گفتوگوی «شیوا ارسطویی» با «محمد چرمشیر» و «رضا گوران» نویسنده و کارگردان «هملت»/ ادبیات ما بین عدد مطلق صفر و صد معلق است
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، ماجرای این گفتوگو از پیشنهادی آغاز که برای دیدن تازهترین بازخوانی محمد چرمشیر از هملت که به کارگردانی رضا گوران به صحنه رفت، آغاز شد. ایده گفتوگویی درباره متن و چگونگی اجرای هملتی که در آن افلیا نقش اصلی را بازی میکند. افلیایی که در نیمه نمایش شکسپیر از نمایش خارج میشود حالا در این اجرا چهره انسانیتری گرفته و نقاط مثبت و منفی را به نمایش میگذارد. از آنجایی که زاویه دید گفتوگو بخش داستانی نمایش بود؛ شیوا ارسطویی نویسنده نامآشنای ادبیات ما که او را با آثاری چون «چون آمده بودم با دخترم چایی بخورم» میشناسیم هم قرار شد ما را در این گفتوگو همراهی کند. محمد چرمشیر در سالهای مستمر حضورش در تئاتر ایران کمتر صحبت کرده و بیشتر به مخاطبان تئاتر اجازه داده تا آثارش را ببینید. نویسندهای که بیتردید یکی از جریانسازترین نویسندگان نسل سوم تئاتر ایران است و تنها به نوشتن پرداخته. با این همه و با سابقه بیش از 30سال حضور در تئاتر ایران خلاف بسیاری از نمایشنامهنویسان هراسی ندارد که بگوید نویسنده اجراست و متنی که مینویسد یک پیشنهاد برای اجراست.
از زمانیکه تراژدی هملت نوشته شده است؛ صحنههای تئاتر بارها و بارها شاهد اجراهای متفاوتی از این اثر بودهاند. چندین بار هم مقابل دوربین آمده است. اما هملتی که به نام محمد چرمشیر با کارگردانی رضا گوران به صحنه رفته است نگاه تازهای است که تاکنون کسی به آن نگاه نکرده است. داستانی است که از نگاه افلیا و خوابها و رویاهای او به تصویر کشیده شده است. چطور شد که میان این همه شخصیت هملت افلیا برای این اجرا در نظر گرفته شد؟ چرمشیر: با این سوالی که مطرح شد باید خیلی صریح و با عجله به سراغ اصل مطلب برویم. واقعیت این است که در این اجرا به سراغ «افلیا» رفتیم. شاید در اجرایی دیگر به سراغ شخصیتی دیگر از این نمایش برویم. این یک انتخاب بود در جهت ایدهای که کارگردان دنبال آن بود. اینبار کارگردانی که با او کار میکردم میخواست این نمایش از منظر افلیا دیده شود. این یک انتخاب از طرف اجرا بود. من به عنوان نویسنده انتخاب اجرا را نوشتم.
در اجراهای اخیری که شما از آثار شکسپیر داشتید مثل ریچارد سوم و همین هملت، اصل تراژدی را با نگاه دیگری دیدهاید. این زاویهدید برای من مخاطب تئاتر همیشه جالب بوده، از زاویهدید شخصیتهایی که شاید در تراژدی به چشم مخاطب نیاید.
چرمشیر: این همان کاری است که ما در بازخوانی اثر انجام میدهیم. ما در بازخوانی هر بار از دید شخصیتی تازه داستان را تعریف میکنیم. سعی میکنیم هر بار ساختار اصلی را به هم بریزیم. این اساسا در چارچوب آن چیزی است که ما در بازخوانی انجام میدهیم و برای همین هم از اقتباس فاصله میگیریم. در اقتباس ما به اصل داستان و جریانات و شخصیتها پایبندتر هستیم، اما وقتی به سمت بازخوانی میرویم میتوانیم کمی راحتتر هر بار از نقاط مختلفی آن داستان را ببینیم. مساله این است که ما فقط به خط داستانی مدیون هستیم و میخواهیم آن را حفظ کنیم، باقی عناصر را میتوانیم تا جایی که اجرا میطلبد جابهجا کنیم.
پس به روایتی دیگر این هملت شکسپیر نیست هملت شماست. چرمشیر: این هملت من نیست. هملت اجراست. هملت نویسنده، کارگردان و بازیگر است. همیشه روی این نکته پافشاری دارم که هر کدام از ما یک پیشنهاد داریم. من بهعنوان نویسنده یک پیشنهاد دارم که این پیشنهاد در اختیار کارگردان قرار میگیرد و او بهعنوان پیشنهاد کاری را با آن متن انجام میدهد و آن متن ایده که اجرا است را به بازیگر میدهد و آنها پیشنهادهای خودشان را اضافه میکنند و در مجموع آنچه در مقابل مخاطب قرار میگیرد پیشنهادی جمعی است که همه گروه به آن رسیده است. برای همین بیشتر بهجای آن که بگویم من این هملت را نوشتم باید بگویم این هملتی است که اجرا آن را طلبیده است.
