تهرانیها از قدیم تا به امروز در اربعین چه میکردهاند؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، روایت ساخت قدیمیترین تکیههای تهران، داستان تکیه «نفرآباد» بهعنوان قدیمیترین تکیه باقی مانده پایتخت، چگونگی انتخاب قیمه به عنوان غذای ایام محرم، رسمهای قدیمی تهرانیها در محرم، مکان اجرای قدیمیترین تعزیه پایتخت از زبان «احمد مسجدجامعی» عضو کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای شهر تهران شنیدن دارد. تهران تعداد زیادی تکیه تاریخی دارد که مورد عشق و علاقه مردم است. این تکیهها یادآوری دهها سال است که مردم با چنگ و دندان حفظ کردند و از دورههای مختلف گذراندهاند. از تکیه نفرآباد شهرری که میگویند 400سال قدمت دارد تا تکیه نیاوران. گفتوگوی «تهران امروز»، یک نوستالژی از تمام سنتهای قدیمی است.
از چه زمانی عزاداری در تکایا رسم شد؟
از زمان صفویان کارکرد تکیهها در ایران دگرگون شد و به مکانی برای سوگواری اهل بیت(ع) به ویژه در ماه محرم تبدیل شد. قبل از این، تکایا، مکانی برای آداب و عبادات صوفیان بود. از آنچه در منابع ذکر شده به نظر میرسد قدیمیترین تکیه تهران تکیه خانم یا «تکیه خانوم» نام داشت. بعد از آنکه شاه طهماسب صفوی به دور تهران حصاری کشید و باعث آبادانی و گسترش آن شد، خواهرش نیز اقدام به ساخت مدرسه، تکیه و حمام برای اهالی تهران کرد. هر سه اینها در تاریخ به مدرسه، تکیه و حمام خانم مشهور شدند. مکان تکیه خانم در محدوده بازارچه نایبالسلطنه در خیابان پانزده خرداد امروزی بود. اطلاعات چندانی از این تکیه در دست نیست اما اینکه چرا خواهر شاه برای تهران تکیه ساخت اما مسجد نساخت جای بحث فراوان دارد و این که در فرهنگ و حکومت مردسالار آن روز ایران زنی عهدهدار تامین چنین مرکزی شده نیز درخور تامل است. بههرحال نخستین تکیه تهران را که در منابع تاریخی بدان اشاره شده میتوان به دوره صفوی نسبت داد. البته در همان دوران در مکان دیگری که نزدیک به تهران بود نیز تکیه دیگری شکل گرفت که هنوز هم پابرجاست. این تکیه در محدوده شهرری امروزی در منطقه 20، محله نفرآباد قرار گرفته است. اینجا قدیمیترین تکیه باقی مانده از تهران قدیم است. هیات عزاداری این تکیه به نام حضرت علیاکبر(ع) است اما اهالی آن را با همان نام «تکیه نفرآباد» میشناسند.
آیا به قدمت این تکیهها ، تهران تکیه دیگری هم داشت؟
تا زمان محمدشاه قاجار و صدارت حاج میرزا آقاسی جز تکیه خانوم، از تکیه دیگری در منابع تاریخی تهران چیزی ذکر نشده است و حتی هیچگونه اطلاعاتی از تکیه نفرآباد نیز در منابع مکتوب نیست. البته اهالی طرشت نیز اجمالا از تکیه دیگری با عمر چهارصد ساله نام میبرند که در روستای دیروز و محله امروز طرشت واقع شده است. درباره این تکیه نیز در منابع مکتوب چیزی یافت نمیشود. همچنین درباره نحوه ساخت، بانی، واقف و... اطلاعات موثق چندانی در دست نیست. طرشت در تاریخ تشیع نقشآفرین است و عالمان شیعه بسیاری، هزار سال پیش در آنجا میزیستهاند و حلقه درس آنجا از دوران آلبویه تا حمله مغول پررونق بوده است.
پس در چه دورهای تکیههای تهران ساخته شد؟
در دوره قاجار و با رونق تعزیه، روزبهروز بر اهمیت تکیهها افزوده و تعدادشان بیشتر شد. در این دوره مهمترین تکیه تهران تکیه عباسآباد بود که در انتهای بازار عباسآباد امروز قرار داشت و ظاهرا از ساختههای حاج میرزا آقاسی بود و به همین نام شهرت داشت. بعدها به خاطر افزایش جمعیت تهران و کمبود جا در این تکیه به دستور ناصرالدین شاه تکیه بزرگتری به نام تکیه دولت در محدوده ارگ ساخته شد که درباره آن زیاد گفته و نوشتهاند. علاوه بر این درهمان زمان تعداد تکیههای تهران افزایش یافت و به حدود 50 تا 70 تکیه رسید. در تقسیمبندی قدیم تهران هر محله چند گذر داشت و هر گذری دستکم با تکیه شناخته میشد. البته یکی از عوامل گسترش تکیهها در این دوره رونق آیین تعزیه بود. بیشتر تکایای شهر تهران در دو محله عودلاجان و بازار قرار داشت. در بقیه دوره قاجار تکیه جدیدی به تهران اضافه نشد. از تکیههای باقی مانده آن دوره حسینیه سادات اخویهای امروز و تکیه رضاقلی خان است که به نظر تنها تکیههای باقی مانده تهران عهد ناصری هستند.
