محمدعلی باشهآهنگر: یارانهای برای «ملکه» دریافت نکردیم جز 4 تانک و 2 نفربر/ شخصیت سیاوش براساس واقعیت ساخته شده است
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، در این سالها برای ساخت فیلمهای «دفاع مقدس» که حرفی برای گفتن داشته باشد، مشکلات زیادی به وجود آمده است. بدون تردید «دفاع مقدس» تنها ژانر برآمده از انقلاب اسلامی در سینمای ایران است که البته فیلمسازان متعهد به دلیل برخی محدودیتها سخت میتوانند واقعیات جنگ را به خوبی مطرح کنند. نمونه عینی این مساله، فیلم «ملکه» است که پیش از این آهنگر با کارگردانی فیلم «فرزند خاک» که یکی از فیلمهای مطرح درباره جنگ بود و هنگام ساخت آن با مشکلاتی مواجه شد و همینطور در فیلم «بیداری رویا» زندگی همسر شهیدی را به تصویر کشید که با برادر شوهرش ازدواج میکند، ولی بعد از سالها معلوم میشود که همسرش زنده است. دردمندی فیلمساز نسبت به جنگ و بازماندگان آن، او را برای ساخت فیلم «ملکه» ترغیب کرد. جدا از فیلمبرداری و موسیقی درخشان و تدوین تحسینبرانگیزش، فیلمساز لایههای پنهان شخصیتهای درگیر جنگ را به تصویر میکشد. اما ظاهرا مراحل ساخت و نمایش این فیلم، خود فیلم دیگری است که در گفتوگوی صریح «شرق»، فیلمساز آن را بازنمایی میکند. اهم صحبتها باشهآهنگر را در ادامه بخوانید:
- تعبیر ما از جنگ، جنگ است که ویرانی میآورد و آدمها را میکشد و زندگیها را نابود میکند. دقیقا به دلیل اینکه خودم و خانوادهام در «جنگ» زندگی کردهایم و آن را بهخوبی میشناسیم، میتوانم بگویم جنگ چیز بسیار بدی است. در فضای سینما، تعبیر ضدجنگ را بیشتر برای مواردی چون جنگ ویتنام بهکار بردهاند که نوک پیکان انتقادشان متوجه طرف تجاوزگر یا ایدئولوژی جنگطلب و ضایعات و پیامدهای جنگ بوده. فیلمسازان بزرگی بعد از جنگ ویتنام در سینمای آمریکا فیلمهای شاخصی ساختند. همینطور بعد از جنگ جهانی اول در اروپا سینمای اکسپرسیونیستی در آلمان و بعد از جنگ جهانی دوم هم در ایتالیا سینمای نئورئالسیتی شکل میگیرد. به همین دلیل این تعبیر در آنجا کاربردی است. چون آمریکاییها از کیلومترها آنطرفتر به ویتنام حمله کردند و بیش از یکمیلیوننفر را کشتند. این تعبیرها که فیلمسازان بزرگی در آمریکا به آن پرداختند درست است، مانند فیلمهای برایان دیپالما، استنلی کوبریک، فرانسیس فورد کاپولا.
- من نگاه انسانی فیلمم را از آن طرف مرزها نیاوردهام. در فضایی که مجوز نانوشته کشتوکشتار صادر شده و هردو طرف در حال جنگ هستند، هیچکس به شما نمیگوید چرا به طرف مقابلتان تیر میاندازید. حالا در این فضا اگر یکنفر بتواند فارغ از فضای بیرونی جنگ به دلالتهای انسانی برسد ارزشمند است، وگرنه در شرایط عادی همه موافق جریان آب حرکت میکنند. این را از خود افرادی که در جنگ کنارشان بودم کشف کردم.
