن. آیا قرار است کاهانی این تیپ مذهبی بودن را نقد کند.
دانش: نقد نیست. تبیین یک برش از واقعیتی که در عرض چند ساعت اتفاق میافتد.
فراستی: چرا میگویی در موضع نقد نیست. مخاطب باید موضع فیلمساز را درباره اثر به درستی بداند؛ نقد است، سمپاتی است یا بیطرفی. رابطه با شخصیتها از چه نوع است؟
دانش: شما خیلی تیپیکال نگاه میکنید. آیا یک مسلمان نمیتواند کارهایی انجام دهد که برخلاف عقایدش باشد؟ شخصیتها سیالند. همه شخصیتها مسلمان هستند. شما خیلی تک قطبی نگاه میکنید.
فراستی: شخصیت باید خاکستری باشد. الهه چیست. پایگاه طبقاتی، اخلاقیات و فرهنگ او را میفهمیم. اما دعوا با مادر و بعضا پسر بر سر چیست. همه اینها را مخاطب باید بر مبنای حفرههای موجود بسنجد.
دانش: قرار نیست همه چیز را درباره شخصیتها در اختیار مخاطب بگذاریم. گره اصلی اسباب و اثاثیه است. گره اصلی باید در ارتباط با مخاطب باشد. چیزهایی گفته میشود که با گره اصلی در ارتباط است. اینکه من بخواهم هرگونه اطلاعاتی از شخصیتها در اختیار مخاطب قرار دهم زیادهگویی است. همه اینها به نوعی در بحث ابزورد جای دارد. چرا که ابزورد ویژگیهای خاص خودش را دارد. به عنوان نمونه پلات در ابزورد کمرنگ است. یک پلات پررنگ به چشم نمیخورد. شخصیتها قرار نیست به شکل کامل و تمام به مخاطب معرفی شود. توالی اتفاقات بجث دیگر ابزورد است. برخلاف سبک کلاسیک که اتفاقات به صورت علت و معلولی رخ میدهد، در ابزورد مسائل همعرضاند. نباید دنبال رابطه معنادار باشیم. بحث تکرار یکی دیگر از اصول اساسی ابزورد است. کودکی که به تعبیر شما آگاهی بازرگانی است، تکرای است که بیتربیتی خود را به رخ میکشد. پانتهآ بهرام دائم در حال شستوشو باشد. رضا عطاران در حال تکرار عمل است و بر شکم خود میکوبد. شاگرد راننده در حال خوردن است. مهرانفر در حال لودگی است. اینها مختصات سبک ابزورد است. با سبک کلاسیک نمیتوان این سبک را تحلیل کرد. شاقولها متفاوت است.
فراستی: مهمترین نکته ابزورد بیمنطقی آن است. در بسیاری از فیلمهای مدرن و پست مدرن هم پلات پررنگ نیست. شخصیت بریده در سینما مدرن هم هست. توالی رویداد در مدرن هم هست. ویژگی ابزورد در منطق ابزورد است که روابط آدمها با فضا و با یکدگیر، فضا و لحظه را ابزورد میکند. در فضای رئال قادر نیستیم با این المانهای خطی ابزورد ایجاد کنیم. اینکه ابزورد را تکرار کنیم، یک سبک نازل و مبتذل از سبک ابزورد است. آدمها ساخته میشوند و منطق ابوزرد شکل میگیرد.در ابزورد آدمها را باور میکنی و وارد فضا میشوی. سپس آن فضای تلخ و جفنگ، آن روابط جفنگ را به من منتقل میکند. در تئاتر «خدای کشتار» ما آدمها را بدون اینکه شناسهها را بشناسیم میفهمیم. این کار ابزورد است. یک بحران کوچک، به بحران بزرگ تبدیل میشود.
دانش: با همین منطق، فیلم کاهانی را هم میتوان باور کرد.
فراستی: خیر. فرهاد در این فیلم از اول تا آخر چه داده اضافی به مخاطب میدهد. از طریق بحران اسبابکشی باید این آدم به من بهتر معرفی شود.
