وقتی انیمیشن هم ابزاری برای پروپاگاند میشود
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
انیمیشن ایرانی حدودا 50 سال پیش در اداره فرهنگ و هنر به همت کسانی همچون اسفندیار احمدیه، نصرت کریمی و پرویز اصانلو با کارهای تجربیشان آغاز شد. زمانی این تجربهها در ایران شروع شد که بیشتر از 30 سال از عمر شرکتهای بزرگ انیمیشنساز غربی میگذشت و کشورهایی همچون ژاپن و کره، که امروز صاحبسبک و سیاق ملیشان هستند، هنوز در این زمینه کاری نکرده بودند. به نظر نمیرسد ایرانیان در آن سالهای آغازین، آموزش آکادمیکی در این باره دیده باشند. در حقیقت آنها بر مبنای مشاهده و تجربه حرکت میکردند.
کارهای اداره فرهنگ با آنکه بیشتر تجربههای شخصی بود، اما آثار ارزشمندی در آن تولید شد که از همه مهمتر «زندگی»، ساخته نصرت کریمی است. «زندگی» اگر چه از اولین تجربههای فیلمسازی نصرت کریمی بود، اما کار کاملی است که به نتیجه رسیده و احتمالا میتوانیم آن را مهمترین اثر در مجموعه اداره فرهنگ و هنر بدانیم.
ادامه این راه، بعدها به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سپرده شد. دوره شکوفایی انیمیشن ایران را فرشید مثقالی، آراپیک باغداساریان، پرویز کلانتری، نفیسه ریاحی، پرویز نادری و علیاکبر صادقی در کانون رقم زدند و آثار مهم و اثرگذاری در این سالهای کانون ساخته شدند. در همین سالها کسانی به ایتالیا و اروپای شرقی رفتند و دوره دیدند؛ زرینکلک، علیمراد، فرد مقدم از جمله این افراد بودند.
اما ساختار کانون بعد از انقلاب به هم خورد و تا سالهای آخر دهه 60، انیمیشن به محاق رفت. اواخر دهه60 تعدادی از دانشجویان دانشگاه هنر و دانشکده صدا و سیما بار دیگر این راه را شروع کردند. علیرضا گلپایگانی که دانشجوی سینما بود، همراه همسرش افسانه سلیمانی در دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر، زیر نظر جهاد دانشگاهی، مجموعهای را راه انداخته بودند با عنوان «کارگاه آزاد انیمیشن». من، امیرمحمد دهستانی، صمد غلامزاده، فائز علیدوستی، سعید مجاوری، جمشید خوشدل و چند نفر دیگر هم به این کارگاه پیوستیم.
در آنجا فیلمهای 16 و 35 میلیمتری تجربی میساختیم. این کارگاه دو سال به کار خود ادامه داد اما به دلیل اختلاف رئیس دانشگاه با جهاد دانشگاهی، نهایتا بساطش برچیده شد. «کارگاه آزاد انیمیشن» در خلال سالهای بیرمقی کانون پرورش فکری تا آغاز فعالیت صبا، به عنوان پلی واسط عمل کرد و بسیاری از افرادی که در آن کارگاه کار میکردند، بعدها فیلمسازان انیمیشن ایران شدند.
سالهای میانه دهه 70 با حضور دوباره آقایان عبدالله علیمراد، وجیهالله فرد مقدم، نورالدین زرینکلک و احمد عربانی، سعی شد که انیمیشن در کانون پرورش فکری احیا شود. چند اثر ارزشمند مانند «قصههای بازار» یا «تبر» هم تولید شد، اما نتوانست جایگاه اصلیاش را پیدا کند.
صبا در این سالها در حالی فعالیتش را آغاز کرد که پای ابزار دیجیتال برای تولید انبوه، به انیمیشن باز میشد. ابزار جدید در وسعتی جهانی به کمک انیمیشن آمد و شرکتهای بزرگ بینالمللی را از ورشکستگی نجات داد. از سوی دیگر، اولین دانشآموختگان رشته انیمیشن در ایران همین زمان وارد بازار کار شدند. بعد از این اتفاق بود که سفارشدهندگان دولتی و از همه مهمتر تلویزیون، با توجه به ظرفیتهای جدید، کارشان را شروع کردند. صبا برای اولینبار تجربه انیمیشن تلویزیونی را در عرصهای وسیع به دست آورد و با بودجههای فراوان سعی کرد تولید انبوه داشته باشد. اگر پرونده صبا را در عرصه کشوری بررسی کنیم به دلیل کمیت بالا، تجربه نسبتا موفقی است، اما هنوز در عرصه جهانی به دلیل کیفیت پایین حرفی برای گفتن ندارد.
به این ترتیب، در نیمه دوم دهه 70 دوباره انیمیشن ایران شروع به کار کرد، اما به دلیل وقفه طولانی، چیزی که قرار بود ساخته شود؛ یعنی «سبک انیمیشن ایرانی» نابود شد. انیمیشنسازان ایرانی در سالهای آغازین، به دلیل فضای حاکم جنگ سرد و گرایشهای فضای روشنفکری، تحت تاثیر «مکتب زاگرب» بودند. نوعی از انیمیشن معناگرا و سیاسی- اجتماعی دغدغه اصلی سازندگان بود که البته اثرات آن را در کار امروزیها هم میشود دید.
امروز کشورهای شرق دور که سالها بعد از ما انیمیشن را آغاز کردند (چنانکه اشاره شد)، از این صنعت، اقتصاد ساختهاند و صاحب مکتب و شیوه شدهاند، اما در ایران به دلیل فقدان مدیریت کارآمد و شایستهسالاری، همچنان انیمیشن جایگاه خود را پیدا نکرده است. در این سالها از انیمیشنهای تلویزیونی حمایت کردند، اما انواع دیگر آن، مانند انیمیشن کوتاه هنوز بیحمایت است. مدیران در این سالها بیشتر سعی کردهاند از انیمیشن به عنوان ابزاری برای پروپاگاند استفاده کنند، در حالی که پیکر نحیف انیمیشن ایران محمل خوبی برای این حرفها نیست.
حرف آخر؛ در میانه همه این بیحمایتیها و بیالتفاتیها، جشنواره انیمیشن تهران با تمام افت و خیزهایش فضای خوب و امیدبخشی است.
مهرداد شیخان
کارگردان انیمیشن و مدرس دانشگاه
دیدگاه تان را بنویسید