یعنی اگر در اجرایی غیر از این، همین متن روی صحنه میرفت، ایده شکل دیگری میگرفت؟ گوران: من کمی جزییتر به این موضوع میپردازم. وقتی میخواستم هملت را برای اجرا آماده کنم شروع به نوشتن کردم. دیدم آنچه که به عنوان ایدههای اجرا در نظرم هست، در متنیکه خودم نوشتم نمیگنجد. قراری با آقای چرمشیر گذاشتم و درباره ایده اجرا صحبت کردم. دفترچه یادداشتی از ایدههایم را به آقای چرمشیر دادم و گفتم که من هملت را اینطوری میبینم. فکر میکنم فقط با محمد چرمشیر میشد اینگونه وارد گفتوگو شد. هر دو ما روی محور بودن شخصیت افلیا تاکید داشتیم. همیشه فکر میکردم در نمایشنامه هملت کسی که سرنوشت تراژیکی دارد، افلیاست نه هملت. آقای چرمشیر پیشنهاد داد افلیای ما قربانی باشد که بیگناه نیست و این بیگناه نبودنش را در این متن میبینید.
اتفاقا نکته اساسی شخصیت افلیای هملت شما این است که برخلاف افلیای شکسپیر کاملا ویژگیهای انسانی دارد. یعنی شخصیت دارد و جاهایی منفی و جاهایی بیگناه واقع میشود. انگار شما در جهان داستانی افلیا هم تغییراتی را به وجود آوردید. چرمشیر: ما نه چیزی را به متن شکسپیر افزودیم و نه کاستیم. روی همان ایدههای درون متن شروع به کار کردیم. سعی کردیم ایدههای پنهانتر متن را بیرون بکشیم. روی این موضوع میخواهم تاکید کنم که آن نوشته، نوشته اجراست. ایدههای پنهان را در این بازخوانی نشان میدهیم. نه در این بازخوانی اساسا روی هر اثری که کار میکنیم دوربینمان را به زوایههای متفاوت نمیچرخانیم ، به سمت لایههای پنهان میبریم. این ایدهها در هملت موجود است. تلاش ما در این اجرا همین است که لایههای پنهان را خراش دهیم و آنها را آشکار کنیم. در واقع بهشخصه کار زیاد مهمی در زمینه نوشتن انجام ندادم، مگر آشکارکردن همان لایههای پنهان. ارسطویی: فکر میکنم من به این دلیل اینجا باشم که درباره ادبیات متن حرف بزنم. اجرای موفقی بود، تبریک میگویم. نمایش را دوبار دیدم. به نظرم متن اجرا شده از تمام مفاهیم هملتی بیشتر به جنون جاری در متن شکسپیر پرداخته بود. نوع خاصی از شیدایی. گمانم در این نمایش قرار بود یک خواب روایت بشود. خوابی که در بیخوابیها و شیداییهای هملت اتفاق میافتاد. با یک اجرای سوررئالیستی از ابتدا تا انتها. گوران: برداشت جالبی است. ارسطویی: مثلا چیدمان تختها، میتوانست تداعیکننده نوعی از دارالمجانین باشد. فکر کردم با اجرای مدرنی سروکار دارم که در آن کارگردان جنون همه شخصیتها را یکجا جمع کرده و میخواهد برآیندی از آن را به ما نشان بدهد. و البته از زاویهدید افلیا. محدود کردن متن به زاویهدید افلیا ایده بکری بود. به نظرم برای ایجاد محدودیت در فرمهای مدرن مجبوریم زاویهدیدها را محدودتر کنیم. به هرحال شیداییها و بیخوابیهای هملت از پررنگترین جنبههای شخصیت هملت است که همیشه در یاد آدم میماند. گوران: در مورد شیدایی با شما خیلی موافقم. برای همین هم فضای این اجرا کمی شرقی شده است. جنون برای من مفهوم عامتری دارد اما شیدایی اثر را به شاعرانگی مدنظر من نزدیک میکند. ارسطویی: من اجرای این مفهوم شیدایی را در این متن خیلی پسندیدم اما اینکه شما میگویید هملت از نگاه افلیا قربانی هست اما بیگناه نیست را نمیفهمم. گوران: این نکته در ایدههای ما وجود داشت، اینکه چقدر در اجرا هم واضح است را دیگر نمیدانم. ارسطویی: فکر کردم طراحی صحنه خیلی کارکرد دارد. هم در اجرا و هم در ایجاد فضای بصریای که با آن سروکار داشتیم. بهطورکلی طراحی نوع اجرا مدام از هملتی که در ذهن ما آشناست، آشناییزدایی میکند و در صدد خلق هملتی دیگر است. گوران: این ایده کار است. شاید به این دلیل که من توانستم در این اجرا بازیگوشی خودم را داشته باشم. عموما وقتی کارهایم را خودم مینویسم اجازه بازیگوشی و شیدایی فردی به من داده نمیشود. چون مدام مجبورم دو ذهن کنترلگر داشته باشم که هم متن را کنترل کنم و هم اجرا را. اما اینجا به واسطه اینکه محمد چرمشیر متن را نوشته بود من میتوانستم آزادانهتر کار کنم. چون میدانستم که چارچوبی هست که میتوانم از آن بیرون بزنم و طراحی کنم. در این اجرا بیمهابا عمل کردم. ارسطویی: بله. با وسواس هم اینکار را انجام داده بودید. بار اول که اجرا را دیدم به قدری درگیر فرم اجرا شده بودم که فکر کردم یکبار دیگر باید آن را ببینم و با فرم اجرای آن مانوس بشوم. گوران: این بحثی بود که با آقای چرمشیر هم داشتیم. فکر میکردیم هر کسی که بار اول با اینکار مواجه میشود چقدر حجم اطلاعات را دریافت میکند. آیا آنقدر زیاد نیست که ممکن است از اثر جدا بیفتد؟ تا وقتی اجرا نمیرفتیم متوجه این موضوع نمیشدیم. ضمن اینکه من هرکاری میکنم، از این عادتم دور نمیشوم که ذهنم مهندسی شده است و ساختار و چیدمانی دارد که در هرکاری به صورت خودکار همه چیز را پیش میبرد. اینجا خیالم راحت بود که مهندسی متندرمتن محمد چرمشیر اتفاق افتاده است. حالا میتوانستم روی بخش دیگر یعنی اجرا، مانور بدهم. به کس دیگری اطمینان نداشتم که پشت متن بایستد. اما به محمد چرمشیر خیلی اطمینان داشتم. ارسطویی: پارسال همین موقع بود که درگیر اجرای ریچارد سوم بودید. من آن اندازه که با اجرای هملت ارتباط گرفتم با اجرای ریچارد سوم نتوانستم کنار بیایم. یادتان هست که چقدر گیج و ویژ شده بودم. شاید مربوط بود به پیچیدگی متن ریچارد سوم. احساس میکردم در بازخوانی شما پیچیدهتر هم شده. چرمشیر: ماجرا از این قرار است که وقتی آدم وارد مرحله اجرا میشود خیلی زود از مفاهیم عبور میکند. وقتی رضا گوران بهعنوان کارگردان در مدت 10دقیقه به من توضیح میدهد که چه چیز از هملت میخواهد و دفترچهاش را در عرض یکساعت نگاه میکنم و متوجه میشوم که او چه نگاه مفهومی به کار دارد، دیگر هیچ وقت با رضا گوران درباره مفهوم کار صحبت نمیکنم، از این لحظه به بعد من با متن رفتار مادی خواهم داشت. ما بعد از آن جلسه راجع به همه چیز صحبت کردیم و همه حرفها خیلی هم مادی بوده است، اما دیگر هیچ وقت راجع به مفهوم صحبت نکردیم. مفهوم برای منتقد است. ما بیشتر تلاشمان بر سر این است که چگونه پایمان را بر زمین بگذاریم. یعنی اینقدر که من به این کابوس شاعرانه، مادی فکر کردم و به کلمات فکر کردم به مفاهیمش فکر نکردم. من خیلی نمیتوانم به مفاهیم بپردازم. میتوانم صحبت کنم که چطوری کلمات را کنار هم گذاشتم. میتوانم صحبت کنم که چطور اتمسفر یا ضرباهنگ ساختم. باز هم باید تاکید کنم که من این کارها را برای این اجرا کردم. اگر که رضا گوران میشد یک کارگردان دیگر و آن دفترچه فرد دیگری بود علیالقاعده میباید آنچه را که آن دفترچه بهعنوان کانسپت دنبال میکرد جسمیت ببخشم. کار من این است. همیشه گریزان بودم که راجع به مفاهیم صحبت کنم. کار من به عبارتی مفاهیم است اما میتوانم به دنبال این باشم که چگونه مجموعهای از مادیات را کنار هم بگذارم تا یک مفهوم منتقل شود.
شاید یک دلیلش این باشد که وقتی اثری را مینویسید به مخاطب اجازه میدهید که مفهوم خودش را از اثر برداشت کند. چرمشیر: اتفاقا دیکتاتورتر از این هستم که چنین اجازه بدهم. در واقع آنچه را مخاطب برداشت میکند، من باید بسازم. وقتی رضا از مهندسی صحبت میکند مهندسی همین است که هر تماشاگری از سالن بیرون میرود، برداشت خودش را داشته باشد اما ما زمینه این برداشت را فراهم کرده باشیم. چون اگر ما فراهم نکرده باشیم، تماشاگر این برداشت را ندارد و سختی و کلنجار ما در حوزه متن بیشتر در همین ماجراست که وقتی نمایش تمام شد بگویید چقدر احساس عشق میکنم یا اصلا از کار خوشم نیامده است. من باید مادیت آن احساسی را که شما پیدا میکنید بسازم. ارسطویی: رویای افلیا را در هیچ متنی پیش از این، تا این اندازه ساختارمند نداشتیم، حتی در متن خود شکسپیر. چرمشیر: باز میگردم به صحبتهای خودم و میگویم اینها در روایت شکسپیری موجود است. گفتوگوی غریبی در چند دیدار افلیا با هملت اتفاق میافتد که اگر ما ظرفیتهای پنهانش را کشف کنیم، شاید راه غلطی نرفتهایم تا به اینجایی که الان هستیم برسیم. ما یک نقطه تحریک هملت برای وارد شدن به این بازی بزرگ داریم که در نهایت به آن حمامخون منتهی میشود؛ آیا حضور ظرافتدار افلیا و نوع برخوردش را نمیبینیم؟ یعنی به نظر میرسد که افلیا خیلی کم دیده میشود اما اینکه در روایت شکسپیری این حضور کماثر است را خیلی باور ندارم. ارسطویی: مثل «فورتینبراس» متن شکسپیر که به روایت او فرم میبخشد بی آنکه حضور فیزیکی چشمگیری در متن داشته باشد. وقتی این اجرا را میدیدم مدام منتظر بودم یک حضور ذهنی نیز از این شخصیت در ایجاد فرم جدید ببینم. به نظرم در متن اصلی لولایی بود که فراتر از مضمون عمل میکرد و به بخشبندی فرم روایت کمک میکرد. در متن اصلی حرفش بود و قرار بود که بیاید. گوران: اما در همه دراماتورژیهای خیلی مهم «فورتینبراس» همیشه بوده است و اثر دینامیکش را نتوانستند از اثر حذف کنند. ارسطویی: بله، گمانم در متن اصلی کارکردی فرمالیستی هم داشت. در پایانبندی هم آمد و آن جمله آخر نمایش را گفت. گمانم این بود که در اجرای فرم این نمایش از آن استفاده شده باشد. چرمشیر: میخواهم وارد بحثی شوم که به نظرم بحث مهمی هست. ما داریم درباره چه متنی صحبت میکنیم؟ ما با دو متن روبهرو هستیم. یک متنی است که من نوشتم و بعد هم متنی که رضا گوران دوباره آن را روی صحنهبازخوانی کرده است. ما متن اول را میشنویم و متن دوم را میبینیم. ما در مورد کدام متن صحبت میکنیم؟ متن کاغذی یا متن اجرا؟ ارسطویی: شما مثل همیشه متن را بازخوانی کردهاید و وقتی چرمشیر متنی را بازخوانی میکند با صدا و با زاویهدید خودش از اثر، چیزی را بهجای میگذارد که بیننده حس میکند سایهای از اثر اصلی را میبیند. چرمشیر: اتفاقا اینطور نیست. داستانی مثل هملت داریم که از جایی با ورود هملت آغاز میشود و در جایی بعد از قتل همه آدمهای متن تمام میشود. حالا شخصیتی داریم که در بخشی از این داستان وجود دارد. در همه جای آن نیست. آنهم افلیاست که در نیمهداستان خارج میشود. من از کاری که یک بار تاماستوپارد انجام داده و روایت را از دید دو دوست هملت بیان کرده؛ تأسی گرفتم و خواستم داستان را از منظر کسی ببینم که در یک سوم اولیه داستان از آن خارج میشود. میخواهم تاکید کنم که چقدر مادی به اثر نگاه میکنم. پس ما قهرمانی داریم که قرار است داستان از زاویهدید او روایت شود و آنهم در نیمی از داستان نیست. اما من یک وظیفه دارم که تمام داستان را تعریف کنم. چگونه میتوانم این داستان را تعریف کنم؟ ارسطویی: و آن را تبدیل به یک انگیزه کنید؟ چرمشیر: دقیقا، بعد اینکه من سعی میکنم خراشی به داستان بدهم تا لایههای پنهانی که من از اثر گرفتم نشان دهم. حالا اینجاست که مفاهیمی که از آن صحبت میکنیم بیمعنا میشود. مثلا آنچه شما درباره شیدایی و جنون گفتید، از نگاه من فرمی است که بتوانم به واسطهاش، این دو خواسته را در آن معنا دهم. این فرم هرچه که هست ساخته میشود و کامل میشود و به کارگردان میرسد. اینجاست که کارگردان میگوید من یک فرم اجرایی دارم. اینجاست که رضا یا هر کارگردان دیگری مسیری که من رفتم را حالا دیگر نه با اثر شکسپیر، بلکه با متنیکه من نوشتم میرود. من در پروسه اول آنچه مدنظرم بود را تبدیل به کلمات کردم و کارگردان آنچه مدنظر دارد را به فرم اجرا تبدیل میکند. یعنی به جنسبازی و رابطه فیزیکال و میزانسن تبدیل میکند. کارگردان یک ماشین بزرگتری را به حرکت درمیآورد که این متن هل اولیه را برایش ایجاد کرده است. حالا این متنی که ما میشنویم متن اول نیست. متنی است که در حال پیدا کردنهارمونی با همه اجزای دیگر اجراست. برای همین میگویم متن من یک پیشنهاد مادی است. رضا این پیشنهاد را میگیرد و یک پیشنهاد مادی دیگری به آن اضافه میکند. وقتی کارگردان پروسه اجرا را شروع میکند یکسری پیشنهاد دیگر هم به دستش میرسد. آنها هم پیشنهاد بازیگران هستند. وقتی کمیخطرناکتر و مادیتر میشود که این بازیگر فردی چون آتیلا پسیانی است که نقشی را که به او میسپاری سعی میکند یکبار تخریب کند و دوباره این نقش تخریب شده را با مفهومی که در ذهن دارد بسازد. داریوش موفق و بهناز جعفری هم این کار را انجام میدهند. اما بازیگر هم نمیگوید مفهوم افلیا چیست؟ میگوید مادیت افلیا چیست. رضا گوران سر مفاهیم با بازیگران صحبت نمیکند. پس برمیگردم به همان حرف اولیهام. ما با دو تا متن روبهرو هستیم. یک متن نوشتهشده که ارزشش در این حد بوده که این مجموعه را هل بدهد و متنی که کارگردان خودش را در آن نمایش میدهد. ما داریم درباره متن جمعی صحبت میکنیم. ارسطویی: با دیالوگها چه کردهاید؟ چرمشیر: دیالوگها تقریبا از متن اولیه آمدهاند. منتها دیالوگها نیز در این پروسه گردش کردهاند. اشتباهی که همه مخاطبین مرتکب میشوند این است که فکر میکنند اگر به یک کتابفروشی رفتند و متن هملت را گرفتند و خواندند متن شکسپیر را خواندهاند و وقتی اجرا را هم میشنوند باز هملت شکسپیر را شنیدهاند. درصورتیکه وقتی دارند در صحنه ای هملت را گوش میکنند در واقع هملت به اضافه کارگردان و بازیگر و طراح صحنه دهها نفر دیگر را میشنوند. گاهی مخاطب اشتباها میگوید فلان نمایش متن مزخرفی داشت غافل از اینکه این متن اجراست که شما قضاوتش میکنید. متن اجرا با متن نوشتاری فرق دارد. اصلا نمیخواهم بگویم که این بد و آن خوب است. پروسه را توضیح میدهم. برای همین هم من به عنوان نویسنده نمیایستم به رضا گوران بگویم که متن من همین است و تو حق نداری یک واو از نمایشنامه من کم کنی. چون متن نوشته شده که این در را باز کند تا او به سمت اجرایی که مدنظر دارد برود. یعنی اگر متن من مانع اجرا شده بود او یقینا به من میگفت که ببخشید این متن را نمیتوانم اجرا کنم. یعنی من و رضا یک جورهایی برعکس حرکت کردیم و به جای اینکه من بگویم این ایده را دارم و تو کارگردانی کن؛ او به من ایدهای داده است و خواسته تا آن را تبدیل به متن کنم. گوران: اتفاقی که در «جاده طولانی مارپیچ» دقیقا به شکل برعکس افتاد. یعنی نمایش قبلی این جوری بود که آقای چرمشیر یک متن را برای کارگردانی به من پیشنهاد داد. آنجا با متنی طرف بودم و سعی کردم تا کارگردانیاش کنم. در هملت ما معکوس عمل کردیم. ضمن اینکه آقای چرمشیر وقتی داشت متن را مینوشت میگفت این توضیح صحنههایی که مینویسم برای این است که بدانی از کجا شروع کنی. اینها پیشنهاد است. ارسطویی: نکتهای که دوست دارم بدانم این است که کار چرمشیر با کارگردان از کجا شروع میشود؟ چون تا آنجاییکه من به خاطر دارم، چرمشیر گفته بود که اساسا با نوشتن مخالف است. چرمشیر: وقتی داریم متن را مینویسم پروسهای را با کارگردان طی میکنیم که در کار با رضا گوران طی شده است، با آتیلا پسیانی و حسن معجونی هم طی میشود. وقتی شروع به نوشتن میکنم دائما میگویم آقای گوران، آقای ایکس این چیزی که من نوشتم آیا به سمت اجرایی که در ذهن شما هست حرکت میکند؟ رضا گوران میگوید دارد حرکت میکند. اما میتواند بگوید که نه، این متن به این سمت حرکت نکرده است. حتی میتواند برداشت سومی داشته باشد و بگوید اینکه از اینجا آغاز شد ذهنیت من را دگرگون کرد. اما اگر پذیرفت در ذهنیت اجراییاش این همان چیزی است که میخواهد، همکاریاش را ادامه میدهد تا زمانیکه متن تمام شود. لحظهای که نوشتن نمایشنامه تمام شد، پروسه اجرایی کارگردان آغاز شده است. چون این متن در راستای ذهنیت اجراییاش حرکت کرده و در همان سمت و سو بوده و حالا اینجاست که فرم و کانسپت میآید. ارسطویی: پس این همان هملتی است که میگویید حاصل کار جمعی است؟ چرمشیر: من تا به حال چندین بار هملت را بازخوانی کردهام. آخرین بار هم کار محمد عاقبتی بوده است با عنوان «شاهزاده اندوه». آن کار یک نفرهای بود که کاملا با فرم و شکل تکگویی اجرا میشد، با میزی که تعداد زیادی عروسک حیوانات مختلف روی آن بودند و هریک نقش یکی از شخصیتها را ایجاد میکرد. این مونولوگ روایتی بود که در طول بازیکردن اتفاق میافتاد. من بهشخصه بارها به سراغ هملت رفتهام. اما هر بار تلاش کردم متن اولیه را به متن دوم پیوند بزنم. خیلیها شاید دوست نداشته باشند این را بگویند. اما من نویسنده اجرا هستم و برای اجرا مینویسم. برای همین باید بتوانم ایدههای کارگردان را در طول نوشتن فراهم کنم. ارسطویی: آیا واقعا همه متنها این قابلیت را دارند که بارها بازخوانی بشوند؟ چرمشیر: نمیدانم. بارها این مساله را از من پرسیدهاند. اما تا به قصد بازخوانی مقابل یک متن ننشینم به این موضوع پینمیبرم. من در بازخوانیهایم نامههای واسلاوهاول را هم نوشتهام، زندگی فروید و ویرجینیا وولف را هم بازخوانی کردهام. حتی یک بازخوانی هم از سفرنامه کریستفکلمب دارم. آرزو داشتم که خیلی از رمانها و نمایشنامهها را بازخوانی مجدد کنم. هنوز زورم نرسیده است.