بیشتر چه غذاهایی به عنوان نذری پخته میشد؟
انتخاب نوع غذا به عهده صاحب نذر بود. هرچند غذای معمول قیمه بود زیرا آنها از گوشت ذخیره شده که به آن قورمه میگفتند، استفاده میکردند که این گوشت بیشتر مناسب قیمه بود. شاید همین موضوع دلیلی باشد بر این که امروزه غذای غالب اینگونه مناسبتها قیمه است. در مراسمهای تهران قدیم بیشتر با آبگوشت و گوشت کوبیده و گاهی عدس پلو از مهمانان حضرت پذیرایی میشد، به هر حال در اینجا همه خود هم میزبان و هم مهمان بودند. اهالی دربندگاهی از محل صرفهجویی در طول سال این آذوقه را فراهم میساختند. پس از پایان مراسم کدخدا یا بزرگتر جمع کنار غذاها قرار میگرفت و دوریها را بین عزاداران تقسیم میکرد. اگر جمعیت زیاد بود به هر سه نفر یک دوری میرسید وگرنه هر دو نفر با هم از یک ظرف غذا میخوردند و از گذشته اطعام شب و ظهر عاشورای عزاداران بر عهده خانواده و طایفه موسس است. مسئولیت اطعام یک شب نیز از زمانهای دور به عهده مرحوم نوروز خان و خانواده ایشان از ساکنان شهر تهران بوده است. او در شغل «آبکاری» بود و طلاکاری گنبد حرم حضرت امام رضا(ع) را در سالهای دور انجام داده بود. ایشان ساکن تهران بود و حسینیهای در پامنار داشت که اهالی دربند هم برای عزاداری به آنجا دعوت میشدند. نوروزخان از روستای دربند برای ییلاق استفاده میکرده است.
مراسمهای ویژهای در تکیههای قدیمی برگزار میشد؟
در گذشته تکیههای روستاهای اطراف تهران دارای مراسمها و آیینهای ویژهای بودند که در تکیههای تهران قدیم دیده نمیشود. این مراسمهای زیبا و باشکوه بعد از پیوستن آنها به تهران متروک ماند. یکی از این مراسمهای ویژه که در حال حاضر در برخی از نقاط کشور هنوز هم به چشم میخورد، مراسم نخلگردانی بود. نخل همانطور که از نامش پیداست از چوب درخت خرما بود. این نخل شبیه تابوت و روی آن عماری قرار داشت و برای تشییع پیکر حضرت سیدالشهدا(ع)، شبیهسازی شده بود. اندازه اسکلت چوبی نخل، چند و چون تزیین و روش نخل برداری در هر محل با جاهای دیگر تفاوتهایی داشت. بهعنوان نمونه، پهنای پیشانی نخل تکیه حصار بوعلی 1.5 متر و در ازای آن 3.5 متر بوده است. پوششی از پارچههای سیاه با تابلوهایی از استادان نقاشی و خطاطی و آیینه پیشانی نخل را آراسته و بالای آن دو نیز 3 شاخ و تعدادی سرپرچم پنجهای و توپی دیده میشد. در حصار بوعلی و دربند در شب عاشورا سیبهایی به رنگ قرمز بر سر نیزههای 2 شاخه و 3 شاخه نخل قرار میدادند و پس از مراسم نخلگردانی بین مردم تقسیم میشد.
اهالی حصار بوعلی معتقد بودند این سیبها تبرک است و بیماران را شفا میدهد. اینکه چرا از بین میوهها سیب را انتخاب کرده بودند شاید به دلیل دسترسی به آن در محل بوده باشد: سیب شمیرانی! با اینکه بعد از دوره ناصری مراسم تعزیه رو به افول گذاشت و با تعطیلی تکیهها در دوره پهلوی اول و ویرانی تکیه دولت در زمان پهلوی دوم این مراسم در تهران کمرنگتر از گذشته شد، اما امروزه مراسم تعزیهخوانی در نقاط مختلف تهران به صورت جسته و گریخته وجود دارد هر چند تنها یک تعزیه است که سابقهای پیوسته داشته و به صورت همهجانبه و کم و بیش در طول سال اجرا میشود و قدمتی هفتاد ساله دارد.
این تعزیه در کجا برگزار میشود؟
این مراسم در محله دولت آباد اجرا میشود. بنیانگذار این تعزیه مرحوم حسنیه سید صادقی بود که در قلعه قدیمی دولت آباد زندگی میکرد. در آن سالها در دهه 20 محل تعزیههای گاه و بیگاه ایام محرم و سایر مناسبتها در حوالی میدان حضرت عبدالعظیم بود. خانم حسنیه تنها زن تعزیهگردان شناخته شده در تاریخ ایران است. ایشان توانست امکانات لازم برای اجرا را فراهم سازد و به تریبت و تعلیم هنرمندان این رشته بپردازد. این کار با امکانات محدود و عشق بسیار همراه بود. تنها یک اتاق کوچک منزل خانم حسنیه به این کار اختصاص داشت. ولی همین نهال کوچک بعدها به درخت تناوری تبدیل شد و امروز مهمترین تعزیه شهر بزرگ تهران در محله دولت آباد در حسینیه دو شهید برگزار میشود.
تعزیه گردان امروز حسینیه، شاگرد خانم حسنیه است که در شش سالگی نقش طفل زیربته در وقایع کربلا را بازی میکرد و بعدها نقش محوری شمر تعزیه را به خود اختصاص داد و سپس به عنوان معینالکبا انتخاب شد: رمضان فرخ رو.
دیدگاه تان را بنویسید