وقتی باباپنجعلی در شانزهلیزه پاریس گم میشود/ گفتههای علیرضا خمسه: دوست داشتم در «سوتهدلان» بازی کنم
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، سال 1391 برای علیرضا خمسه با پخش سریال «میهمانان ویژه» ساخته جواد رضویان از شبکه پنج سیما آغاز شد. خمسه در زمستان سال گذشته هم با ایفای نقش در سریال «تهران پلاک یک» میهمان مخاطبان سیما بود و در ایام نوروز نقشآفرینی دوباره او در نقش شخصیت «بابا پنجعلی» مورد توجه مخاطبان قرار گرفت. علیرضا خمسه از جمله بازیگرانی در سینمای ایران است که دارای تحصیلات آکادمیک در این رشته است. چهره و فیزیک خاص او، این امکان را در اختیار او گذاشته تا در آثار بسیاری، در قالب یک کمدین مقابل دوربین ایفای نقش کند. خمسه در سه نقشی که به آن اشاره شد، در قالب شخصیت پیرمردهایی مقابل دوربین رفته که ویژگیهای ظاهری اغراق شدهیی دارند. آنچه در ادامه میآید خلاصهای از گفتههای خمسه با «اعتماد» است درباره سریال پایتخت، سینما و جایگاه تلویزیون در ایران امروز.
-
همیشه دوست داشتم در فیلم سوتهدلان ایفای نقش کنم. فقط همان نقش بوده و نقش دیگری از این جنس نبوده که دوست داشته باشم در این شکل آن را ایفا کنم. البته امسال در فیلم «از تهران تا بهشت» نیز نقشی با این مختصات ایفا کردم که حالا که با شما صحبت میکنم هنوز دستمزدم را هم دریافت نکردهام!
-
تلویزیونهای جهان شخصیتهایی ثابت دارند که سالها بر اساس آن برنامه میسازند. شخصیت «پوآرو» در ژانر پلیسی نمونهیی از این نوع شخصیتهاست که اگر در ایران مابهازای آن ساخته شود، میتوان بر اساس آن صدها پرونده موجود در سیستم قضایی را به تصویر کشید. در تلویزیون ایران نمونههای آن را میتوان در شخصیتهای «فیتیلهییها» مثال زد که سالهاست برای بچهها برنامه میسازند اما به تعداد بیشتری از این شخصیتها در ژانرهای گوناگون نیاز داریم.
-
گروهی از بازیگران نیز هستند که به سینما نیامدهاند تا در یک قالب و چهره خاص تثبیت شوند. آنها اساتید ما هستند. نمونههای جهانیاش فردی مثل «سر آلکس گینس» است که از بزرگترین بازیگران انگلیسی است. «ماکس فون سیدو» نیز بازیگر مثالزدنی دیگری در این زمینه است. نمونههای سادهتر چنین بازیگرهایی را هم در آنتیکوئین میبینیم. در سینما و تلویزیون ایران هم بازیگرانی هستند که همیشه با همان تیپ و فیگور خودشان مقابل دوربین ظاهر میشوند که اغلب بازیگران جوان سینمای ایران در این دستهبندی قرار میگیرند. بازیگرانی هم هستند که برای نقشهای متفاوت ساخته میشوند. در میان کمدینهای ایرانی «اکبر عبدی» چنین ویژگیهایی دارد. از چنین بازیگرانی کمتر توقع میرود که نقشی را با ویژگیهای ظاهری خودشان بازی کنند. البته من هم با چهره اصلی خودم نقشهایی ایفا کردهام اما اینکه در سالهای اخیر برای نقشهایی به سراغ من میآیند که لازمه ایفای آن تغییر چهره من است؛ شاید به این دلیل است که حس میکنند توانایی این را دارم که از نقشهای قبلیام فاصله و در مدلهای جدیدتری از قالبهای کاراکتر قرار بگیرم.
