مسعود دهنمکی پاسخ میدهد: من برای سینما چه کردهام
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، مسعود دهنمکی در سینما مخالفان جدی دارد؛ افرادی دلیلش را نقش سیاسی و اجتماعی او در بروز برخی حوادث در زمان قبل از ورودش به سینما میدانند و کسانی هم که عاشقان و پیگیران جدی سینما هستند، معتقدند که تاکنون فیلم جدی و مهمی نساخته. به هر جهت با همین نگاهش تا امروز چهار فیلم بلند سینمایی ساخته است. سهگانه «اخراجیها»ی او در زمان ساخت و نمایش به اندازه کافی بحثهایی زیادی راه انداخت. سال 1391 هم با ساخت فیلم «رسوایی» دانش و نوع نگاهش به سینما را در معرض دید همگان قرار داد. آنچه در ادامه میخوانید خلاصهای از گفتههای دهنمکی با «شرق» است که درباره سینما:
- در فیلم «رسوایی» تلاش کردم که مباحثی که به عرفان نظری و عملی مربوط میشود ورود کنم. منتها وقتی این مفاهیم در قالب قصه و سینما مطرح میشوند دیگر نباید رو باشند. گرچه میشود از طریق الِمانهای خود سینما به آنها پرداخت.
- تنزیل مفاهیم عرفانی در سطح فیلمهای کمدی و به اصطلاح عامهپسند آیا درست است یا نیست، قبلا عرفای ما نشان دادند که این روشها مسبوق به سابقه هست. مولانا در مثنوی معنوی بارها این کار را کرده است و این مفاهیم عمیق عرفانی را در قالب داستانی مثل طوطی و بازرگان برای درک طبقات مختلف جامعه بیان میکند. هم برای آنهایی که در سنین پایینتر هستند قصهپردازی میکند و هم مخاطبانی که سنشان بالاتر است، متوجه مفاهیم عمیق معنوی این داستان میشوند و حقیقتا پرداختن به این مسایل کار سختی است.
- حضرت امام(ره) هم به کشف و شهود رسیده بودند ولی وقتی از ایشان میپرسند بهترین دعا چیست میگوید عاقبت بخیری. آن آخر و عاقبت امتحانی است که هر کسی برایش پیش میآید و به تناسب هرکس فرق دارد. حاجیوسف در جایی میگوید دنیا عروس هزار داماد است. برای هر کسی خودش را یکجوری بزک میکند. برای آن کسی که تشنه مال است با بنز او را مورد آزمایش قرار میدهد. برای آن کسی که دنبال زیبایی است، از همان طریق آزمایش میشود. اصلا میدانید چرا من در پوستر فیلم از المان آینه استفاده کردم؟ چون رسوایی یک آیینه است. پوستر فیلم را اینگونه طراحی کردهایم و به نمایش گذاشتیم برای آنکه همه ما به نوعی میتوانیم خودمان را در این آیینه ببینیم. اصلا دیالوگهای فیلم این طوری نوشته شده است. در سکانس پایانی که مردم میخواهند افسانه را سنگسار کنند و در پی تحریک مرد بازاری با بازی محمدرضا شریفی به سمت دختر سنگ پرتاب میکنند. دختر هم گوید، بزنید و بشکنید ولی من آیینهام. چون خودتان را در آن میبینید. من خودم در مورد حاجیوسف زود قضاوت کردم. شما هم در مورد حاجیتان زود قضاوت کردید. همه ما دچار این زود قضاوت شدنها هستیم. شما فقط چیزی را شنیدید و بدون اینکه ببینید، دارید قضاوت میکنید. حاجی میگوید فاصله میان حق و باطل به اندازه چهار انگشت است. یعنی فاصله گوش و دهان. این مسلمانی نیست که ما بر اساس شنیدههایمان قضاوت میکنیم. صاحبنظران مباحث دینی هم با دیدن فیلم بر این نظر صحه گذاشتهاند.
