عضو گروه اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت
صنعت نشر، ضعیف شده است
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
سرشار در گفتوگو با نامه علت اصلی کاهش شمارگان کتاب را در سالهای اخیر، مغفول ماندن مطالعه در میان مردم دانست. وی به اهمیت سفارش کتابخوانی توسط رهبران و مراجع اشاره کرد و مردم را به تقلید از مقام معظم رهبری دعوت کرد. محمدرضا سرشار در حال حاضر رئیس هیئت مدیره انجمن قلم و عضو گروه ادبیات اندیشه پزوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است.
یکی از مسائلی که این روزها از سوی نویسندگان مطرح میشود، مسئله دریافت مجوز برای انتشار کتاب است. شما برای چاپ آثار خودتان چقدر با این مشکل مواجه بودید؟ من به شخصه تا امروز هیچ مشکلی درباره دریافت مجوز و مسائلی از این دست که به وزارت ارشاد ارتباط پیدا کند نداشتم. از نظر محتوا نیز از روز اول به فضل خدا هر چه نوشتم نه ناشر تغییر داده و نه ارشاد. حتی رسم الخط کتابهایم را من خودم انتخاب میکنم و با ناشر به توافق میرسم تا با همان رسمالخط چاپ شود.
وضعیت نشر را در سالهای اخیر نسبت به گذشته چگونه ارزیابی میکنید؟
سالهای اول بعد از پیروزی انقلاب وضعیت نشر فوقالعاده بود. تا حدود سال 65 ما به تیراژهای نجومی رسیدیم که نسبت به گذشته و حتی بعد از آن بیسابقه بود. در آن دوران، شمارگان 200 هزار نسخه برای یک کتاب، امر غریبی نبود. کتابهای زیردبستان که از سوی کانون پرورش فکری چاپ میشد، 50 هزار نسخه داشت و برای مقاطع بالاتر کمتر از 11 هزار نسخه نبود. متاسفانه شمارگان کتابهای بزرگسالان در این روزها به یک پنجم آن سالها رسیده است. شمارگان کتابهای کودکان هم به همان نسبت کم شده است. البته از طرف دیگر تعداد عناوین کتابها بیشتر شده است. عناوین کتابها ما نسبت به آخرین سال قبل از پیروزی انقلاب حدود 11 برابر شده است. وقتی تعداد عناوین زیاد میشود به طور طبیعی شمارگان کم میشود. اما از آن طرف جمعیت ما دو برابر شده است و این موضوع باید زمینه افزایش مطالعه را فراهم میکرد که این اتفاق آن طور که انتظار می رفت نیفتاده است. در مجموع میتوان گفت شمارگان کتاب نسبت به سالهای اول بعد از پیروزی انقلاب به طور محسوس کم شده است.
علت اصلی این امر را در چه میدانید؟ آیا میتوان به دلایل اقتصادی نسبت داد؟
وضع مالی مردم ما نسبت به سالهای اول پیروزی انقلاب خیلی بهتر شده است. وضعیت منازل، اتومبیلها، لباس و خورد و خوراک مردم نشان میدهد که وضع عمومیشان به طور مشخص بهتر شده است. ولی به نظر می رسد گرایش به مطالعه یا حداقل خرید کتاب، نسبت به آن سالها کمتر شده است. علل مختلفی هم دارد. یک علت تعدد سرگرمیها است. در سالهای اول بعد از پیروزی انقلاب 2 شبکه تلویزیونی داشتیم که در کمتر از نصف روز برنامه داشتند. برنامهها هم فاقد جذابیت کافی بود تا تمام وقت بیننده را بگیرد. الان نزدیک به 16 تا 17 شبکه تلویزیون داخلی داریم که بیش از دوسوم شبانهروز برنامه دارند. از طرف دیگر سرگرمیهای بسیار وقتگیر چون اینترنت و رایانه وارد زندگی شده است. البته بخشی از مطالعه مردم به مطالعات اینترنتی اختصاص پیدا کرده است که در برآورد میزان مطالعه مردم، کمتر به حساب میآید.