-
امسال فیلمی با نام «نیکان و بچه غول» به کارگردانی «رحمان رضایی» بازی کردم که در آن 20 سال جوانتر هستم که امسال اکران میشود.
-
در سینما و تلویزیون همهچیز یک مجموعه است. وقتی شما میهمانی را به منزل دعوت میکنید، حتما توقع دارید که با بوی خوش، خلق خوش و روی خوش بیاید. این همان چیزی است که مخاطب هم از بازیگر توقع دارد. اگر بحث گریم و لباس است، نمیتوان اینها را از کاراکتر جدا کرد. گاهی میهمانی وارد خانه میشود و لباس مناسبی هم ندارد اما ما او را میپذیریم. مخاطب هم از یک کاراکتر انتظار دارد گریم، لباس، طراحی صحنه و...اش مناسب باشد و حالا اگر تمام اینها مناسب باشد اما تصویربردار کارش را درست انجام ندهد، در کلیت اثر مشکل ایجاد خواهد شد. به همین دلیل به نظرم بهتر است درباره کلیت مجموعه عوامل صحبت کنیم تا یک بخش خاص. نمیتوان گریم را از این کلیت جدا کرد. به هر حال اگر گریم را هم از بازیگری مانند من بگیرند، باز هم بازی خودم را میکنم.
-
در سریال «پایتخت» نظر کارگردان این بود که شخصیت «بابا پنجعلی» حدود 20 تا 30 سال از شخصیت اصلی پیرتر باشد و برای رسیدن به این فضا، دندانهای منظم و سفید من مناسب نبود و به همین دلیل از این پروتز استفاده شد و یک عینک بزرگ هم مساله را تکمیل کرد.
-
در طول بیش از 30 سال فعالیت در سینما و تلویزیون، کارگردانهایی دیدهام که حتی گاهی مانیتوری که تصویر نهایی نشان میدهد را به تصویربردار خودشان هم نشان نمیدانند و حتی گاهی این مانیتور را با پارچه و مقوا محصور میکردند تا نگاه دیگران هم به آن نیفتد اما انگار همه آنها به تاریخ پیوستند و با ساخت یکی دو فیلم، از چرخه این صنعت حذف شدهاند. اما فردی مانند «سیروس مقدم» به دلیل آنکه ذهن بازی دارد، احساس نمیکند امضایش در پای یک اثر دقیقا همان چیزی است که خودش میگوید و به همین دلیل حتی دیدگاههای خوب و قابل استفاده عوامل تدارکات را هم میپذیرد و در سریال به کار میگیرد. این مساله نشان میدهد در پشت سریالی مانند پایتخت یک «تن» واحد وجود دارد.
-
فرمول ساخت یک سریال موفق بسیار مشخص است. برای بیان آن از یک شعر استفاده میکنم. شاعری میگوید: «آب را بر سر زنی سر نشکند/ خاک را بر سر زنی سر نشکند/آب را در خاک اگر در هم کنی/ خشتش کنی خشکش کنی/ بر سر زنی سر بشکند.»الان در سریالسازی ما یا آب نیست یا خاک نیست یا آب و خاک است اما زمان برای خشت کردن نیست. گاهی هم اینها خشت شده اما آفتابی برای خشک کردن نیست!برای ساخت یک سریال اجزای مختلفی وجود دارد اما گاهی این اجزا خوب با هم ترکیب نمیشوند و به همین دلیل سر مخاطب نمیشکند!اجرای مختلف ساخت یک سریال خوب هم شامل تهیهکننده، سرمایه، نیروی انسانی و... میشود. اگر تهیهکننده به معنای واقعی و علمی تهیهکننده باشد، میداند اگر اجزایش کامل نباشد، صرفا یک «مادر خرج» یا «مدیر سفر» خواهد بود و اطلاق لفظ تهیهکننده به او معنایی ندارد. در چنین حالتی گروهی که برای ساخت سریالی از نقطهیی حرکت میکنند تا به نقطه دیگر برسند، درست مانند مسافرانی هستند که قرار است از نقطهیی به جایی دیگر حرکت کنند. در چنین حالتی این مدیر سفر، در پاسخ به سوالهایی مانند: پول داریم؟ با چه وسیلهیی میخواهیم حرکت کنیم؟ و... صرفا به بیان پاسخ «خدا میرسونه» اکتفا میکند و حاصل چنین نگاهی هم به اینجا ختم میشود که سریال شروع میشود اما چون بودجهاش نرسیده، متوقف میشود. تهیهکننده باید فردی مدیر و مدبر باشد و اجزای کارش را به خوبی بشناسد و بداند نیروی انسانی توانا عنصر مهمی در ساخت یک سریال است. اگر او چنین شناختی نداشته باشد، به سراغ جمع کردن نیروهای ارزان میرود و در نهایت هم ترکیب بازیگر ارزان، تصویربردار ارزان، تدارکاتچی ارزان و... کار را شبیه اتومبیلی میکند که به جای چهار چرخ سالم، چهار چرخ ناسالم دارد و مسافرش را به مقصد نمیرساند. در این چارچوب داشتن «زمان مناسب» هم عنصر تعیینکنندهیی است. در تمامی این سالها برای ساخت سریال نوروزی، دی ماه کار را آغاز کردهایم و طی چند ماه قرار بوده سریالی برای نوروز بسازیم. امسال تا 8 فروردین مشغول کار بودم و سال گذشته تا 13 فروردین درگیر کار بودم. درباره مبحث «سرمایه» هم باید مثالی بزنم. سال گذشته مشغول ساخت سریالی با نام «میهمانان ویژه» برای نوروز شبکه 5 بودیم که بودجه نرسید و کار اسفندماه متوقف شد و اردیبهشت ماه پی گرفته شد و سریال هم در زمانی دیگر پخش شد.
-
شخصیت «بابا پنجعلی» در طول سریال پایتخت 2 بلاهتهایی دارد که مخاطب تصور میکند با شخصیتی کمهوش مواجه است اما در برخی قسمتها تواناییهای خاصی از او قابل مشاهده است. مثلا جایی که در مسابقه تلویزیونی عنوان میکند گزینه یک صحیح است، یا انداختن کلاه نقی از روی درخت با یک ضربه. توانایی طوطیوار او در تکرار کلمات و جملات هم ستودنی است.
-
در شخصیت باباپنجعلی دو واقعیت وجود دارد. واقعیت اول تجربی است که ما در اطراف خود پیرمردها و افرادی را میبینیم که دارای این ویژگیها و ناخوشیهایی از جنس آلزایمر یا خرفت بودن هستند. این واقعیت نازیباست و هنری نیست. اما واقعیت دیگری وجود دارد که در عرصه هنری تجربه شده است و کمدینهای مختلفی آن را ارائه کردهاند. در شخصیتشناسی کمدینها با افرادی مانند لورل و هاردی، بوت ابوت و لوکاستل لو، جری لوئیس، نورمن ویزدم، چارلی چاپلین و... مواجه میشویم که در ظاهر، افرادی کم هوش هستند اما از یک نوع هوشمندی ذاتی و شیطنتها و مهارتهای خاصی برخوردارند. مثلا شخصیت بهلول که به آن اشاره کردید، فردی در ظاهر ساده است که انگار میتوان به سادگی سرش کلاه گذاشت اما ناگهان موفق میشود پیچیدگیهای عجیبی را پشت سر بگذارد. شخصیت باباپنجعلی همچنین است و این وجه باباپنجعلی هم برگرفته از شخصیتشناسی کمدینهای بزرگ است.
-
باباپنجعلی به دلیل روحیه کودکانهاش اغلب با بچهها بازی میکند. او با وجود آنکه پیر است، روحیهیی صادقانه و کودکانه دارد. او یک گمشدهیی به نام «لیلا» دارد که همیشه نام آن را صدا میکند. البته نام همسرش لیلا بوده اما تکرار این نام به معنای ذکر نام همسرش نیست بلکه بیشتر گمشدهیی است که اغلب آدمها دارند و حالا باباپنجعلی هم دارد و به دنبالش است و اسمش را لیلا گذاشته است.