- میدانید آن چه باعث شده «اخراجی»ها از فروش خوبی برخوردار شود چه بود؟ در اخراجیها یک اتفاقی که میافتد، این است که آدمها خارج از مرز و دنیایشان فیلم را دیدند. چرا که من فقط تلاش کردم به فطرت مشترک آدمها بپردازم. من دلیلش را در همان چیزی میبینم که گفتم؛ یعنی فطرت مشترک آدمها. به مرحوم حاجاسماعیل دولابی اشاره کردید. میدانستید چه کسانی پای منبر ایشان مینشستند. کسانی که بیرون از فضای وعظ اصلا باهم خوب نبودند. حالا حاجاسماعیل چه میکند که همه آدمها فارغ از دیدگاهشان پای صحبتهای ایشان مینشیند، با هم میخندند و با هم گریه میکنند؟ چون ایشان را جایی میبرد که در آنجا دعوا نیست. حالا آنجا کجاست؟ آنجا فطرت مشترک همه آدمهاست.من هم سعی کردم به فطرت مشترک آدمها توجه کنم.
- این نوع نگاه، مغرضانه است که به قول برخیها فقط فیلم را با تیتراژش مورد سنجش قرار میدهند. من با فطرت مشترک مردم کار داشتم. در «رسوایی» هم همین کار را کردم. از آنجایی که میخواستم ببینم این مساله چقدر با مردم ارتباط برقرار کرده و موفق بوده است، به سینما رفتم و در کنار مردم فیلم را تماشا کردم. حتی نگرانی هم داشتم. چون عبور از مرز کمدی به تراژدی یا ملودرام خیلی سخت بود ولی در نهایت متوجه شدم که مردم با فیلم ارتباط برقرار کردهاند. حتی در فیلم «رسوایی» هم آنقدر به خودم و گروهم اطمینان داشتم که میخواستم یک فیلم کمدی بسازم.
- بستگی دارد کسی که درباره مسایل اجتماعی، فیلم میسازد چقدر نسبت به آن موضوع اشراف دارد. مثلا کسی فیلم اخراجیها را میسازد ولی نمیتوانند با واکنش بسیار بدی با او برخورد کنند. اجتهاد در اینجا به مفهوم شناخت مقوله دفاع مقدس و آدمهایش است که برخیها هنوز به آن نرسیدهاند. حالا در این مباحث بعضی وقتها انتخاب میان بد و بدتر مطرح میشود. مثلا در همین سینمای ما حتی فیلمهای انقلابی هم که ساخته میشود شما موهای زنان را میبینید که چهار انگشت خارج از روسریشان گذاشته میشود اما من به این اعتقاد نداشتم و به این اجتهاد هم نرسیدم که بتوانم همچنین کاری کنم و موهای دختر فیلم را بیرون بگذارم. تنها راهی که به نظرم رسید این بود که المانی که برای دختر بدنام میتوان متصور شد یک جفت کفش قرمز و یک آرایش غلیظ با رژلب قرمزرنگ بود. وقتی مردمی که در کوچه و بازار زندگی میکنند فیلم را نگاه میکنند، نگویند که این دختر فیلم اصلا به آن کاراکتری که ازش تعریف شده نزدیک نیست و با کمترین هزینه بشود این باور را ایجاد کرد. مطمئنا اگر کسان دیگری میخواستند این فیلم را بسازند موهایش را بیرون میگذاشتند و جور دیگری لباس تنش میکردند. منتها همه کسانی هم که اینچنین آرایش میکنند مصداق فاحشه باشند. در فیلم ما هم بحث فاحشه نیست. ما همه رسانه را میشناسیم و دنیا را میشناسیم. در اروپا اتفاقا کسانی که اینچنین آرایش میکنند حتما یک مفهومی دارد؛ یا پیرزنند یا بدکاره. یعنی آدمهای معمولی آرایش این شکلی نمیکنند اما در کشور ما بد جا افتاده. یعنی یک جوری خلط مبحث شده است؛ یعنی هم کسی که سالم است و هم کسی که بدکاره است یک جور آرایش میکنند. اینها دیگر جزییات است. ما با دختری مواجهیم که روحانی فیلم میگوید هنوز فاسق نشده. یعنی گناه کرده ولی فاسق نشده است. اینکه رفت و تن به گناه داد به دلیل چیز دیگری است و ما مقصریم و باید دستش را بگیریم. در فیلم میگوید من باید قبل از گناه از تو دستگیری کنم. اگر گناه کنی و بعد مچت را بگیرم که هنر نکردم. ما همه میگذاریم آدمها به مرحله گناه کردن بیفتند و بعد رسوایشان کنیم ولی حاجیوسف در فیلم میگوید آدمها را قبل از افتادن، دستشان را بگیریم. این همان گم شده ما در اخلاقیات است.
