10 اصل حکومتداری امیرالمومنین(ع)/ از مرزبانی تا صراحت و صداقت
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، کتاب «رخساره خورشید»، تالیف دکتر «مصطفی دلشادتهرانی» به اصول کلی و سیره عملی ثابت در زندگی امیرالمومنین(ع) میپردازد که میتواند مرجع کردار و رفتار حاکم بر عرصههای گوناگون زندگی باشد. وی در این اثر 10 اصل بنیادی و اساسی را بهعنوان 10 فرمان مطرح کرده که از آموزهها و زندگی امام علی(ع) أخذ شده است. این اصول دهگانه عبارتند از: اصل مرزبانی، حریمداری و پرواپیشگی؛ اصل پایبندی به کیفیت استخدام وسیله؛ اصل اعتدال و میانه روی؛ اصل پارسایی؛ اصل تکریم؛ اصل پاسداشت حقوق؛ اصل رفق و مدارا؛ اصل صراحت و صداقت؛ اصل پایبندی به عهد و پیمان و اصل عدالت. «تهران امروز» در گفتوگو با دلشاد تهرانی ابعادی از این سبک زندگی را بررسی کرده که در ادامه اهم این گفتوگو را میخوانید:
- یکی از اصول اساسی و آنچه که به عنوان یکی از 10 فرمان در کتاب «رخساره خورشید» آمده اصل مرزبانی، حریمداری و پرواپیشگی است. مراد از این اصل در بحثی که در این کتاب بهعنوان الگوی زیست مسلمانی مطرح شده، این است که انسان همه مرزهای انسانی و ایمانی را رعایت کند و در همه عرصههای زندگی پروادارانه عمل کند. حریمها را پاس بدارد و هیچ حریمی را نشکند. اندازههای خودش را بشناسد و طبق آن اندازهها حرکت کند. هیچ قانون و مرزی از مرزهای الهی را زیرپا نگذارد، حرمت انسانها را حفظ کند و داخل مرزها و حریمها حرکت کند. هم حریم خود و هم حریم انسانهای دیگر و هم حریم چیزهای دیگر مانند طبیعت و موجودات دیگر را پاس بدارد. امیرالمومنین(ع) روی این مسائل و موضوعها خیلی اصرار دارد. نکته بسیار مهم در اصل مرزبانی، حریم داری و پرواپیشگی این است که انسان، حریمهای خدایی را نگه دارد و پا در حریم الهی نگذارد و توهم خدایی نکند. در چارچوب بندگی زندگی کند و برای خودش شأنی جز شأن بندگی قائل نباشد. در آموزههای امیرالمومنین(ع) اینگونه است که خاستگاه همه مصیبتهای انسان این است که مرزبانی را به هم میزند، حریم نگهداری را رعایت نمیکند و پروادارانه زیست نمیکند. اگر انسانها اینگونه زندگی کنند هم زندگی معنادار میشود و هم همراه با رضایت صورت میگیرد و همه انسانها میتوانند حقوق همدیگر را رعایت کنند. امیرمومنان(ع) بسیار اصرار دارند این امر اتفاق بیفتد و میفرمایند: «هر کسی قدر و اندازه خود را بشناسد و در داخل آن حرکت و زیست کند، حرمت او باقی میماند.» اگر خلاف این باشد، نه حرمتی برای خودش باقی میماند و نه حرمتی برای دیگران باقی میماند.
- در آموزههای حضرت، نکتهای وجود دارد که به نظرم یا به آن توجه نشده یا به آن کمتر توجه شده است و آن این است که حریمشکنی انسان از جایی آغاز میشود که از مدار بندگی خدا بیرون میرود و توهم خدایی کردن پیدا میکند، ممکن است خاستگاه فردی باشد اما در عرصههای سیاست، حکومت، اقتصاد و مدیریت وارد میشود و بیداد میکند. بهمحض اینکه انسانی توهم خدایی کرد، بیداد میکند.