پس از نظر شما مسئله اقتصادی نقش چندانی در کاهش شمارگان کتاب نداشته است؟
کتاب نسبت به گذشته گران شده است اما همه چیز گران شده است و متناسب با آن هم سطح درآمد بالا رفته است. درصد گرانی کتاب بیش از گرانی چیزهای دیگر نیست. عادت به مطالعه در ما نهادینه نشده است. در یک دوران التهابی پدید آمد اما آن هیجان نهادینه نشد. متاسفانه نسل جدید کمتر از نسل پدرانشان کتاب میخوانند. مردم این روزها تلاش میکنند به توسعه اقتصادی و رفاه بیشتری در زندگی شخصی شان برسند و بیشتر وقت خود را مشغول کسب درآمد هستند. همین موضوع باعث میشود اوقات فراغتی که باید به مطالعه اختصاص داده شود کم شود.
به نظر شما مشکل از کتابها نیست؟ کتابهای منتشر شده ویژگی جذب مخاطب را دارد؟
انصافا باید بگویم کتابها جاذبه کمی دارند. فعلا درباره تالیف صحبت میکنم. مثلا دهه 60 ادبیات کودک و نوجوان ما عرصه انفجار آثار خلاقه بود. حجم عظیمی از داستانهای تالیفی جذاب روانه بازار کتاب میشد. الان به ندرت شاهد آثار خلاقه و تازه در عرصه ادبیات خودمان هستیم. مایهها و جذابیتهای هنری کمتری در آثار دیده میشود. به طور طبیعی خواننده پول بابت چیزی میدهد که راضی اش کند. وقتی کتاب معمولی باشد خود ما هم نمیخوانیم.
فکر نمیکنید بین استقبال از کتاب و انگیزه نویسندگان برای نگارش، رابطه متقابل وجود داشته باشد؟
حکایت همان مثل مشهور رابطه مرغ و تخم مرغ است. وقتی احساس شود استقبال کم و شمارگان کم است، نویسنده مایه کمتری میگذارد. از آن طرف، وقتی نویسندگان مایه کمتری در کارهایشان می گذارند، استقبال مخاطبان از آثارشان کمتر می شود. در دهه 60 اگر نویسندگان توانا، تماموقت مینوشتند میتوانستند با نوشتن زندگیشان را اداره کنند. در حال حاضر فقط نویسندههای باسابقه و با تعداد عناوین بالا میتوانند از طریق نوشتن زندگی خود را اداره کنند. حتی کارمند اداری گاهی درآمدش از یک نویسنده بیشتر است. با این شمارگان کم و تعداد دفعات کم تجدید چاپ، نمیتوان انتظار درآمد بالایی داشت. زمانی که یک نفر باید برای یک اثر اصیل بگذارد برایش بازده مالی به همراه ندارد.
سیاستهای ممیزی تاثیری در کاهش فعالیت نویسندگان و ایدهپردازی آنها ندارد؟
ممیزی همیشه بوده. شرایط الان بازتر هم شده است. ما نویسندگانی هم داریم که از ایران رفتند و در خارج از ایران مینویسند. جمعیت ایرانیان خارج از کشور هم کم نیست. آنجا هم همین مشکل هست. شمارگان کتابهای ما در خارج از کشور هم زیاد نیست. این را قیاس کنید با کشوری مثل تاجیکستان که رژیمی پلیسی هم دارد. آنطور که من شنیدم در همان زمان خفقان شوروی برای جمعیت حدودا 6 میلیونی این کشور، شمارگان کتاب در یک چاپ، نزدیک به 500 هزار نسخه بود. این را با جمعیت 70 میلیونی و شمارگان 2 هزار و 200 نسخه ما بسنجید. اصلا قابل مقایسه نیست. البته همانطور که گفتم وقتی تعداد عناوین زیاد شود بر شمارگان تاثیر میگذارد. الان ما از نظر تعداد عناوین جدید در سال، در میان همه کشورهای اسلامی رتبه اول را داریم.
به نظر شما چه اتفاقی میافتد که کتابهایی مثل «دا» یا «بابانظر» با چنین استقبالی رو به رو میشوند و کتاب دا به چاپ 140 به بعد هم میرسد.