- در فیلم مردم برای افسانه حرف در میآورند که دختر خیابانی هست ولی جواب دختر در فیلم این است، آنهایی که در خیابان سوار میشوند خیابانیاند ولی آنهایی که سوار میکنند خیابانی نیستند؟! خب من نشنیدم و دنبال این هم نبودم که چه کسی گفته ولی این جمله را در «فقر و فحشا» هم به کار بردم. این کلام مولا علی(ع) است که میفرمایند نبینید چه کسی میگوید، نگاه کنید چه میگوید. در مورد فیلم هم همین است که آقایان روشنفکر میگویند تیتراژ را نبینیم. فیلم را ببینیم. نگاه نکنیم که فیلم را چه کسی ساخته است. بعد بگوییم چه پلانی، چه مضمونی. حالا آمدیم و دیدیم یک فیلم اولی این کار را کرده است. این حرف حرف درستی است، هم حضرت علی(ع) گفتهاند و هم روشنفکرها. یادم است داوران میگفتند کسی که درباره جنوب شهر فیلم ساخته است این جور دخترها در جنوب شهر چه کار میکنند؟ این فیلم دارد در دهه 40 سیر میکند. در حالی که بهنظر من آنها خودشان جامعه را نمیشناسند. الان دیگر جنوب شهر و شمال شهر ندارد. کسی اگر پول نداشته باشد نان بخورد، پول آرایش و لباسش را دارد. یعنی این جزو اولویتهایش شده است. خط فقر تغییر کرده است. زمانی میگفتند کسی پول ندارد نان بخورد، الان میگویند پول ندارد خرج دانشگاه آزاد بدهد یا قسط موبایل دهد. اتفاقا نصف آدمهایی که در بالای شهر چرخ میزنند بچه خیابانهای دیگرند و بچه آنجا نیستند. بچه بالای شهر میهمانیاش را دارد. دورهمیاش را دارد. ویلایش را دارد. احتیاجی ندارد به خیابان بیاید و دور کند و سوار ماشین کسی شود.
- سینمایی که از نقطهنظر جذب مخاطب در اغما بود سه بار توسط اخراجیها شوکه شد. یکسال در میان حدود 17میلیاردتومان چرخش مالی برای سینمای ما ایجاد کرد یا «فقر و فحشا» به نظرم مخاطب فیلم مستند را عوض کرد. یعنی مخاطبان خاص فیلم مستند به مخاطب عام تبدیل شدند و بیش از میلیونها نسخه از آن تکثیر شد و تاثیر خودش را گذاشت و در غلبه گفتمان عدالتخواهی مردم حرف فیلم خیلی تاثیر داشت و بعدها گفتن چنین مباحثی در جامعه عادی شد.