یادم هست یک بار سر کلاسی که سالها پیش با شما پاس کردم از مکبثی گفتید که آن هم یک نفره بود و روی یک میز با یک سری وسیله ساده اجرا میشد. در شاهزاده اندوه نیز همین ایده را داشتید. به نظر میرسد که این ایدهها در ذهن شما هست. بستگی دارد که چطور و کی شکل اجرایی پیدا کند. الان این هملت شبیه کارهای رضا گوران شده است. اما باز هم محمد چرمشیر را پشت اجرا میبینیم. این همین نکتهای است که از ابتدای گفتوگو فکر میکنم که شما و آقای گوران تاکید داشتید بگویید این اجرای گروه هست. چرمشیر: من سیواندی سال است که در حال خودکشی هستم واین ماجرایی که شما بازکردید را بگویم. نویسندگان ما دوست ندارند که راجع به این قضیه صحبت شود. نویسنده بودن به معنای استقلال و جوری برتری در ذهن آنها خوانده شده است. ارسطویی: بله. همه ما گرفتار نوعی از متنسالاری هستیم. چرمشیر: بله. من به قول خانم ارسطویی اعتقادی به این متن سالاری ندارم. نویسنده اجرا هستم. اگر نتوانم از پس ذهنیت اجرایی کارگردان بر بیایم خودم را نویسنده بدی میدانم. برای همین است که در این سالها توانستم با خیلی از کارگردانها کار کنم. چون وظیفه من این است که وقتی رضا گوران به من رجوع میکند بتوانم در نزدیکترین جای ممکن به ذهنیت اجرایی او بایستم و متنی را در اختیارش قرار دهم که با خیال راحت برود و کارگردانیاش کند.
نمیدانم چقدر دارم این موضوع را درست میگویم. اما شاید بخشیاش هم به همین دلیل است که شما تمرکز کردید روی نویسندگی و برخلاف خیلی از نویسندهها وارد حیطههای کارگردانی و بازیگری نشدهاید. چرمشیر: شاید به این دلیل که من جز نوشتن کار دیگری ندارم.
به گمان من هدف اصلی شما نویسندگی است. شما وارد حتی نویسندگیهای دیگر نشدید و فقط نویسنده تئاتر باقی ماندید. چرمشیر: اتفاقا اگر اینجوری باشد باید کمیدرجه حساسیتم را بالا ببرم. این بیشتر مربوط به تربیت من است. این تربیت را پیدا کردم که تئاتر دو قلوی بههمچسبیدهای دارد که هر یک از قلها نباشند آن یکی ناتمام است. برای من متن یک قل آن دو قلوهاست. متن اگر به قل دومش نچسبد، اساسا تئاتر معنا پیدا نمیکند. یعنی این هملتی که نوشته شده اگر به اجرای رضا گوران متصل نمیشد هملت عقیمیبود. اتفاقی برایش میافتد که الان برای بسیاری از متنها افتاده. یعنی ما با نوشتن شروع میکنیم تا در لابهلای اجرا اتفاقی که منتظرش هستیم بیفتد. پس پیوند باید اتفاق بیفتد. ارسطویی: چون مولف و مخاطب هر دو لابلای مفاهیم گیر کردهاند. جریان جستوجوی فرمهای تازه هنوز در خلق متنهای ما جا نیفتاده است. چرمشیر: اتفاقا چند روز پیش که آمده بودم هملت را ببینیم دیدم نکتهای را که با آتیلا هنگام کار میگفتیم، اتفاق افتاده است. یعنی هر بار که با هر کارگردانی صحبت میکنم این اتفاق رخ میدهد. آنهم این است که نمیتوانم بگویم که این نمایش من است و به دنبال سهمخواهی باشم. من نمیدانم کجای یک نمایش مربوط به متن است و کجایش مال اجراست. میفهمم که چه بخشی مثلا اجرای رضا است و چه بخشی متن است. اما نمیتوانم بفهمم که کدام بر دیگری غالب است. نمیتوانم بگویم سهم من بیشتر است یا سهم کارگردان. اگر ذهنیت اجرایی کارگردان نباشد این متن به وجود نمیآید و اگر این متن نباشد آن جریان سالم و رونده کارگردان با اختلال مواجه میشود. شاید همین ماجراست که من را به صحنه تمرین یک نمایش نمیکشاند. چون این همزاد اول با نظارت کارگردان در روزهای نوشتاری پدید آمدهاند. رضا این فرصت را باید داشته باشد که همزاد دوم را شکل دهد. گوران: با اینکه من اینگونه نیستم وقتی متنی را خودم مینویسم باید دائما در جریان اجرا باشم. البته یک بار یکی از متنهای من یعنی «خاموشی دریا» توسط نیما دهقان اجرا شد؛ هر روز سر همه تمرینها میرفتم. نه اینکه بخواهم تاثیر بگذارم یا مشورتی به کارگردان بدهم. بیشتر نگرانیام از چیزی بود که نوشته بودم و نمیدانستم این متنیکه نوشتم موقع تمرین چه بلایی سرش میآید. مثل اینکه باید هر روز نزدیکش باشم. مثل بچه آدم میماند. اگرچه شاید توصیهای هم برای کارگردان نداشته باشم. فکر میکنم چرمشیر از قربانیکردن متنش هراسی ندارد. نمیدانم ممکن است متنی از چرمشیر اجرا شده باشد که با آن موافق هم نباشد. اما او از این قربانیشدن متن نمیترسد. اما من همیشه ترسیدهام. ارسطویی: حتی با وجود این همه نکتهسنجیهایی که در بازخوانیهای چرمشیر وجود دارد؟ چرمشیر: آنچه رضا اسمش را میگذارد بچه، واقعیت این است که من اینگونه به متن نگاه نمیکنم. میگویم چه اتفاقی میافتد که یک متن بد اجرا میشود؟ چند اتفاق میافتد. اینکه من به عنوان نویسنده ضعفهایم را پیدا میکنم و حتی اگر ناقصترین شکل اجرایی باشد تجربهای برای اجرا خواهد بود. نوشتن یعنی همین. مثل اینکه وارد کوچهای بن بست شده باشید و تا انتهای آن بروید و بعد این تجربه را در اختیار بقیه قرار دهید که تا انتهای این کوچه نروند. خیلی وقتها فکر کردیم اگر فلان کار را انجام بدهیم فیل هوا کردیم. آنکار را انجام دادیم و فیلی هم هوا نشد. اتفاقی نیفتاده است. مثل مسابقه فوتبال است که اگر آن سه امتیاز را کسب کنیم بسیار خوب هست. اما واقعیت این است که اگر مساوی هم شویم یا ببازیم به ضعفهای خودمان پیبردهایم. تئاتر از پیدا کردن ضعفش میترسد. همانطوری که ادبیات ما از این میترسد. برای همین است که ادبیات ما بین عدد مطلق صفر و عدد مطلق صد معلق است. یعنی ما یا کار بد داریم و یا کار خوب. هیچ وقت کار متوسطی ارایه نمیکنیم. یا میگوییم فلان کار مزخرف است یا عالی. اما هیچ وقت نمیگوییم یک کاری متوسط است. تئاتر ما اگر احتیاج به جریانی دارد که از صفر تا صدش جاری باشد احتیاج به اینگونه شکستها دارد. گوران: اما میدانید چرا این فاصله صفر تا صدی شکسته نمیشود؟ برای اینکه ما به عنوان اجراکننده موظف هستیم که هر بار خودمان را ثابت کنیم. ما مثل کسانی هستیم که از تجربهکردن میترسیم. بیشتر از آنچه تصور کنید سعی میکنیم خودمان را به خطر بیندازیم. چون از یک سری افرادی که مدام تمجید میکنند پلی میسازیم و روی شانههای آن حرکت میکنیم. چرمشیر: اما رضا گوران هیچ وقت دنبال این ماجرا نبوده است. چرا نبوده است؟ چون نگران است که اگر به این فکر کند که همیشه باید پیروز شود تا جواب یک عده را بدهد در جای خود باقی خواهد ماند و پیشرفتی در کارش نخواهد بود. ما کارگردانان و نویسندگان زیادی داشتیم که در همانجایی که شروع کردند باقی ماندهاند. هیچوقت هم تعالی نیافتند. ارسطویی: از آنجاییکه شما ادبیات را مورد خطاب قرار دادید باید به نکتهای اشاره کنم. در اثری اجرایی مانند نمایشنامه امکان ایجاد این آزمون و خطا و پذیرفتن ریسک شکست وجود دارد. به ایندلیلکه در اجراهای متعدد از یک متن میشود اتودهای متعدد زد اما در نفس مدیای داستان چنین امکانی برای آزمودن نیست. وقتی چاپ میشود و به دست خواننده میرسد کار تمام است. دیگر نمیتوانی آن را برگردانی و مثلا یکبار دیگر اتود بزنی و همان متن را دوباره به شکلی دیگر چاپ کنی و برسانی به دست مخاطبش. بیایید به شکلهای ایدهآلی صفر یا صد فکر نکنیم. به یک نوع خلق سالم در یک فضای سالم و زمینههای آزمون و ارایه آن فکر کنیم. دراینصورت من هم فکر می کنم که داستانهای بد هم باید منتشر بشوند و در دست خواننده تکلیفشان روشن بشود و کار مولف با واکنشهای مخاطب محک بخورد. بههرحال جنس کار نوشتن داستان خیلی امکان ایجاد نوع ریسک کار شما را نمیدهد. چرمشیر: اما واقعیتش این است که ممکن است در یک اثر از نظر مخاطب و ادبیات شکست خورده باشید. ارسطویی: به نظر من که خیلی اشکالی ندارد. چرمشیر: این نکتهای است که من هم میگویم. میگویم این قدر از شکست ترسیدیم که بیاهمیتی من نسبت به این مسایل رفتار عجیبوغریبی شده. تنها اتفاقی که برایم رخ میدهد این است که از شکست واهمه ندارم چون این شکست برای من یک اتفاق است، برای مخاطبم و منتقدم نیز اتفاق است. این قدر که دیگران از شکستخوردن ما میترسند ما نمیترسیم. ارسطویی: شاید برای اینکه این از جنس ماجراجویی کار شماست. چرمشیر: نهایتش این بود که روزی وارد ایرانشهر میشدیم و میدیدیم مخاطبین دارند کارمان را هو میکنند. چه کسی میتواند بگوید این هویی که امروز میشنویم واقعیت مطلقی است که رخ داده؟ در این سیواندی سالی که کار تئاتر میکنم همیشه این اتفاق را شاهد بودم که بعد از یک دهه دشنام برای یک سری از کارها، در دهه بعد برای همان کارها تشویق میشوم. در این سه دهه من بارها شاهد چنین اتفاقاتی بودم. گوران: یک بحث مهمیهم هست. متاسفانه مخاطب دچار اتفاقی شده که زحمت فکر کردن را به خودش نمیدهد. ارسطویی: نباید مخاطب را این همه دستکم گرفت. کما اینکه از همین اجرای نو شما این همه استقبال شد. در حالی که تفکر عمومی فکر میکند کسی آمادگی پذیرش اجرای فرمهای جدید از متون کلاسیک را ندارد. گوران: چرا؟ من حداقل در تئاتر با مخاطب از نزدیک درگیر هستم. جنس برخوردی که اغلب، مخاطب با کارها میکند و اصلا دست خودش هم نیست چون به او یاد داده میشود، این است که اگر کار وارد یک فضای پیچیده یا انتزاعی یا مفاهیمی شود که تاکنون به آنها پرداخته نشده سریعا گارد میگیرد و میگوید چون من درکش نمیکنم پس وجود ندارد. ما کنجکاوی را از مخاطب گرفتهایم. هر مخاطبی وقتی کنجکاوی نداشته باشد تبدیل به کسی میشود که غذایش را از منوی فستفود انتخاب کرده است. در صورتیکه کارهای تجربی مثل انتخابکردن ترکیب غذاهای چینی و ترکیب چند ماده غذایی است که برای نخستینبار تجربهاش میکنید. این کنجکاوی نیست. این آدمهایی که الان از این نمایش یا هر نمایش دیگری استقبال میکنند مخاطب هستند. ما در مقابل مخاطب مسوولیم اما این مسوولیت لزوما این نیست که فقط ما تن به خواست مخاطب بدهیم. گاهی ما هم میتوانیم تجربیاتی را بیاوریم و به مخاطبانمان بگوییم که این تجربیات هست و اینگونه هم میشود نگاه کرد. چرمشیر: ما سال 1370 یک تجربهای را با آقای پسیانی داشتیم که شروع دورهای است که امروز به آن میگویند تئاتر تجربی و در حال گسترش است. آن روز مخاطب و تماشاگر با آن جنس کار آشنا نبود. منتقدین هم آشنا نبودند. تنها اتفاقی که افتاد مخاطبین صبر کردند که با این فرم آشنا شوند و منتقدین صبر نکردند. دشنام دادند. میخواهم بگویم در هر تئاتری امکان وقوع آنچه برای این نمایش رخ داد وجود دارد. آنچه امروز میگوییم بد است، با ابزارهای شناختی امروز میگوییم بد است. فردا ممکن است ابزارهای شناختیمان تغییر پیدا کند و ما بفهمیم که چه اتفاقی افتاده است. من از حوزه ادبیات مثال میآورم همین رمان «اتحادیه ابلهان» جانکندی تول که نوشته شد؛ 10سال مادر نویسنده دوید تا ناشری پیدا کند و بگوید این رمان خوبی است. اما 10سال هیچکس راضی نشد. همین کتاب بلافاصله بعد از انتشارش جایزهای میگیرد که برای اولینبار به یک نویسنده مرده تعلق گرفته بود. 10 سال قبل ابزار شناخت «اتحادیه ابلهان» وجود نداشت. 10 سال طول کشید تا این ابزار پیدا شد. بعد از 10 سال وقتی مخاطب این رمان را خواند فهمید که نویسندهاش چه میگوید. فکر هم میکرده که اگر 10سال قبلش احتمالا این رمان را میخواند آن را در سطل زباله میانداخت. برای خیلی از آثار ادبی همین اتفاق افتاد که در دوره خودشان دیده نشدند اما در دورههای بعد تحسین شدند. برای همین است که میگویم برای من هیچ یک از اینها شکست نیست. ترس و واهمه من از شکست نیست. چون در ذات هر تجربه آنقدر اتفاقهای خوب میافتد که اگر اثری چون «هملت» حتی مورد هوی تماشاگر هم قرار بگیرد به این معنی نیست که مطلقا خوب نیست. چون ممکن است که بعدها ابزاری پیدا شود که بیشتر فهمیده شود و همه هم بگویند چقدر کار خوبی است.
منبع: شرق
دیدگاه تان را بنویسید