-
هنرهای نمایشی در ایران با کمبودی جدی به نام «شخصیتهای ماندگار» مواجه است. مثلا وقتی از شخصیتی به نام «ولگرد کوچک» نام میبریم، این شخصیتی حقیقی است که چارلی چاپلین ساخته و ابدی است. در هنرهای نمایشی ما چنین شخصیتهایی وجود ندارد. حالا در سریال پایتخت مجموعهیی از شخصیتها به وجود آمده که میتواند در سریالها و فیلمهای واقعی و حتی فانتزی قرار گیرد. فقط باید برای آنها قصه خلق شود. مثلا میتوان شخصیت باباپنجعلی را در خیابان شانزهلیزه پاریس قرار داد و سپس او را در کوچه پسکوچههای همین خیابان گم کرد و قصههایی جذاب خلق کرد. یا اینکه میتوان شخصیت ارسطو را در شرایطی نشان داد که با کامیون خود قصد دارد باری را از اتحادیه اروپا به ایران منتقل کند. این موقعیت میتواند قصه جذابی را خلق کند.
-
من مشاهدهگر خوبی نیستم و به دلیل دغدغههای پراکندهام، فرصت نمیکنم فیلمها و سریالها را کامل دنبال کنم اما به نظرم نمیشود از کوچه و خیابان، شاخه گلی چید و آن را به یک بوستان آورد و از آن قلمهیی زد و گلستانی ساخت. ما در این زمینه به کشاورزی علمی نیاز داریم نه یک نوع کشاورزی دیم. من به آموزش و پرورش اعتقاد زیادی دارم. به نظرم ما نیروی انسانی خوبی داریم.
-
روشنفکران جهان نسبت به تلویزیونهای جهان موضع دارند و مردم عادی در همه جای جهان مخاطبان واقعی تلویزیون هستند. چنین حالتی درباره روزنامه و کتاب هم هست. خیلیها روزنامه نمیخوانند و خیلیها فقط روزنامه میخوانند. آدمهای فرهیختهیی هم هستند که میگویند نه روزنامه میخوانیم نه مجله؛ چون این رسانهها روزمره است و فقط کتاب میخوانیم. این آدمهای عمیق گرایشی به تلویزیون ندارند و فقط سینما میروند و صرفا جهت کسب خبر و اطلاعات تلویزیون نگاه میکنند که وجه بارز تلویزیون است. هیچ کس در این زمینه با تلویزیون مشکل ندارد. مردم فرهیخته در همه جای جهان ترجیح میدهند با آثار فرهیختهتری مواجه شوند. به همین دلیل اگر هم بخواهند تلویزیون تماشا کنند صرفا به سراغ شبکههای خاص میروند. مانند شبکه چهار که در ایران هم وجود دارد و تعریفش «شبکه فرهیختگان» است. شبکههای عامتری هم هست که با تعریف «شبکه هر ایرانی» شناخته میشود. شبکه یک قرار است برای هر مخاطبی برنامه بسازد و طبعا روشنفکران جامعه نمیتوانند مخاطب همه برنامههای آن باشند.
-
هر هنرمند و تولیدکنندهیی دوست دارد محصولش توسط تعداد بیشتری از افراد مورد توجه قرار گیرد. طبیعی است کاری که بیشتر دیده میشود، بیشتر مورد پسند قرار میگیرد. البته عدهیی از همکاران ما هستند که این مساله را دوست ندارند. مثلا دوبلورها و هنرپیشههای رادیویی معمولا از شناخته شدن طفره میروند اما من، زمانی که بیشتر دیده میشوم، خستگیام بیشتر در میرود. تلویزیون هم این ظرفیت را دارد که حاصل فعالیت من و همکارانم را در محدوده گستردهیی به مخاطبان نشان دهد.
دیدگاه تان را بنویسید