- فکر میکنم با اخراجیها قفل زبان آدمها باز شد. خاطرات زیادی گفته شد و کتابهای زیادی درباره آدمهایی که بعد از جنگ سانسور شده بودند، به چاپ رسید. به قول آقای محسن رضایی «اخراجیها» یکی از جعبهسیاههای جنگ را باز کرد. خودسانسوری از ناگفتهها کنار رفت. به هر حال دیالوگهایی که برای جنگ بوده است را همه یادشان است. حتی آشتی دادن طیفهای مختلفی که در سینما حضور دارند. آدمهایی که در سینمای جنگ نبودند؛ مثلا امین حیایی و حسام نوابصفوی و بازیگرانی که در این مسیر نبودند، بازیگران ثابت سینمای جنگ شدند. سینمای جنگ ما مرده بود و هیچ مخاطبی نداشت و الان هم ندارد. اخراجیها این کار را کرد. الان هم فیلم «رسوایی» میتواند به نوعی به آشتی بسیاری از جوانها با معنویت کمک کند. کما اینکه از همین الان ما نشانههایش را میبینیم. آمدن من به سینما به خیلیها جرات داد. به آنهایی از طیف فکری ما که فقط از بیرون سینما را نقد میکردند ولی امروز همانها دوربین دست گرفتند و وارد گود شدند. یعنی من از میدان مینی عبور کردم تا دیگرانی رد شوند. ولو اینکه از روی خودم رد شوند.
- در همین جشنواره امسال، سکوت من نشانه رضایت من نبود. نشانه احترام من بود. یعنی تعدادی از داورهایی که در جشنواره بودند و به خاطر کارهایی که برای سینما کردند، من برای آنها احترام قایلم ولی خودشان انگار تنشان میخارد. میروند مصاحبه میکنند و حرفهایی که در شأنشان نیست میزنند. مگر بازی کردن اکبر عبدی در نقش یک روحانی اگر به بازیگردانی یک کارگردان ربط ندارد، پس به چه کسی ربط دارد. من حداقل پیامکهایی از چهار داور جشنواره داشتم که گفتند شگفتانگیز بود و نسبت به فیلمهای جشنواره پیام بهتری داشت ولی من میدانم در آنجا چه گذشته و چگونه نظرات تغییر کرد. با این حال سکوت میکنم؛ مثلا در آنونسهای جشنواره اسم فیلم را نمیبرند ولی اسم بازیگر را میبرند. به نظر شما نشانه چماقداری است یا روشنفکری. حالا مخالف شما آمده و یک فیلم ساخته است اما شما آنقدر انحصارطلب هستید که حاضر نشدید بگذارید مخالف شما حرفش را بزند.
- من باور کردهام که بین عزتی که خدا به آدم یا کار آدم میدهد و عزتی که دیگران میخواهند بدهند یکی را باید انتخاب کنم. حتی تعریف دوستان به قول شما هم فکرم را هم نمیخواهم. آدمهایی در خفا از فیلم تعریف میکنند ولی جرات روشنفکرها را هم ندارند.
- من از روزی که نشریه داشتم یک نفر بیاید ثابت کند از نهادهای دولتی و انقلابی ریالی پول گرفتم و کار کردم. من بهدلیل اعتقاداتم میدانستم کسی فرش قرمز جلوی پای من پهن نمیکند که من این حرفها را بزنم. موقعی که هنوز بحث تهاجم فرهنگی مطرح نبود من معتقد بودم باید اعتراض کرد ولی الان اسمش را میگذارنداعتراض مدنی. الان کسی اگر تظاهرات میکند میگویند گروه فشار ولی خودشان اگر تظاهرات کنند میشود تظاهرات مدنی ولی آن موقع معتقد بودم به جای اینکه نقد مردم کنند، باید نقد دولت کنند و تنها کسی که جلوی رفتار غلط دولت ایستاد و داد زد ما بودیم و زمان آقای هاشمی زندان هم رفتم. الان همه جرات پیدا کردهاند و از این حرفها میزنند. هزینه ندارد که هیچ، پزو و درآمد هم دارد.