از این کتابها به طور خاص از طرف مقام معظم رهبری تعریف شده است. ناشر هم از فرصت حسن استفاده کرد و موفق شد. اگر نگاه کنید انتشارات سوره مهر در میان ناشران استثنا است. از حدود سال 82 به این طرف یک گروه مدیران جوان تحصیل کرده، آشنا با هنر، و ادبیات، مبتکر و خلاق و علاقهمند به کار در حال مدیریت این مجموعه هستند. من از سال 63 در حوزه هنری بودم. میدانم روزی که انتشارات سوره مهر را از گروه قبلی تحویل گرفتند انبارهای حوزه هنری از انبوه کتابهای به فروش نرفته، پر بود. در کمتر از 8 سال توانستند انتشارات را از نظر مخاطب زیر و رو کنند. به طور کلی کتابهای سوره مهر نه در این نسبت کتابی مثل دا، اما نسبت به کتابهای ناشران دیگر شرایط به مراتب بهتری دارند.
کتابهای کمی با چنین اقبالی که به تائید مقام معظم رهبری برسند رو به رو میشوند. وضعیت آنها را چگونه میتوان بهبود بخشید.
ما روحانیان بسیاری داریم. اگر این افراد بسیج شوند و در محله یا شهر تحت نفوذ خود به معرفی کتاب بپردازد انقلابی در بازار نشر به وجود میآید. فرض کنید در نماز جمعه هر هفته خطیب نماز جمعه به مناسبت سیاسی یا مذهبی یا اجتماعی هفته در خلال صحبتها چند کتاب هم معرفی کند. می دانید چه استقبالی از آن کتابها خواهد شد! متاسفانه از این ظرفیت بزرگ غفلت شده است. روحانیون که در سایر مسائل از ولی فقیه تبعیت میکنند چه قدر خوب است اگر در این موضوع نیز تابع ولی فقیه باشند. اهمیت این قضیه کمتر از بسیاری از سایر مسائل نیست. اگر کتاب در کشور ما با رکود واقعی رو به رو بود پس چرا سوره مهر این طور موفق است. این نشان میدهد که خود ناشرهای ما هم در این رکود بیتقصیر نیستند. ناشران ما با روشهای قدیم کتاب میفروشند. یعنی کتاب را چاپ میکنند و میگذارند تا مشتریبیاید دنبالش. در حالی که باید مخاطب تولید کرد. متاسفانه شبکه توزیع در کشور ما خوب نیست و اغلب ناشران ما هم ناشران مبتکری نیستند.
روشهایی خارج از روشهای مذهبی برای تبلیغ یک کتاب نیز وجود دارد. فکر میکنید بتوان روی آنها هم مانور داد؟
حتما. هر گروهی از مردم یک عده مراجع قابل اعتماد دارند. مشکل اینجاست که بیتوجهی به کتاب عمومی است و به قشر خاصی تعلق ندارد. تلویزیون چه نقش مهمی میتواند در این زمینه داشته باشد. اما تا الان آنگونه که باید به این امر توجه نکرده است. رادیو بهتر کار کرده است اما مخاطبان رادیو کم است. مطبوعات نقش مهمی دارند. آنها هم آن طور که باید به وظیفه شان در این باره عمل نمی کنند. نقش خانواده از آنها هم مهم تر است. کتابخوانی جمعی در خانواده که مقام معظم رهبری هم در گفتههایشان به آن اشاره داشتهاند یکی از روشهایی است که میتواند میزان کتابخوانی را افزایش دهد. از خانواده شروع میشود تا به مدارس میرسد. کتابخانههای مدارس در یک دورهای در دهه 60 بسیار فعال بودند. بخش قابل توجه شمارگان برخی از کتابها را آموزش و پرورش برای کتابخانههای خود میخرید. الان نمیبینیم که آموزش و پرورش خریدهای بزرگی برای کتابخانه هایش انجام دهد. بحث اختصاص ساعتی در هفته به کتابخوانی در مدارس به تصویب رسید و به صورت قانون ابلاغ شد اما در عمل فراگیر نشده است. از طرف دیگر تعداد کتابفروشیهای ما اندک است و تقریبا یک چهارم تعداد ناشران کشور است. در حالی که این رقم باید برعکس باشد. این موضوع دلیل اقتصادی دارد. کتابفروشی بازده اقتصادی ندارد. کتابفروشیهای کوچک، نمیتوانند با کتاب فروختن زندگی خود را بگذرانند. باید کتابفروشیهای کوچک در سطح شهر زیاد شود و در عین حال تمهیدی اندیشیده شود که این کار بازده مالی مناسب داشته باشد.
دیدگاه تان را بنویسید