سیفالله صمدیان: پایههای فرهنگ که بلغزد، نه سیاستمدار میماند و نه اقتصاددان
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، جشن تصویر سال را میتوان یکی از مهمترین و اگر اغراق نباشد، مهمترین جشنی دانست که توسط بخش خصوصی انجام میشود. سیفالله صمدیان که به عنوان دبیر جشن فعالیت میکند، توانسته است تعداد زیادی از هنرمندان را در رشتههای عکاسی، فیلم کوتاه، گرافیک و کاریکاتور گرد هم بیاورد. آنها که دستی در برگزاری جشنوارهها دارند، به خوبی میدانند که برگزاری جشنی با این وسعت بیاستفاده از هیچ کمک مالیای تا چه اندازه میتواند مشکل باشد. این در حالی است که در سالجاری طبیعتا به خاطر مشکلات اقتصادی، هزینه این جشن نیز چندبرابر شده است. صمدیان در گفتوگو با «بهار» درباره جشن تصویر سال و مشکلات هنرمندان صحبت کرده است:
به نظر میرسد که در این سالها اقتصاد هنرهای تجسمی با رشد بسیار همراه شد و طیف گستردهتری از مردم وارد این چرخه شدند و به سرمایهگذاری در زمینه هنری فکر کردهاند، اما این مسئله تنها به رونق گالریها و در نهایت وضعیت هنرمندان انجامیده و در راستای آن شبکههای خصوصی هنرهای تجسمی شکل نگرفته است و همه چیز محدود به برگزاری اکسپوها و همچنین حراجیها شده است. به نظر شما چرا؟
ببینید، «اقتصاد» اگر قرار است در حیطه هنر تعریف شود، اول باید به این مسئله توجه شود که شرایط تولید چیست؟ تا زمانی که محصول نباشد، اقتصادی شکل نخواهد گرفت. این محصول میتواند خدمت فرهنگی - هنری باشد یا تولید فرهنگی و هنری. به نظر میرسد شرایط تولید در حال حاضر اسفناک است. منظورم شرایط تولیدی است که منجر به اقتصاد شود، نه شرایط تولیدی که به آن فکر نکند و تنها به خاطر عشق هنرمند، برای دلشان یا خواستههای حسیشان خلق شده باشد.
اما مگر میتوان انتظار تولید اثر هنری با این شرایطی که میگویید، داشت؟
بله.
چطور؟
شما فکر میکنید این همه آثاری که در حراجیها و اکسپوها فروخته میشود، صرفا تولیداتی است که به هنرمند الهام شده یا به خاطر حس درونیشان به وجود آمده است؟ اصلا اینطور نیست. بسیاری از هنرمندانی که در عرصه اقتصادی حضور موفقی دارند، اکثرا کارهایشان را براساس سفارشهای مشخص انجام میدهند. برای مثال تعدادی از آثار یک هنرمند از طرف بازار یا بازاری که برای او ساخته میشود مورد توجه قرار میگیرد و بعد سفارش کارهای مشابه آن را به ذهن و دست او تحمیل میکنند. نمیتوان این مسئله را نادیده گرفت که بسیاری از این بازارها و قیمتهایی که اطراف یک هنرمند شکل میگیرد، کاذب و ساختگی است.
یعنی میشود برای هر هنرمندی چنین بازاری را به وجود آورد؟
نه. به هر حال هر هنرمندی باید تواناییهایی داشته باشد که بشود رویش سرمایهگذاری کرد. اما گاهی توجهها به یک هنرمند بیشتر میشود و بازار به او کمک میکند تا آثارش با قیمتهای بیشتری به فروش برسند و بخش اعظمی از این کار با بوق و کرنای تبلیغاتی انجام میشود؛ اتفاقی که ممکن است درباره هنرمند دیگری رخ ندهد.
به نظر میرسد در هنر امروز ایران هم میتوان چنین اتفاقاتی را مشاهده کرد.