- اولویت برای من در «رسوایی» قصهای بود که اورژینال باشد و قصهای که معروف نباشد و حتی بتواند دیگران را به اشتباه بیندازد. کما اینکه بسیاری از اینها که فیلم را دیدند، میگفتند شبیه میوه ممنوعه و برصیصای عابد است. شما وقتی این دختر را کنار این روحانی میبینید اولین فکری که به ذهنتان میرسد این است که الان یک رابطهای میان اینها پیش میآید ولی میبینیم که پیش نمیآید.
- بعضیها میگفتند نسبت این روحانی با انقلاب چیست. من هم گفتم عکس امام(ره) را در خانه این آدم میبینیم و همینطور عکس شهید را. میبینیم به جانباز کمک میکند. این آدم تکلیفش با انقلاب مشخص است. این نشانهشناسی است که برخی بلد نیستند. قرار نیست شعار دهد که مردم بیایید رای دهید. این آدم یکبار به این دختر نمیگوید آرایشت زیاد است. خیلیها میگویند نهی از منکر در این فیلم گم شده است. در حالی که در روایت آمده است که میگویند مردم را به دین خدا به غیر زبان، یعنی با عمل خود دعوت کنید. به همین دلیل حاجیوسف در مسیر قصه کاری کرد که افسانه که اول فیلم با شنیدن صدای اذان پنجره را بست، در آخر فیلم پنجره را باز کرد که صدای اذان را بشنود.
- خب یکی از ایرادهایی که به فیلمم گرفتند این بود که چرا افسانه مثلا چادر سر نکرد و به جایش لباس سفید تنش کردی. چرا متحول نشده است. من میگویم زبان سینما برای بیان تحول و تطهیر آدم این است که یا باید باران ببارد و مثل آب توبه میماند یا لباس سفید تنش کنید. یعنی این آدم تغییر کرده است.
- همه فیلمهای غربی، ضد دین نیست. مثلا اینکه هیچکاک به مضامینی پرداخته که تازه الان دارد کشف میشود. چون خودش آدم باسواد و دارای فهم اجتماعی بود یا جان فورد یا کسی که ماتریکس را میسازد حتما درخصوص آخر زمان اطلاعات دارد، درعین اینکه به دانش سینما مسلط است. وقتی که من میگویم کارگردان باید به اجتهاد رسیده باشد به این مفهوم است که اگر چند سال درس حوزوی را نخوانده بودم یا مطالعاتی در این زمینه نداشتم، حتما نمیتوانستم مفهوم اخلاقی و دینی را با زبان تصویر ارایه کنم البته مطمئنم کسانی هستند که سطحی به این فیلم نگاه میکنند، روایتها را درک نمیکنند و فقط افسانه و لباس پوشیدنش را میبینند. من در فیلمهایی که ساختم از سهگانه «اخراجیها» و سریال «دار و ندار» و «رسوایی» دستکم 50 نفر از بازیگران درجه یک، دو و سه سینما در آن بازی کردند و به همه آنها به نوعی ارادت دارم. به هر حال این تعامل، یک تعامل دوطرفه است. درست است یک جاهایی من نمیتوانم مثل آنها فکر کنم و آنها هم نمیتوانند مثل من فکر کنند ولی در جاهایی اشتراکاتی با هم داریم و بر اساس این اشتراکات کنار هم قرار گرفتیم.
- من موقعی که فیلمنامه مینویسم روی آدمها فکر میکنم. ما دو تا راه داشتیم یا باید چهره معصوم میگذاشتیم یا چهرهای که شیطنت داشته باشد که بستگی به انتخاب بازیگر نقش روحانی داشت. کاراکتری که میخواستیم انتخاب کنیم خیلی پیچیده بود. اگر روحانی جوان میگذاشتیم باید دختر فیلم را جوانتر انتخاب میکردیم و در نهایت به این نتیجه رسیدیم که در فیلم دیدید.
دیدگاه تان را بنویسید