- نکته مهم دیگر در حریمداری در عرصه فردی این است که انسان هیچ آفریده و مخلوقی را در نافرمانی خدا اطاعت نکند. افراد باید اینگونه تربیت شوند که فرمان دیگران را در نافرمانی خدا پذیرا نشوند. مثلا فرض کنید اگر رئیس سازمان میگوید که شما به نفع سازمان دروغ بگویید یا مصلحت سازمانی اقتضا میکند که شما دروغ بگویید، انسان حق ندارد به چنین کاری تن دهد. معنای حریمداری این است که هیچکس حق ندارد به خاطر مصلحتهای زودگذر اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، حکومتی و... حریم الهی را بدرد، حریم انسانی را بشکند و حرمت انسانی را زیر پا بگذارد. حریمداری باید از اینجا آغاز شود که متاسفانه اینگونه نگاه نمیکنیم. اصل مرزبانی، حریمداری و پرواپیشگی در عرصه اجتماعی ضامن سلامت روابط و مناسبات اجتماعی است و سلامتها به شدت در گرو همین امر است، یعنی اگر در جامعه حریمداری، مزبانی و پرواداری بشکند، دیگر در روابط اجتماعی به اصطلاح «سنگ روی سنگ بند نمیشود» و هر کسی تا حدی که بتواند به دیگری تعدی میکند.
- حضرت در خطبه 167 نهجالبلاغه بیانی دارند و میفرمایند: به محض اینکه انسان، خدا را پذیرفت و قبول کرد و موحد شد؛ چیزی که پا به میدان میگذارد حریم و حقوق انسانهاست که باید آن را پاس بدارند. حضرت بیانی دارند و میفرمایند: خداوند حرمت مسلمان را بر همه حرمتها مقدم نهاده و بنیاد آنرا با خداپرستی و یکتاپرستی محکم کرده است. (چون مقام بیان حلال و حرام اسلامی است، حضرت، عنوان مسلمان را مطرح کرده وگرنه حرمت انسان را میفرمودند)، یعنی انسان نمیتواند ادعای خداپرستی و دین کند، ولی حریمهای دیگران را بشکند و سر در حریم دیگران کند و مرزی از مرزهای انسانی و اخلاقی و روابط لطیفی را که باید وجود داشه باشد، زیر پا بگذارد. نمونههای زیبایی در آموزههای امیرمومنان(ع) در حریمداری در عرصه اجتماعی وجود دارد که به نظرم میآید نه فقط ما مسلمانها، بلکه دیگران هم از آن دور هستند. در خطبه 140 نهجالبلاغه حضرت میفرمایند:کسانی که اهل گناه نیستند و از سلامت دین برخوردارند، سزاوارند نسبت به گناهکاران و نافرمانان و معصیتکاران با رحمت روبهرو شوند. مبادا از آنها عیبجویی و با آنها، برخورد زشت و نادرست کنند. نکند به دلیل اینکه سلامت دارند از عیبجویی آنها نبپرهیزند. معنایش این نیست که آنان را کمک و یاری نکنند، تلاش نکنند برای هدایتشان؛ این کارها را انجام دهند ولی بدون عیبجویی و برخورد نادرست. حضرت میفرمایند: چطور ممکن است کسی جرأت کند برادر ایمانی و انسانی خود را سرزنش کند به خاطر گرفتاریای که دچار شده است، یعنی امام علی(ع) معصیت را گرفتاری و بلایی برای انسان میداند. مانند این است که کسی گرفتار بیماری شده باشد؛ اینگونه باید به او نگاه کرد نه بهعنوان گناهکار و معصیتکار و حریم او را شکست. کسی حق ندارد حریم او را بشکند. امام(ع) میفرماید: آیا انسانی که معصیتکاری را سرزنش میکند به خاطر ندارد خداوند چگونه گناهان او را پوشانده و او را بخشیده و حتی گناهان او بالاتر از گناهی است که آن معصیتکار انجام داده است. پس چگونه او جرأت میکند او را مذمت کند. بعد میفرماید: اگر کسی پیدا شود که نه گناه صغیره و نه گناه کبیره کرده باشد همین که جرأت میکند گناهکاران را سرزنش کند، بزرگترین گناه را مرتکب شده است. اگر به انسانها اینگونه نگاه کنیم روابط اجتماعی بسیار لطیف خواهد شد؛ یعنی مبتنی بر دلسوزی، کمک کردن، یاری کردن، و تلاش برای هدایت آنان، بدون روابط و مناسبات نادرست، و تند و تیز و خشن.