دقیقا. ببینید حتی هنرمندی مثل «پرویز تناولی»، که خودش همواره در جریان هنر ایران جریانساز بوده و هنرمندی بسیار شاخص و خلاق است، در چنین جریانی قرار میگیرد. او هیچ گاه تحت سیطره دلالان هنری قرار نگرفته است، با این حال وقتی «هیچ»هایش را میسازد و مورد استقبال قرار میگیرد، آن مسیر را ادامه میدهد و حتی این اواخر جواهرات آن را نیز تولید کرده است. نمیتوان گفت تمام کارهایی که او در این زمینه انجام داده، صرفا به خاطر عشق و علاقه شخصیاش بوده است. در این میان سفارشهایی به صورت «سریال سازی» انجام میشود، چون میداند زمانه و خریداران به دنبال چنین آثاری هستند. پرویز تناولی درخشانترین و در عین حال پرسابقهترین هنرمندی است که میتوان در اینباره مثال زد. به همین دلیل است که او چندان از قالب خود جدا نشده و در عین حال دیگران هم نخواستهاند که این اتفاق رخ دهد. این اتفاق درباره هنرمندان خارجی نیز به همین صورت است و بخشی از جامعه تقاضای نوعی از کارهای خاص هنرمندان را دارند.
این به نفع هنرمند است یا در نهایت به ضررش میانجامد؟
نمی توان با قطعیت در اینباره نظر داد اما به هر حال بسیاری از هنرمندان از این تلههای اقتصادی آگاهانه فرار میکنند و از نوآوری و تنوع در خلق اثرشان دور نمیشوند. یعنی در دام هر نوع سفارش بهویژه سفارش صرفا اقتصادی نمیافتند و اقتصاد کارشان را به شکلی اداره میکنند که ضربهای به خلاقیتهایشان وارد نکند و آگاهانه راههای فرعی جاده اصلی خلاقیتشان را گسترش میدهند تا افقهای تازهتری پیش رو داشته باشند. از آن طرف هنرمندانی هستند که با همین برندهایی که خلق میکنند هم تنوعهای موضوعی بسیاری را ایجاد میکنند. هنر امروز، ناخودآگاه بیشتر به سفارش معطوف است تا خلق اثر از طریق الهامی و حسهای درونیشده و خواستههای غیراقتصادی هنرمند.
شما به شرایط تولید نیز اشاره کردید و این در حالی است که در هنرهای تجسمی برخلاف سینما و نمایش شرایط تولید سهلتر است، یعنی هنرمند میتواند یک ذهنیتی از بازار داشته باشد و با هزینه کمی بخش تولید را انجام دهد.
این نگاه مربوط به تکهنرمند است، در حالی که منظور من از شرایط تولید کل جامعه هنری است. برای مثال «تصویر سال» خودش نوعی تولید انبوه در زمینه هنری است، اگرچه برای هر هنرمند یک تکمحصول به حساب میآید. میگویم شرایط تولید مناسب نیست، برای اینکه مثلا در حال حاضر کسی به یک عکاسی که در زمینه مستند اجتماعی فعالیت میکند، سفارش نمیدهد، مگر اینکه خودش غرض و مرض خاصی داشته باشد تا از یک واقعیت اجتماعی پروژهای شکل دهد. به همین دلیل است که میگویم جامعه ما تولیدپذیری واقعگرایانهای برای اقتصاد هنر ندارد. یا مثلا من کارگردانهایی را میشناسم که حدود هفت سال گذشته امکان کارگردانی فیلمی را پیدا نکردهاند. صرف نظر از جریان هنری، برای من این مسئله است که چطور این افراد نان شبشان را که اتفاقا هر هفته و هر روز گرانتر میشود، تامین میکنند و همیشه به تحمل و جان سختی این نوع هنرمندان رشک بردهام ولی مسئله تلختر از آن است که کار به مقایسه موقعیت و موارد دیگر برسد.
لااقل در حوزه هنرهای تجسمی وضعیت بهتر است. این طور نیست؟
شاید، اما مگر چند نقاش هستند که اسمشان در فهرست خرید و فروش حراجیها و اکسپوها باشد و بتوانند کاملا هنرمندانه و بدون محدودیتهای اقتصادی یا افقهای روشن کار کنند؟ البته باید به این مسئله توجه داشت که اقتصاد نیز محدودیتهایی برای هنرمند ایجاد میکند، یعنی ممکن است به رشد هنرمند و هنر در آن جامعه بینجامد، اما در نهایت اقتصاد بیرحم است. بهویژه در کشورهایی مثل ما که حرفهایگری در دنیای ورود به اقتصاد را نمیشناسیم و حتی ملاطفت انسانی در رابطه با هنرمند را هم نمیدانند. البته افرادی نیز هستند که به درستی کار میکنند، اما آنقدر انسانهای سالم در این عرصه کماند که باید گفت اکثریت قریب به اتفاقشان این مناسبات را نمیشناسند.