- معروف است که میگویند هیچگاه در شب نباید اسیر بگیرید. چون اگر در محدودهای جلو رفته باشید و بخواهید این اسیرها را به عقب منتقل کنید، شاید یک بدهبستانی از نظر جغرافیایی صورت بگیرد که جنگ مغلوبه شود و از پشت سر آسیب ببینید. اما من در طول عملیاتهایی شاهد بودم که بچهها اگر در این شرایط کسی را به اسارت میگرفتند او را نمیکشتند و درعوض به عقب انتقال میدادند. من عراقیای را دیدم که وقتی اسیر شد واقعا تنش میلرزید و بشقابی بیرون آورده بود که شمایل امام علی(ع) روی آن بود. حالا چطور میتوانستیم این فرد را بکشیم؟
- گفتم که آنها فرق جنگ و دفاع را نمیدانند. جنگ را از پشت شیشه تلویزیون دیدهاند و فکر میکنند چیز خوبی است. با «فرزند خاک» و «بیداری رویا» هم همین کار را کردند. سالها به «فرزند خاک» اجازه ساخت ندادند، «بیداری رویاها» هم سالها اجازه ساخت نداشت. «ملکه» هم از 1387 شروع شد و هنوز هم گرفتار این فیلم هستم. کسی از سختیهای اقتصادی این فیلم نمیپرسد. «ملکه» تنها فیلمی بود که مرحوم سیدابوالقاسم حسینی، تهیهکننده، قبل از هدفمندی یارانهها بودجهاش را تخمین زد ولی بعد از اجرای هدفمندی یارانهها فیلم را کلید زدیم و اصلاح برآورد هم نشد. ما دو نفر عهد کردیم که تحت هر شرایطی فیلممان را به اصلاح برآورد ندهیم. استدلال آقای حسینی این بود «ملکه» اولین فیلمی است که تهیه میکنم و نمیخواهم دیگران فکر کنند برای منافع مالی این کار را انجام دادم. نمیخواست پولی حیفومیل شود. از سوی دیگر مجبور بودیم در سکوت خبری فیلم را بسازیم.
- یارانهای برای این فیلم در کار نبود. تنها چهار تانک و دوتا نفربر با هزار بدبختی گرفتیم و خوندلهای ابوالقاسم حسینی هم به جایی نرسید. توپ و تانک را هم که نمیشود از در مغازه خرید، به همه بیشتر دادند به ما کمتر. یک روز بابت همین قضیه ابوالقاسم دچار حمله قلبی شد. همه ترسیدیم. روزی بود که جیپ ارتشی که به ما داده بودند، موتورش سوخت و دیگر راه نرفت. ما هم مجبور شدیم آن را با وانت بکشیم. زمان داشت میرفت. به بهانه روز تعطیل به ما تانک نمیدادند و کار پیش نمیرفت و هزار مورد دیگر که حوصله ندارم بگویم.
- با توجه به سابقهای که آقای میرعلایی در تولید فیلم «فرزند خاک» داشت به این فیلم هم توجه ویژهای داشت. قرار بود سال 1387 به مناسبت صدسالگی نفت در کشورمان فیلمی بسازیم و چون من کارمند نفت بودم از من دعوت کردند و ایشان به عنوان تهیهکننده «ملکه» وارد شد. بعد از 10ماه تحقیقات، فیلمنامه نوشته شد. حدود دوسال گذشت و تمام مسوولان آن زمان نفت تغییر کردند. مسوولان جدید کلا کمک به فیلم را منتفی دانستند و به دلایل حقوقی و مالی معذوریت داشتند. بنیاد فارابی آن زمان هم گفت که من این فیلمنامه را قبول ندارم. قبل از مدیریت ایشان قرار شد فیلمنامه نوشته شود و بعد که ایشان مسوول بنیاد فارابی شد در مقطعی بود که شرکت نفت از کمک سر باز زده بود و فیلمنامه بلاتکلیف بود. ایشان گفتند چون این فیلمنامه ارزشمند است، اگر بازنویسی شود میتوان آن را در شوراها به نتیجه رساند. آنموقع محمدرضا گوهری مسوولیت نگارش «یه حبه قند» را به عهده داشت و همزمان برای «برلین منفی 7» هم تحقیقاتش را شروع کرده بود. بنابراین من در هفتماه فیلمنامه را طوری که هم بنیاد فارابی و هم نفت قبول کنند، بازنویسی کردم. اما دوباره نفت قبول نکرد که وارد این ماجرا شود و بنیاد فارابی به من گفت کار را شروع کنید و ما اسپانسرهای دیگری پیدا خواهیم کرد. ما با ارتش هم وارد مذاکره شدیم. منتها ارتش هم نپذیرفت. به نظرم یکی از بهترین شخصیتهای ارتشی در دفاع مقدس سرگرد امجد در ملکه است. البته من به ارتش آفرین میگویم که بعد از فیلم از آن تجلیل کرد و متوجه شد که من به عهدی که داشتم وفا کردم. بههرحال در فضای ایزوله آبادان به مدت 70 روز فیلمنامه را از نو نوشتم. فضای متروکهای که خیلی خلوت بود.
