«محمد چرمشیر» در باب بازخوانی آثار نمایشی میگوید/ «تنتن» و «هملت» فرقی ندارند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
محمد چرمشیر*: در ریاضیات پایه، یک اصل قطعی وجود دارد، جواب یک مساله باید در صورت آن مساله قابل کشف باشد. در غیر این صورت یا صورتمساله نادرست تعریف شده است یا قصد منحرفکردن کسی که در جستوجوی جواب است مطرح بوده. پس اگر صورتمسالهای قصد گول زدن ما را ندارد و اگر نادرست طراحی نشده باید خاصیت کشف در آن وجود داشته باشد. آنچه که ما حل مساله مینامیم، در واقع، کشف مکانیسمی است که بر اساس آن مساله شکل گرفته و به همین سبب بر سر پای خود ایستاده است. اگر این الگو قابل توسعه باشد، که هست، وقتی اثری را میخوانیم در واقع درصدد کشف هندسه ساختاری آن و مجموعه مکانیسمهای درونی آن هستیم. هندسه و مکانیسمی که اثر بر پایهها و مبنای آنها پدید آمده است، وقتی هم اثری را مینویسیم باز هندسه طراحی شده و مکانیسمهای درونی را بهگونهای جاسازی میکنیم که خواننده و مخاطب به کشف آنها نایل شوند. در اینجا توجه به دو نکته اساسی است، اول توان و بعد میزان دانش. در صورت اول، جواب مساله میتواند موجود باشد اما توان و میزان دانشی که قدرت این کشف را دارد باید مورد توجه قرار گیرد. چه کسی انتظار دارد حلکننده مساله «پرتقال» فروش و
صندوقهای میوهاش، مثلا در همان اوان، حلکننده مسایل ریاضی محض باشد؟ در اثری چون «تنتن» که قرار است، یک بار، خوانده شود و کشف رمز شود تا دوباره نوشته، آن هم در قالبی که قالب تازه است، بغرنجی اجرا عبارت است از کشف هندسه اثر و شکل آن برای ساختن دوباره در شکلی دیگر. اینکه بدانیم در نقاشیهای «هرژه» مثلا، «هادوک» چشمهایش خطاست یا شکل مورب دارد، یا اینکه چند بار میگوید لعنت، به معنی دریافت شناخت از هندسه اثر مورد نظر نیست. اینها عبارتند از مختصری معلومات دایرهالمعارفی که قابل دسترسی در هر مقاله سردستی درباره «تنتن» و دوستان هستند. آنچه به عنوان هندسه و مکانیسم از آن یاد میشود، کشف چگونگی تعریف قصه بر اساس شخصیت و روابط و مناسبات و تعیین چگونگی پدیداری موقعیت و نحوه قرارگیری قصه و شخصیت و مناسبات در آن است. برای نویسندهای که در حال بازخوانی یک اثر است. فرقی میان «تنتن»، «یرما» و «هملت» نیست. داشتن نوستالژی یا میزان دوری و نزدیکی به یک شخصیت و یک اثر نحوه کشف هندسه و مکانیسم یک اثر را دستخوش تغییر نمیکند. بازخوانی یک اثر، توجه به خرد آن اثر، از یک طرف، و توجه به هزاران عامل دیگر است. عواملی چون تاریخ
رویدادهای زمانه نوشتار، توجه به نشانههای حاضر در اثر با توجه به دستگاه فکری و اندیشهای نوشتار و... برافروخته بودن و مدعی این شدن که ما اثر را بهتر از دیگری میفهمیم، به خودیخود، نه تضمینی بر این مدعاست و نه اساسا بیان یک برخورد منطقی است. اینکه ما در لحظه صفر برخورد به یک اثر گمان ببریم به شناخت کامل رسیدهایم به معنای حقیقت دستیابی ما به شناخت نیست. این شناخت وقتی قطعی خواهد بود که «دال» و «مدلول» آن، روشن و واضح، تعریف شده باشد و این فقط یک طرف ماجراست. طرف دیگر کشف «دال» و «مدلول» کاری است که روی اثر صورت گرفته است. غیر از این آنچه گفته و ارایه میشود بحثی است در حوزه سلیقه که مطلوب است اما قابلیت بحث و مناظره را ندارد. با این حساب هر بازخوانیای حدود تعریف و شناخت متفاوت خود را دارد و نوعی کشف تازه است. به همین دلیل ساده و روشن است که بازخوانیها همانقدر که در زمینه نگارش کاری شاقاند، در نقطه دیدار و خواندن نیز باید به مثابه پدیدهای مستقل مورد ارزیابی قرار گیرند. واکاوی در صحت یا عدم صحت بازخوانی یک اثر، از این دریچه و نگاه، متر و معیار خود را میخواهد. این متر و معیار باید بتواند از یکسو، خود
اثر را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد و هندسه و مکانیسم آن را شناسایی کند و از سوی دیگر توان هندسه تازهشکلگرفته را تعریف کند. مقایسه سطحی در حیطه سلیقه و بهکارگیری متر و معیار ثابت و بیتغییر ما را از چند و چون دستیابی به تجربههای تازه محروممیکند.
* نویسنده تنتن و راز قصر مونداس
دیدگاه تان را بنویسید