گفت‌وگوی تلگراف با اورهان پاموک
رمان من سیاسی نیست
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) : 
به گزارش نامه به نقل از اعتماد، در «خانه خاموش» دومین رمان «اورهان پاموک» که در سال 1983 در ترکیه منتشر شده و به تازگی ترجمه انگلیسی آن هم به بازار آمده، «حسن» عاشقی رنجور است که از غفلت محبوبش بهره می‌جوید و پنهانی درون کیف دستی او را وارسی می‌کند. درون کیف یک لوسیون برنزه‌کننده هست و یک کیف پول و یک بسته سیگار و چند گیره موی سر و یک شانه سبز. پیش از آنکه دختر به سراغ کیفش بیاید، حسن شانه را کش می‌رود تا آن را به عنوان یادگار علاقه یک‌جانبه‌اش پیش خود نگه دارد. وقتی که «پاموک» را در دفتر ناشرش ملاقات کردم به من گفت: «قبل از بازخوانی رمان، این لحظه را به یاد نداشتم». اشیا در داستان‌های این نویسنده که با رمان «نام من سرخ» جایزه نوبل را از آن خود ساخته اهمیت بسیاری دارند. در این رمان که موضوعش معمای قتل نقاشان مینیاتوریست عهد عثمانی است، فصلی هست که راوی آن یک سکه است. وسواس «پاموک» درباره اشیا در رمان شگفت‌آوری که سال 2009 منتشر کرد به نام «موزه معصومیت» به حد اعلای خود رسیده است. در این اثر، راوی داستان که «کمال» نام دارد همانند «حسن» درگیر عشقی یک‌طرفه است و یک دوجین از لوازم شخصی دخترعمویش «فسون» را جمع کرده و در یک موزه چیده است.
«پاموک» که در سال 1952 متولد شده و خانواده‌یی از طبقه مرفه داشته، به من اطمینان می‌دهد که سرقت خرت و پرت‌ها و جواهرات خانم‌ها یک ایده تخیلی است و ربطی به گذشته خودش ندارد. او که انگلیسی را با سرعت صحبت می‌کند و ندرتا پیش می‌آید من و من کند و به دنبال کلمه‌یی بگردد و وقتی واژه مناسب را می‌یابد دوباره با لحنی سلیس به سخنش ادامه می‌دهد، می‌گوید: «ربودن پنهانی یک شی و به خانه بردنش از فانتزی‌های ذهن من نیست، اما ایده تصاحب یک زن در فرهنگی که در آن زن و مرد نمی‌توانند تا پیش از ازدواج به راحتی با هم در ارتباط باشند چنین عملی را رقم می‌زند. شما نمی‌توانید محبوب خود را در کنارتان داشته باشید، اما می‌توانید یکی از وسایلش را نزد خود نگه دارید».
از بسیاری جنبه‌ها «حسن» در «خانه خاموش» شخصیتی است بسیار متفاوت با «کمال» در رمان «موزه معصومیت» که از طبقه مرفه جامعه است. «حسن» از ادامه تحصیل باز می‌ماند و به میهن‌پرستان ترک می‌پیوندد. او بدل می‌شود به یک چپ‌گرای مرفه از جنس آدم‌های آثار «تورگنیف». ماجرای او با خشونت خاتمه می‌یابد.
در حیرتم که این اشتیاق فراگیر از کجا می‌آید. «پاموک» می‌گوید: «در ادبیات کلاسیک اسلامی، عشق به محبوب زمینی استعاره‌یی است از عشق به خداوند. اما در رمان‌های من، اشتیاق حسن در کنار رادیکالیسم افکارش، بازتابی است از آرزوی او برای رسیدن به یک زندگی بهتر. من این اندیشه را می‌پسندم. این یک ایده هنرمندانه است. اما در عین حال یک ایده افراطی هم هست. ما در اوقاتی که ناخرسندیم، عمیق‌تر دچار عشق می‌شویم».
هر کس که استانبول را دیده باشد می‌داند که این شهر در تصرف تاریخ دوران عثمانی است. ابراز وجود پررنگ ترکیه در این روزگار، علیه سوریه که زمانی بر آن سرزمین سلطه داشته برخی را به این باور رسانده که «اردوغان» می‌خواهد گذشته‌های با‌شکوه را احیا کند. با این حال «پاموک» از تاثیر جنبه‌های سیاسی بر آثارش خشمگین است: «من هرگز به هنگام انتشار این کتاب فکر نمی‌کردم که دارم رمانی سیاسی را به بازار عرضه می‌کنم». او این جمله را درباره کتاب «خانه خاموش» می‌گوید و می‌افزاید: «در ترکیه هیچ کس نگفت که این اثر یک رمان سیاسی است». اگر کسی موزه «سلطان محمد فاتح» را در استانبول دیده‌باشد، به عقیده من حتما متوجه فضای میهن‌پرستانه حاکم بر آن خواهد شد. اما «پاموک» محافظه‌کارانه می‌گوید: «استانبول شهر وسیعی است. در اکناف آن محله‌های بسیار محافظه‌کاری هستند، جاهایی که متعلق به طبقه فرا‌دست جامعه هستند، غرب‌زده‌اند و از فرهنگ غرب تقلید می‌کنند».