- در هنگام جشنواره در یک جلسه دوستانه قرار شد قسمتهایی از آن با وجود نارضایتی من حذف شود، اما به خاطر حسننیتی که افراد درخواستکننده داشتند و اینکه میخواستم بلوایی برای فیلم به وجود نیاید، قبول کردم. این نوع بلواها نکته مثبتی برای فیلم است و میتوان برای جذب مخاطب استفاده کرد اما من این کار را نکردم و وقتی فیلم در جشنواره نمایش داده شد، بازتابهای مختلفی داشت. در جشنواره چند منتقد عجیب و غریب که با تلویزیون همکاری داشتند و گروهی دیگر براساس همان طرز تلقی که شما در ارتباط با جنگ فرمودید، فیلم را کاملا تخریب کردند. شرایط بدی برای فیلم به وجود آوردند و در خود جشنواره هم همه کاملا مطلع هستند که در زمان اهدای جوایز چه اتفاقی افتاد. فیلمی که در 14رشته نامزد شده بود، به عنوان بهترین فیلم انتخاب نشد و فیلمی که در چندرشته اندک نامزد شده بود، دیپلم افتخار بهترین فیلم را دریافت کرد. به فیلمی جایزه بهترین فیلمبرداری داده شد که تله فیلم بوده و به فیلم ما که استانداردهای فیلمبرداری را رعایت کرده، جایزهای تعلق نگرفت. یعنی فضایی که در جشنواره فجر برای فیلم ایجاد شد، واقعا منصفانه نبود.
- غلام زرقانی دیدهبان 70درصد جانباز است، عزت نصاری، امیر واحدی و حبیب احمدزاده جانباز هستند، موسی شهید شده و پدرش در آبادان است. و خیلی از دوستان دیگر. محمد دادار، یوسف شمسایی، مسلم رحیمی، رییس پالایشگاه آبادان، عبدالرضا زهیری که رییس پارسجنوبی است و پایش از ران به پایین قطع است. اینها رزمندگان حی و حاضر دوران دفاع مقدس در پالایشگاه آبادان هستند. غلام زرقانی، دیدهبان اصلی استاک ۵۴، دقیقا مثل سیاوش با این فضا در دنیای واقعی روبهرو میشود. ایشان در سال اول جنگ کمکدیدهبان بوده که تمام جاهایی که در ارتفاع بالا میروند متوجه میشوند این فاصله تا آب آنقدر زیاد است که هیچ تسلطی روی خاک عراق ندارند. آقای زرقانی تصمیم میگیرد کاری را که کسی حتی یکدرصد به آن فکر نمیکرده انجام دهد. یعنی از دودکش 75متری بالا برود. یک شب به همراه امیر واحدی، زنبوردار و بهنظرم یک نفر دیگر، در تاریکی شب از بیرون بویلر بالا میرود و درخواست منور میکند. بعد از روشن شدن منور فضایی را بالای سر عراقیها میبینند که ناخودآگاه فریاد میزنند. با خودشان فکر میکنند در روشنایی روز که نمیتوانیم از بیرون بالا بیاییم، اگر در این بالا بمانیم خواهناخواه عراقیها ما را میبینند و این بویلرها را از پا درمیآورند. به هر حال شبانه به پایین برمیگردند و یک نفر به آنها میگوید در جنگ سال 1348 در زمان حسن البکر یک تکاور را به عنوان دیدهبانی انتخاب کرده بودند. اینها اطلاعات را از پیرمردان پالایشگاه میشنوند. غلام زرقانی میگفت من مدتها فکر کردم چطور از داخل این دودکش بالا بروم 75متر ارتفاع خیلی بلندی است. حدود 25 دقیقه طول میکشید تا به بالای آن برسیم. تازه ما از بیرون بالا میرفتیم و پلههای آهنی هم داشتیم. بعد از مدتی به این نتیجه میرسند که در داخل این دودکش پلکان نصب کنند و هیچکس حرف او را باور نمیکند. بالاخره یک گروه را که در آستانه بازنشستگی بودهاند با نامهنگاری ترغیب میکنند که در عرض سه هفته تا یک ماه این استیجها را در داخل دودکش بزنند. اولین بار که بالا میرود و آن فضا را میبیند، میگوید حتی رادیوی جیبی قرمز عراقیها را که در دستشان بود و دود سیگارشان را میدیدم. آنقدر هیجانزده بودیم که همه اینها به دستمان افتاده که نمیدانستیم چطور عملیات کنیم.