دانش: ببینید. در این فیلم 9 تا شخصیت داریم که 4 شخصیت ان اصلی است. البته اگر بخواهیم اثاثیه را هم حساب کنیم، 10 شخصیت میشود. شخصیتهای اصلی هر کدام به سمتی حرکت میکنند. محسن (رضا عطاران) از اول به فکر این است که بین آدمها سازش ایجاد کند و به طول وقایع نگاه میکند. اما فرهاد به عرض نگاه میکند. این را در بازی پانتومیم بین این دو میتوان تشخیص داد. این شخصیتپردازی است. نگار جواهریان به هیچ چیز راضی نمیشود، دائم مخالفت میکند اما به جایی میرسد که نزد مادرش لب به اعتراف باز میکند و میگوید که حامله است. یا پانتهآ بهرام از فضای رقابتی بین زنها خارج میشود و در نهایت با جواهریان به تعامل میرسد. سبک، سبک ابزورد است. کاهانی به این شخصیتها را کاملا پرداخته است.
فراستی: اینها تحول نیست. اینکه یک شخصیت از یک کنش عصبانی به آرامش میرسد، او را به من نزدیک نمیکند. در این فیلم 4 شخصیت اصلی دور خود میچرخند و دقیقه 10 با دقیقه 80 هیچ فرقی با یکدیگر ندارد. میتوان باز هم به این فیلم اضافه کرد. این فیلم در نهایت به بنبست میرسد. یک گیجی کامل در رویداد و روابط است. ارائه شخصیتها را شلختگی فراوان همراه است. ریل تایم برای ابزورد نیست. 80 دقیقه تایم واقعی از یک واقعه را میگذاریم و سعی میکنیم به این تایم سبک ابزورد بدهیم. این دو با هم جمع نمیشوند
دانش: به نظر من ریل تایم جواب میدهد چرا که بحث اسباب است که باید چیده شود. رکود در این اسباب و بحث تضاد جزو بنمایهها فیلم است. آدمها با یکدیگر در تضادند. فیلمبرداری در تضاد است. خود آدمها در تنشاند؛ تنش بیرونی و رفتاری. علی لقمانی با بحث دوربین در دست توانسته این رکود و تنش را نشان دهد.
فراستی: اثاثیه مطلقا جزو شخصیتها نیست چرا که تبدیل به چیزی نمیشود و حتی به اثاثیه هم تبدیل نمیشوند.
دانش: در پسزمینه حضور دارد.
فراستی: این حضور چه اهمیتی دارد. تغییر و بحران فضا چیست؟
دانش: سنگینی خود را در میزانس نشان میدهد.
فراستی: هیچ سنگینی ندارد. حتی کارتونها خالی به نظر میرسد.
دانش: منظورم وزن کار است؛ سمت چپ اثاث است و سمت راست صورت بازیگر.
فراستی: من درک نمیکنم. ما با قاب بسته در ارتباط نیستیم. با قاب متحرک در ارتباطیم. اثاث نقشی در تنش ایجاد نمیکند. فیلمساز هیچ کاری با این اثاث نمیکند. همه چیز شوخی است. این فیلم نه ابزورد است، نه کلاسیک و نه ریل تایم. یک فیلم سرکاری است که تلاش میکند با بازی عطاران این به اصطلاح تکرار را مرتفع کند که توهینآمیز میشود و همه قاب را در برمیگیرد. «بیخود و بیجهت» فقط عنوانش درست است. «بیجهت» است چون از نظر فیلمسازی بیجهت است و «بیخود» است چون همه چیزش بیخود است.
دانش: این گفته شما نقد سینمایی نیست. اسمش براساس سبک فیلم است. این فیلم همه چیز خودش را در سبک نشان میدهد. در کمدی کلاسیک هم داریم. این تکرار در نهایت به همدلی میرسد. شاید شما این همدلی را باور نمیکنید.
فراستی: همدلی تحلیل تو و فیلمساز است که بدون قائده به شوخی شباهت دارد.
دانش: به نظر من فیلم یک هندسه کاملا موزون است.
دیدگاه تان را بنویسید