در دورهای نهادهای اقتصادی وارد این عرصه شدند، اما هماکنون این اتفاق رخ نمیدهد. چرا؟
من بهعنوان کسی که تصویر سال را برگزار میکند، در دورههای گذشته به چند اسپانسر محدود دلخوش بودهام که در حال حاضر کمتر از دو هفته مانده به تصویر، هیچ یک از آنها وارد این عرصه نشدهاند و این در حالی است که هزینههای چاپ نسبت به گذشته چندبرابر شده است. برای مثال چاپ یک پوستر 60 در 90 با اپسون که ماندگاری داشته باشد، 87هزار تومان قیمت دارد و این بدون شاسی و فومبرد است که هزینه آن هم 25 تا 30 تومان است. یعنی هر پوستری برای ما حدود 105 تومان هزینه دارد. شما پیدا کنید در کجای دنیا با دست خالی و بدون حمایت مسقیم و غیرمستقیم دولت یا نهادهای فرهنگی، گروهی تنها برای اینکه این شعله خاموش نشود، این هزینه را متقبل میشوند. در این میان تنها مذاکراتی را با بخش امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری شروع کردهایم تا با مشارکت آنها بتوانیم بخشی از این هزینهها را جبران کنیم.
ورودیههایی که امسال دریافت کردید، مشکلی حل نکرد؟
حالا که این کار را انجام دادهایم، فکر میکنم که ایکاش این کار را از همان دوره اول و دوم انجام میدادیم، نه به این خاطر که پولی گیرمان آمده است، بلکه به خاطر اینکه آدمهای گذری و باری به هر جهتها شرکت نکردند و ما با کارهایی بهتر از سالهای گذشته روبهرو شدیم. حالا ما با کسانی روبهروییم که میدانند میخواهند چه کاری انجام دهند و قدر این تشکلهای خصوصی را میدانند. البته جمع پولی که از طریق ورودیه به حساب ما ریخته شد، 15میلیون تومان است که فقط جبران حدود یکهفتم هزینههای چاپ یا مراحل بازبینی و داوریها هم نمیشود. از آن طرف در سالجاری هیات انتخاب ما بسیار حرفهای است و با دقت بسیار عمل میکند. به همین خاطر درست است که یکسوم کارهای قبلی آمده است، اما این آثار به اندازه سهبرابر کارهای گذشته برای ما ارزش هنری و حسی داشت.
چرا تصویر سال کاری برای فروش انجام نمیدهد؟ یعنی نوعی اکسپو در کنار نمایش آثار.
درست است که من آدمی نیستم که با دندهسنگین حرکت کنم و محتاط باشم، اما معتقدم اگر زمینه درست ایجاد نشود، هر حرکت درخشان میتواند به یک حرکت خاموش بدل شود، مانند اکسپوی نور که یکی دو سال پیش میخواستیم آن را برگزار کنیم اما چون من فکر کردم که هنوز بنیانهای کار آماده نیست، این کار را انجام ندادم. در حال حاضر زمینه درست برای بسیاری از اکسپوهای عکس وجود ندارد و به همین خاطر بیشتر از آنان شکست میخورند. ما نیز زمانی میتوانیم در این زمینه اقدام کنیم که رابطه درستی را با هنرمند از نظر اقتصادی داشته باشیم. از آن طرف کار را در بهترین شکل و با بهترین قاب به هنرمند بدهیم که در آن صورت هزینهها برای ما بسیار سرسامآور خواهد شد.
خب میشود آثار را ارزانتر فروخت و دیگر نیازی به پرداخت این هزینههای بالا برای قاب و... نباشد.
در این صورت کاری که انجام میدهیم، خود ضدارزش میشود. ما نمیتوانیم قیمت اثر یک هنرمند را در تصویر سال پایین بیاوریم.
اما بسیاری از هنرمندان شرکتکننده در تصویر سال جوان هستند و میتوانند از برند تصویر استفاده کنند.
منظورتان این است که هنرمندان حرفهای در این قاب قرار نگیرند؟
شاید.