- پس شخصیت سیاوش برگرفته از واقعیت است. برای ساخت این فیلم، غلام زرقانی در طول ششماه که با هم ارتباط داشتیم حاضر نشد با من گفتوگو کند. گفت نمیخواهم به آن دوره فکر کنم. بعد که با دوستان دیگر شروع به صحبت کردم پازلهایی به وجود آمد ولی پازل حسیاش به وجود نمیآمد. به طوری که من و محمدرضا گوهری ناامید شدیم و حتی بلیت برگشت هم گرفتیم که شب برگردیم. تقریبا هم از نوشتن این فیلمنامه منصرف شده بودیم. قبل از برگشتن به زرقانی زنگ زدم و گفتم غلام تو که با ما حرف نزدی؟ گفت همسرم جراحی انجام داده و اوضاع مناسبی ندارم. گفتم اجازه میدهی فقط برای خداحافظی بیاییم و من روی ماه تو را ببوسم و بروم؟ گفت خواهش میکنم. یکباره گفتم غلامجان حالا که میرویم این هم بلیتهایمان، یک هدیه به ما بده تا ما برویم. پنج دقیقه اولین عملیاتی که بالای بویلر گلوله گرفتی را تو رو به جان همان رفیقهایت که شهید شدند برای ما تعریف کن. بعد قبول کرد و همین اتفاقی که برای سیاوش افتاده و تلفات گرفته را تعریف کرد و گفت من اینها را از بالا تلفات گرفتم و چون قبلا چهرهشان را دیده بودم، شب که آمدم در مقر، موقع نماز خواندن صورتشان در ذهنم بود. برایشان نماز وحشت خواندم و طلب مغفرت کردم.
- دوستی داشتم به نام جمشید محمودیان که آقای شیخطادی هم یک فیلم براساس او ساخته است. بحث دیدن روح و این داستانها در خاطرات یکی از دیدبانها به نام عزت نصاری آمده بود. او میگفت هر کسی را که میزدم میدیدمش. میگفت چندنفر از دوستانم که به شهادت رسیده بودند را میدیدم. میگفت از جلوی منزلشان که رد میشدم آنجا نشسته بودند. بعضی وقتها که از نظر ذهنی گرفتار بودم با آنها درددل میکردم. شخصیت جمشید اینگونه شکل گرفت
- این فیلم محصول تجاری نیست که با میزان فروشش ارزشگذاری شود، با این حال اگر ارادهای پشت اکران خوب برای «ملکه» باشد، معتقدم که از خیلی آثار تجاری فروش بهتری میکند. چنین فیلمی یک سند تاریخی است. دقتی که در بازسازی فضاها و آفرینش جزییات در فیلم شده کمنظیر است و برای نسلهای بعدی باقی خواهد ماند. برای این فیلم و فیلمهای مشابه، آیندگانی از راه خواهند آمد که نگاهشان سیاستزده و بیمار نیست. آن روز دوره ما به تاریخ پیوسته است و دفاع ایرانیان از کشورشان، عزیز و بزرگ داشته خواهد شد. تازه، شما بگویید که مگر قانونی برای فیلم پرفروش در ایران وجود دارد و آیتمهایی که دوستان برای فیلم پرفروش در نظر میگیرند میفروشد؟ فیلمهای اکران نوروزی امسال را بررسی کنید. کدام فیلم نسبت به هزینهای که کرده توانسته خوب بفروشد؟ آیا مگر فیلمهایی که ساخته شدهاند، ستاره نداشتند و تهیهکننده سینما پشتش نبوده، خب چرا نفروخته؟ طنز هم بوده ولی چرا فروش نکرده؟ ولی چرا فیلم «ملکه» به عنوان برگزیده تماشاگران در جشنواره فجر در بخش بینالملل انتخاب میشود؟ این فیلم که از آن قانونها پیروی نمیکند. در سینمای جهان هم فیلمهای تاریخسازی مثل اینک آخرالزمان، غلاف تمام فلزی، تلفات جنگ، جوخه، متولد چهارم ژوییه و بسیاری دیگر صرفا برای گیشه ساخته نشدهاند.