احتیاط او قابل درک است. بعد از حرف‌هایی که در سال 2005 درباره قتل عام ارامنه بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی بیان کرد، دولتمردان ترکیه او را به اتهام «اهانت به ملت ترکیه» طبق ماده قانونی شماره 301 تحت پیگرد قرار دادند. این پرونده در سال 2009 مختومه اعلام شد و آن قانون نیز اصلاح شد، اما هنوز هم او مجبور است هنگام حضور در سطح شهر استانبول چند محافظ همراه خود داشته‌باشد (او باقی اوقاتش مشغول تدریس در دانشگاه کلمبیای نیویورک است). درباره حرف‌هایی که حول موضوع ارامنه زده بود، می‌گوید: «حالا همه دارند همان حرف‌ها را تکرار می‌کنند». به عقیده او داشتن آزادی بیان در کشور زادگاهش که زمانی بابت مواضعش او را به شکلی مالیخولیایی به دردسر انداخته بود، مایه افتخار و غرور است.
او بابت استقبال گرمی که در ترکیه از کتاب «موزه معصومیت» به عمل آمد بسیار شادمان است: «استقبال بسیار گرمی بود و اصلا به چیزی که همیشه در رسانه‌های ترکیه با آن مواجه می‌شدم، شباهتی نداشت. «موزه معصومیت» درباره سیاست نیست، یک داستان عاشقانه است، اما فکر می‌کنم که از لحاظ چیزی که می‌خواهد تصویر کند و اقتدار‌طلبی مردان را در مواجهه با زنان نشان دهد حال و هوایی سیاسی می‌یابد. او هر چه بیشتر عاشق می‌شود، بیشتر در سرکوب محبوبش می‌کوشد و این نه یک موقعیت غربی که یک موقعیت مرتبط با خاورمیانه است».
تصور جایگاه زن در جامعه ترکیه کار آسانی نیست. «پاموک» می‌گوید: «من تصویر بسیاری از زنان ترک را روی جلد کتاب‌های انگلیسی زبانی دیده‌ام که موضوع‌شان فمینیسم و اسلام است. تصویری که از آنان ارائه می‌شود همواره یکسان است: دو زن که روسری بر سر دارند، سوار بر موتورسیکلت هستند، یا پشت رایانه نشسته‌اند یا مشغول انجام کاری مدرن هستند. این تصاویر نشان‌دهنده آن است که غرب از بازتاب دادن آنچه در ترکیه رخ می‌دهد خام‌دستانه عمل می‌کند. آنها بر این باورند که وقتی روسری به سر گذاشتی دیگر از خانه خارج نخواهی شد، در حالی که شما روسری به سر نخواهی گذاشت، مگر آنکه بخواهی از خانه خارج شوی!»
«موزه معصومیت» تنها یک رمان نیست: حالا عملا یک موزه است. در ماه آوریل سال 2012 «پاموک» آنچه را شخصیت «کمال» در داستانش گردآوری کرده بود، عملا به نمایش گذاشت: مجموعه‌یی از وسایل شخصیت «فسون» که با توجه به خاطراتش گردآوری کرده بود. او تصدیق می‌کند که پروژه‌یی غریب بود، اما او را به ریشه‌هایی بازگردانده که هنگام تحصیل معماری و به عنوان یک هنرمند ملکه ذهنش شده‌اند: تلاش‌های اولیه‌اش برای بدل شدن به یک نقاش.
وقتی می‌گویم ایده موزه مثل ساختن فیلمی بر اساس این رمان بوده، حرف مرا چنین اصلاح می‌کند: «این‌طور نبود که من بیایم و اول رمان را بنویسم و وقتی با استقبال مواجه شد بیایم و بگویم حالا بر اساسش اقتباسی انجام دهم. من رمان را همان زمانی که داشتم این اشیا را جمع می‌کردم، نوشتم و سرآخر با آنها این موزه را پدید آوردم». او برای آنکه بتواند این اشیا را در رمانش خوب توصیف کند، لباس‌ها، گوشواره‌ها و دمپایی‌های مربوط به آن عصر را جمع کرد. خودش با هیجان می‌گوید: «کارت‌پستال‌ها، عکس‌ها، نه‌تنها وسایل متعلق به «فسون» بلکه کل لوازم آن دوران را تهیه کردم. آرزویم بود که اشیای آن دوران تاریخی را در اختیار داشته باشم».
او معتقد است: «وقتی مردم کتابی 600 صفحه‌یی را می‌خوانند، شش ماه می‌گذرد و تنها پنج صفحه‌اش یادشان می‌ماند. به خاطر نمی‌آورند که آنچه در ذهن‌شان مانده تنها حسی کلی از چیزی است که خوانده‌اند. در «موزه معصومیت» ما تلاش کردیم تا به آنها تصویر و احساس بدهیم. چیدمان موزه بر اساس فصول رمان بود: رمان 83 فصل دارد و موزه هم با 83 ویترین آماده شد که در هر کدام اشیای سبک فصل خاص قرار داده شده».
دیدگاه تان را بنویسید