حبیب رضایی: در ذهن خسته این روزها، فیلمهای آقای فرهادی را مزمزه میکنم
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
حبیب رضایی*: سینمای آقای فرهادی که امروز با لیاقت تمام، جهان را به احترام و به اکرام خود واداشته، مبحثی نیست که بتوان در مجالی اندک و حتی با برشمردن سرفصلها، به اصل مقصودش رسید. و بازیگری و بازیگران فیلمهایشان هم از این قاعده مستثنا نیستند.اما آنچه باعث شد صاحب این قلم به گفتن مختصری از این جادوی جان، خطوطی را قلمی کند، (که پیشاپیش فاش میگویم که این متن سراسر شعف است و شیفتگی، باشد که نگویید نگفتم؛ دیدید که گفتم!) فتح دگرباره ساخته جدید آقای فرهادی است آنهم در میدان کارزاری به اهمیت «کن». اینکه چگونه میتوان مرزهای قومی و محدودههای جبری و جغرافیایی را درنوردید و با زبانی جز زبان مادری، به روح بازیگرانی با خاطرات و رویاها و ریشههای کاملا بیگانه تا به این حد رسوخ کرد که ذات قصه را بازتاب دهند و همانی باشند که میباید، خود جادوی دیگری است.
اما آنچه در اولین برخورد با بازی بازیگران فیلمهای آقای فرهادی قلب و روح تماشاچی را منکوب میکند، همان دقت و چیدمان حیرتانگیز«جزییاتی» است که در تاروپود قصه و کارگردانی هم بهوفور میدرخشد. جزییات هوشمندانهای که زوایای پیدا و پنهان زندگی روزمره ما آدمها را (باز هم تکرارش از لذتش نمیکاهد که) فارغ از قوم و ملیت و اقلیمشان مومنانه بازسازی میکند. فعلهایی که گویی در ذات بشر نهادینه است و این قصهها و قصهگویش مارا با آنها و آنها را با ما بیپرده و با صراحت، روبهرو میسازد. درست مثل«درد» و «لبخند» که زبان نمیشناسد در هرجا از این کره خاکی، برای هر انسانی با هر میزان از تجربه حیات قابل درک است شایسته توجه. بهزعم نگارنده، این سیر و سلوک ذهنی آقای فرهادی در خلق شخصیتها و نمایش کنشهایی تا به این حد آشنا اما به همان میزان پنهان از نگاه روزمره جهان امروز، جادوی دیگری است که باز کشف رمز آن، بیمدد خالقش، نشدنی نیست. ما فقط میتوانیم لذت شراکت در تجربههای مشترک را با هر بار دیدن این کنشها و واکنشهای بینقص بازیگران از سر و دل بگذرانیم. این احساسات، تلفیقی است از غریزه و ریشه با شعور و هوشمندی.
این مساله درست مثل M. R. J مغز، ظرف«تفکر» را نمایش میدهد اما نقطه پیدایش آن را نه. درست مثل زندگی، از تو، پنهان میکند، آنچه این«فکر» را ایجاد کرده اما بر تو آشکار میکند آنچه این«فکر» بر تو آشکار میسازد. شاهد مثالم آن است که در فیلم دقیق و بینقص «جدایی نادر از سیمین» حدود 30 دقیقه اول فیلم با وجود اینکه هیچ بحرانی رخ نمیدهد، تماشاگران میخکوب و مسخشده، چشم از پرده برنمیدارند، انگار در جایی از ناخودآگاهشان رخدادی در حال تولد است که ریشههایش پنهان است اما شعلههایش در خاطرات همه تماشاگران قابلردیابی است. پودوفکین، یکی از نظریهپردازان بزرگ عرصه نمایش و نمایشگری در کتاب خود میگوید: «آنچه باور را از بازیگر به تماشاچی در هر بخش از داستان انتقال میدهد، نهفقط بازسازی درست و دقیق لحظههای نوشته شده است، بلکه رمز این انتقال جادویی در بازی و بازسازی لحظات نوشته نشده است.»
بهزعم نگارنده شاید یکی از چند وجه مهم تاثیرگذاری بینقص بازی بازیگران فیلمهای آقای فرهادی، دقت و ممارست در کشف و اجرا و شناخت این لحظات است. کنش و واکنشهایی که شاید نه، قطعا به شکل مجزا در هیچ صحنهای از فیلم دیده نمیشود و حتی گاهی رد و اشارهای هم به آنها نمیتوان یافت. اما چیزی در نگاه و رفتار و حتی سکوت بازیگران هست که عمق واقعه را مثل تزریق یک دارو، مستقیم به جریان خون تماشاچی وصل میکند. بازیها در عین اینکه غافلگیرکنندهاند، کاملا قابل باورند. همه در جایی از خاطرات و اطرافمان مصداقها و مثالهایی داریم و داشتیم از آن نگاهها، از آن بیتوجهیها، از آن وسواسها، از آن لجبازیها، از آن بیانصافیها، از آن قضاوتها و حکمدادنها و محکوم شدن بیحق پاسخ از آن استیصال. آری همه این مفاهیم بهغایت انسانی، بیهیچ اضافه و اغراقی در همه لحظات حضور- و حتی عدم حضور بازیگران - حس و لمس میشود و این شاید یکی از رمزهایش در تمرینهای درست و بهقاعدهای است که قبل از آغاز، با نگاه تیزبین سازنده انجام میشود و ماحصلش اینچنین فاتحانه از برلین تا کن و اسکار را درمینوردد.
باب شده است تمرین قبل از فیلمبرداری. که به فال نیک میگیریم اما اغلب یادمان میرود که در پروسه خلق شخصیت فقط صرف تمرین نیست که راهگشاست.«چه» تمرین و«چه داوری برای تمرین» از آن شاهکلیدهاییاست که اکثرا از آن غافل میمانیم و به همین دلیل، ماحصل را بسی دورتر از حتی تیتراژ موفق فیلمهای آقای فرهادی، مییابیم. بازیگران فیلمهای آقای فرهادی دید تماشاگران را وسعت میبخشند، غریزه و شعور را جوری ترکیب میکنند که انگار پرده پنجرهای کنار رفته و ما از سر کنجکاوی داریم بخشی و برشی از یک ارتباط را میبینیم. این بحث آنچنان برای نگارنده شیرین است و به همان میزان عمیق و گسترده که به خود که آمدم، دیدم به سفیدی روبهرو، ساعتی است خیره ماندهام و دارم با لذتی از دل و جان، در ذهن خسته این روزها، همه لحظات درخشان و بسیار فراوان فیلمهای آقای فرهادی را مزمزه میکنم و باز مسحور سکانسها و پلانهایی میشوم از «رقص در غبار» تا «جدایی». کاش مجالی باشد که این آلبوم درخشان حسهای انسانی را بارها و هربار ورق بزنیم. اما حالا تا آن مجال کی رسد و آن مقال کی گفته شود، همین را داشته باشیم که روزها و سالهای زیادی در راه است و ما ساعات
بسیاری را در آینده خواهیم داشت که به جادوی فیلمهای آقای فرهادی دل بسپاریم و لذت همعصر بودن با ایشان را هربار بیش از بار قبل بر پا ایستاده، به جشن و احترام بگذرانیم. همین.
* بازیگر سینما و بازیگردان
دیدگاه تان را بنویسید