- به استاد علیزاده پیشنهاد موسیقی فیلم را بسازد و استاد پذیرفتند. وقتی فیلمنامه را از طریق آقای سعید ملکان به ایشان دادیم، به آبادان آمدند و چهار روز میهمان ما بودند. جزء به جزء لوکیشنها را دیدند و فضای پالایشگاه و اروندرود را دیدند. سر سکانسهای زنبور از نزدیک شاهد بود که چطور کلونی زنبورها را قبلا آماده کرده بودیم. بچهها اول از نیش زنبورها میترسیدند اما جالب بود مانند همان که در فیلم گفته میشود، هیچکدام از آنها به کسی آسیب نمیرساندند. وقتی به خانه زنبور حمله کنی در برابرت میایستد. همه ما دور زنبورها بودیم. آقای علیزاده از این فضاها خیلی لذت برد. جلسات متعددی در مورد تدوین و صداگذاری با آقای علیزاده داشتیم و در مورد فیلم و موسیقی گپ میزدیم. از زمانی که ایشان به آبادان آمد، چیزی که از موسیقی در ذهن من بود را میپرسید. ایشان تقریبا 9 تا 10 ماه برای موسیقی زمان گذاشتند. تا این حد تبادل نظر جدی در حوزه موسیقی بین ما وجود داشت. فکر میکنم که موسیقی متفاوتی برای ملکه ساخته که با دیگر آثار سینمایی ایشان فرق دارد. موسیقی ملکه فضایی ارکسترال دارد که چندان در آثار حسین علیزاده پرشمار نیست. تا آنجایی که من در ذهن دارم، ایشان ارکستر را برای «نینوا» و قطعاتی در موسیقی فیلم «دلشدگان» بهکار گرفتهاند. به نظرم تجربه خوبی بود و طرح کار بعدی را با ایشان در میان گذاشتم.
- یک خانمی که خود سینماگر است و در یکی از جشنوارهها به عنوان داور به «ملکه» رای منفی داده بود به من گفت: چرا در فیلم میگویید مغناطیس جو روی گلولههای اسراییلی تاثیر ندارد؟ گفتم باد، هوا، رطوبت، گرما، گلوله را جابهجا میکند و جو زمین هم مغناطیسی دارد که متغیر است. گلولههای اسراییلی همه اینها را رد میکند، اما این موارد روی گلولههای روسی تاثیر میگذارد. او گفت چرا شما نگفتید ما موشک ساختیم؟ گفتم فیلم من در زمان سال 7-1366 اتفاق میافتد. الان 1391 است. آن زمان که موشک نداشتیم و چیزی به فضا نفرستاده بودیم، آن زمان که ما تانک نساخته بودیم. گفتم من در حوزه درونی انسانها کار میکنم. لطفا پا در کفش همدیگر نکنیم. گفتم چرا فکر میکنید یک رزمنده نمیتواند دچار تردید شود؟ آنقدر خدا در حوزه استقامت تصاویر رویایی میآورد که در حوزههای دیگر این کار را انجام نمیدهد. همیشه میگوید اگر بمانی و استقامت کنی پاداش میگیری و استقامت تنها محدود به وضع جنگی نیست. در مورد دفاع هم خدا میگوید شهید تا ابد زنده است. به ایشان گفتم از میان تمام رزمندههای این فیلم یک نفر دچار تردید میشود. چرا از سیفالله، سامی، امجد و موسی... صحبت نمیکنی؟ گفتم یک رزمنده تردید میکند، نگران هستی؟ اما من همین جا از منتقدان تشکر میکنم. جشن منتقدان نشان داد که این فیلم در دل منتقدان جای گرفته و به نظرم یک رکورد بود که در 12رشته نامزد شد.
دیدگاه تان را بنویسید