چرا باید این کار را بکنیم؟ وقتی قرار است شرایطی ایجاد شود، باید به شکلی باشد که هم هنرمندان حرفهای و هم جوانان در آن باشند. طبیعی است که یک هنرمند جوان قیمت خودش را دارد و هنرمندان حرفهای هم همینطور. ضمن اینکه اتفاقا اکثر هنرمندان شرکتکننده در تصویر سال حرفهای هستند؛ برای مثال شاخصترینهای هنرمندان طراح گرافیک، کاریکاتور و عکاسی در این نمایشگاه عکس دارند.
آنها هم میتوانند برای بقای حرکتی مثل تصویر کارهای خود را ارزانتر ارائه دهند.
چنین انتظاری ندارم و از آن طرف نمیخواهم قیمت هنرمندان حرفهای را برای بقای تصویر سال خراب کنم. من باید خودم راه بقای تصویر را پیدا کنم، هر چند به نظر نمیرسد، کسی از هنرمندان نیز در این زمینه اشتیاقی داشته باشد تا اثری را که مثلا دو ماه پیش در نمایشگاهی پنجمیلیون تومان فروخته است، در تصویر سال یکمیلیون تومان عرضه کند. به هر حال این کار غلطی است و اقتصاد عکاسی را خراب میکند. اینکه من عکسی را از کیارستمی که 130هزار دلار فروش رفته است با قیمتهای کمتری به فروش برسانم، اصلا وضعیت را بدتر میکند. برای همین است که میگویم ابتدا باید زیربناها را درست کنیم. تا زمانی که وزارت ارشاد و دیگر نهادهای دولتی با بودجه من و تو چراغ خاموش حرکت میکند و با بودجههای میلیونی جشنوارههایی را راه میاندازد که تاثیر چندانی ندارد، نمیتوان امید چندانی داشت. متاسفانه هماکنون مسئولان ما در سیاستزدگی هنری گیر کردهاند و این بلای خانمانسوزی است چراکه پایههای فرهنگ که بلغزد، نه سیاستدان میماند و نه اقتصاددان.
باید بپذیریم که در این سالها اقتصاد عکاسی همپای سایر بخشهای هنرهای تجسمی رشد نکرده است و بخشی از این تقصیر شاید به خود هنرمندان برگردد.
برای اینکه تکثیرپذیری عکاسی یکی از مشکلات اصلی این کار است. در تمام دنیا نیز وضع به همین منوال است، قیمتهایی را که برای تابلوی نقاشان معروف جهان و... وجود دارد نمیتوان با یک عکاس درجه اول مقایسه کرد. حتی قدیمیترین گنجینههای عکاسی دنیا هم قیمتشان همپای آثار همسنگ در نقاشی نیست. دلیل دوم هم این است که ما اصولا برای ورود به بحث عکاسی گالریداران متخصص کم داریم. دلیل سوم هم نداشتن یک دستورالعمل حرفهای برای اکسپوهای ایران و بیینالهای ایران و حراجیها است. به نظرم اگر انجمن عکاسان ایران وارد این پروسه شود، بسیاری از مشکلاتی که در این زمینه وجود دارد، از بین خواهد رفت. ما این کار را شروع کردیم که من امیدوارم هرچه زودتر دستورالعمل خود را ارائه کند و خودش این کار را انجام دهد.
یعنی در آن صورت مشکل حل میشود؟
امیدوارم مردم به این نتیجه برسند که میتوانند آثار خوب عکاسی را با قیمتهای متناسب با درآمدشان به خانههایشان ببرند که اکثرا خالی از تصویر است. اما مشکل زمانی حل خواهد شد که نهادهای فرهنگی برای صاف کردن جاده ناهموار هنر وارد عمل شوند و تا زمانی که این تفاهم پیش نیاید و مسئولان فرهنگی کشور صادقانه و از سر صدق و واقعبینی وارد این عرصه نشوند، مشکل سرجای خود باقی خواهد ماند. با تمام حضور و وجود خودم که همیشه منبع امیددادن بودهام یا لااقل سوسوی قابل رویت از امید بودهام، اما همین امروز این جمله بسیار خطرناک به ذهنم رسید که اگر شرایط به همینگونه پیش برود، دیگر امیدی هم به «امید» نیست.
دیدگاه تان را بنویسید