- امیرمومنان(ع) در روابط اجتماعی ـ سیاسی اجازه نمیدادند کسی، دشنام بر زبان بیاورد. در هنگامه جنگ صفین حضرت دیدند که حجر بن عدی و عمر بن حمق، به معاویه و شامیان دشنام میدهند. حضرت خیلی ناراحت شدند و آنها را فراخواندند و گفتند: من بیزارم از اینکه شما دشنامگو باشید. آنها تعجب کردند و گفتند: آیا معاویه و شامیان بر باطل نیستند؟ چون تصورشان این بود که اگر کسی بر باطل باشد میتوان به او دشنام داد. حضرت فرمود: چرا من آنها را بر باطل میدانم. خیلی تعجب کردند و گفتند: آیا آنها با ما در حال جنگ نیستند؟، چون گمان میکردند اگر کسی در حال جنگ باشد میتوان به او دشنام داد. حضرت فرمودند: چرا من این را هم قبول دارم، ولی دشنام دادن، منطق ندارد. شریف رضی این داستان را در نهجالبلاغه در کلام 206 آورده است. حضرت میفرمایند: به جای اینکه به افراد باطل و کسانی که با شما در جنگ هستند دشنام بدهید این جملات را به زبان بیاورید: خدایا! خون ما و خون آنها را حفظ کن. یعنی امیرمومنان(ع) حتی نمیخواهد خون دشمنانش ریخته شود.
- در عرصه حکومتی، مرزبانی و حریم داری و پرواپیشگی بسیار جدیتر است بهدلیل اینکه حکومت با قدرت پیوند دارد و امکانات و اختیاراتی نزد اوست که بهشدت به سبب قدرت و اختیارات نیازمند این است که مرزبانی جدیتر و بسیار شدیدتری داشته باشد و حریمداری بسیار سختگیرانهتری را داشته باشد. امیرمومنان(ع) در عرصه حکومتی بر این مسئله خیلی مراقبت میکرد و اجازه نمیداد کسی کمترین حریمشکنی را در جایگاه قدرت نسبت به مردم داشته باشد. در عهدنامه مالک اشتر، حضرت، بیانی دارند که به نظرم بسیار قابل تأمل است. در اوایل عهدنامه میفرمایند: اگر کسی از جایگاه قدرت به مردم ستمیکند و حقوق آنها را زیر پا بگذارد، با خدا اعلام جنگ کرده است. به مالک میفرماید: مبادا خودت را در جایگاه جنگ با خدا قرار دهی، تو این قدرت را نداری که در مقابل خشم خداوند بایستی. تو بینیاز از بخشش خداوند و رحمت خداوند نیستی و ادامه میدهند تا به این عبارت میرسند: با مردم از جانب خودت و از جانب خویشان نزدیکت از جانب افراد ویژهات و از جانب کسانی که هوادار تو هستند، با انصاف رفتار کن، چون ممکن است خودت ظلم نکنی اما آنها ظلم کنند. خودت حقوق مردم را زیر پا نگذاری اما آنها بگذارند. از جانب همه آنها با مردم با انصاف رفتار کنید و داد مردم را بدهید. بعد میفرمایند: اگر چنین نکنی، ستم کردهای و کسی که به بندگان خدا از جایگاه قدرت ستمی روا دارد خداوند دادستان اوست. خداوند او را به دادگاه میکشد و هر کس خدا او را دادستانی کند و به دادگاه بکشد هیچ دلیلی و حجتی از او نمیپذیرد. یعنی همه آنها را باطل میکند. یعنی اگر کسی در جایگاه قدرت به مردم ظلمیکند هرگونه توجیهی داشته باشد خداوند نمیپذیرد، یعنی اگر بگوید نمیدانستم، اطرافیانم به من خط دادند، تحت فشار بودم، مضطر و ناچار بودم، به هیچ وجه توجیه و دلیلی پذیرفته نیست.
دیدگاه تان را بنویسید